ABD Başkanı Donald Trump, yıllardır Nobel Barış Ödülü’nü almak istediğini açıkça dile getiriyor. Ocak 2025’te yeniden göreve döndükten sonra, hem kamuoyunda hem de kapalı kapılar ardında agresif bir lobi faaliyetiyle kampanyasını hızlandırdı. Eylül ayında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na hitabında, “Herkes Nobel Barış Ödülü’nü almam gerektiğini söylüyor” dedi. Aynı ay içinde, kendisine bu ödülün verilmemesinin Amerika’ya yönelik “büyük bir hakaret” olacağını da ifade etti. Sonuçta, kazananı belirleyen bağımsız Norveç komitesi, 2025 ödülünü, “büyüyen bir karanlığın ortasında demokrasinin ateşini canlı tuttuğu” gerekçesiyle Venezuela muhalefet lideri Maria Corina Machado’ya verdi. Machado, aday gösterilen 338 kişi arasından seçildi. Sürpriz bir gelişme olarak Machado, 15 Ocak’ta Beyaz Saray’da yapılan bir görüşmede Nobel ödülü madalyasını, “özgürlükleriyle ilgili benzersiz bağlılığını” gerekçe göstererek Trump’a verdi. Machado, ABD güçlerinin 3 Ocak’ta Devlet Başkanı Nicolas Maduro’yu görevden uzaklaştırmasından bu yana Venezuela’daki liderlik geçişinin dışında bırakılmış durumda. Machado’nun bu kararına yanıt olarak Nobel komitesi, ödülün kendisinin, ödülü alan kişiler tarafından başkalarına verilemeyeceğini hatırlatan bir açıklama yayımladı.
Nobel Barış Ödülü nedir?
Bu ödül 1896’da ölen, dinamitin İsveçli mucidi Alfred Nobel’in vasiyetiyle oluşturulan beş Nobel Ödülü’nden biri. Diğer dört ödül; fizik, kimya, fizyoloji veya tıp ve edebiyat alanlarındaki başarıları onurlandırıyor. Ekonomi bilimleri ödülü ise daha sonra, 1968’de, İsveç Merkez Bankası tarafından Nobel anısına oluşturuldu. Nobel’in vasiyetinde, barış ödülünün; “uluslar arasında kardeşliği geliştirmek, daimimorduların kaldırılması ya da azaltılması ve barış kongrelerinin kurulması ve teşvik edilmesi için en çok ya da en iyi çalışmayı yapan” kişiye verilmesi gerektiği belirtiliyor.
İlk Nobel Barış Ödülü 1901’de verildi ve Kızılhaç Uluslararası Komitesi’nin kurucularından Henry Dunant’a, yaralı askerlere yardım konusundaki insani çabaları nedeniyle, ve Fransız siyasetçi Frederic Passy’ye, uluslararası barış hareketindeki ömür boyu çalışmaları nedeniyle paylaştırıldı. Ödül en fazla üç kişi arasında paylaştırılabilir ve bir kuruluşa da verilebilir. Kurumlar ödülü birden fazla kez alabilir. Örneğin, Kızılhaç Uluslararası Komitesi 1917, 1944 ve 1963 yıllarında olmak üzere üç kez bu ödülü kazanmıştır. 1974’te yapılan bir kural değişikliğiyle, bir kişi, nihai seçim açıklandıktan sonra fakat ödül töreni yapılmadan önce ölmedikçe, ölümünden sonra ödüle layık görülemez. Nobel Barış Ödülü bugüne kadar 106 kez verildi. Büyük ölçüde Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında olmak üzere, ödülün verilmediği 19 yıl oldu. Süreci yöneten komite, adayların kriterleri karşılamadığına karar verirse ödül vermemeyi tercih edebilir.
Nobel Barış Ödülü devredilebilir mi?
Hayır. Ne Alfred Nobel’in vasiyetinde ne de Nobel Vakfı’nın tüzüğünde böyle bir imkana yer veildi. Bir Nobel Ödülü verildikten sonra geri alınamaz, paylaştırılamaz veya başkasına devredilemez. Nobel Komitesi bir açıklamasında, “Karar kesindir ve sonsuza dek geçerlidir” dedi. Ayrıca, ödül veren komitelerden hiçbirinin bir Nobel Ödülü’nü geri almayı hiç düşünmediğini de ekledi.
Bazı Nobel ödülü sahipleri, yıllar içinde ödülle birlikte verilen madalyayı bağışladı ya da sattı. Rus gazeteci Dmitry Muratov, 2022’de barış ödülü madalyasını açık artırmaya çıkararak Ukraynalı çocuk mülteciler için 103,5 milyon dolar topladı. Amerikalı yazar Ernest Hemingway ise 1954’te, Yaşlı Adam ve Deniz adlı romanıyla kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü’nü Küba halkına bağışladı.
Nobel Barış Ödülü’nü kim veriyor?
Nobel’in vasiyetine göre barış ödülüne, Norveç parlamentosu tarafından seçilen beş kişilik bir komite karar verirken, diğer ödüller İsveç kurumları tarafından veriliyor. Nobel’in neden barış ödülünün hakemliğini Norveç’e bıraktığı net değil. Ancak Nobel’in yaşadığı dönemde Norveç ve İsveç, 1905’te Norveç bağımsız bir krallık olana kadar tek bir hükümdar altında bir birlik oluşturuyordu. Norveç Nobel Komitesi üyeleri altı yıllık süreler için seçiliyor ve yeniden seçilme hakları da bulunuyor. Norveçli siyasetçilerin ödül kararlarını etkilediği algısını azaltmak amacıyla, görevdeki milletvekilleri 1977’den bu yana komiteye alınmıyor.
Komite üyeleri, parlamentodaki güç dengesini yansıtacak şekilde Norveç’teki en büyük siyasi partiler tarafından aday gösterilir ve parlamento çoğunluğu tarafından onaylanır. En az iki üyenin görev süresi 2026’da sona erecek; bu da komitenin yapısının değişebileceği anlamına geliyor. Bu koltuklardan biri, Eylül ayında yapılan genel seçimlerde oyların yaklaşık yüzde 24’ünü alan popülist İlerleme Partisi tarafından aday gösterilen bir isme geçebilir.
Trump neden Nobel Barış Ödülü'nü istiyor?
Trump uzun zamandır barış ödülünü almak istediğini dile getiriyor ve anlaşma yapma becerilerinin adil biçimde değerlendirilmediğinden şikayet ediyor. 2024’te, “Eğer adım Obama olsaydı, Nobel Ödülü’nü 10 saniye içinde bana verirlerdi” demişti. Trump, Beyaz Saray’a döndüğünden bu yana, mayıs ayında Hindistan ile Pakistan arasındaki silahlı çatışma da dahil olmak üzere, “sonu gelmez yedi savaşı” çözdüğünü iddia ediyor. Ancak barış sicili tartışmalı. Bazı çatışmalar küçük ölçekliydi, bazıları hala sürüyor ya da çok uzun zaman önce sona erdi ve Trump’ın arabulucu olarak rolü ve etkisi konusunda görüş ayrılıkları bulunuyor.
Trump için yapılan Nobel Barış Ödülü adaylıklarından biri, New Yorklu Cumhuriyetçi Kongre üyesi Claudia Tenney tarafından, başkanın ilk döneminde Abraham Anlaşmaları üzerindeki çalışmaları nedeniyle sunuldu. 2020’de imzalanan bu anlaşmalar, İsrail ile bazı Arap devletleri arasındaki diplomatik ilişkileri normalleştirdi. Nobel Enstitüsü, Trump’ın bu yılki ödül için aday olarak kaydedildiğini doğruladı. Eğer Gazze barış planı başarılı olur ya da Rusya’nın Ukrayna’daki savaşını sona erdirebilirse, ödülün 125. yıldönümünde bu ödülü alma şansı daha da güçlenecek.
Nobel Barış Ödülü kazananlara ne veriliyor?
Ödül sahiplerine 18 ayar altın bir madalya, bir belge ve yüksek meblağda bir çek takdim ediliyor. Machado, 2023 ve 2024 kazananlarına verilenle aynı miktar olan 11 milyon İsveç kronu (1,2 milyon dolar) aldı. Nobel, o dönemde dünyanın en büyük servetlerinden biri olan mal varlığının büyük kısmını Nobel Ödülü’nün kurulması için bıraktı. Vasiyetinde, 31 milyon kronu aşan bu meblağın (bugünkü değerle yaklaşık 2,2 milyar kron) bir fona dönüştürülerek “güvenli menkul kıymetlere” yatırılmasını şart koştu. Bu görev Nobel Vakfı tarafından yürütülür ve elde edilen faiz gelirleri Nobel Ödülleri’nin finansmanında kullanılıyor. Kazananlar ekim ayında açıklansa da ödül, Nobel’in ölüm yıldönümü olan 10 Aralık’ta, Nobel Günü’nde Oslo Belediye Sarayı’nda takdim ediliyor.