İran, geçen yıl İsrail ile yaşanan savaşta parçalanan hava savunmasını yeniden inşa etmeye odaklandı. Ülke bu kapsamdaki en önemli hamlesini yaptı. Tahran yönetimi, binlerce gelişmiş omuzdan atılan füze satın almak için Rusya ile 500 milyon euro değerinde gizli bir silah anlaşması imzaladı.
Financial Times tarafından görülen sızdırılmış Rus belgelerine göre bu sözleşme aralık ayında Moskova'da imzalandı. Anlaşmaya aşina olan kaynaklar da bu bilgiyi doğruladı. Sözleşme kapsamında Rusya, üç yıl içinde 500 adet taşınabilir "Verba" fırlatma ünitesi teslim etmeyi taahhüt etti. Anlaşmada ayrıca 2 bin 500 adet "9M336" füzesinin teslimatı da yer aldı.
Rusya'nın en modern hava savunma sistemlerinden biri olan Verba, omuzdan ateşleniyor. Kızılötesi güdümlü bu füze, seyir füzelerini, alçaktan uçan uçakları ve insansız hava araçlarını hedef alabiliyor.
Küçük mobil ekipler tarafından kullanılan bu sistem, kara kuvvetlerinin dağınık savunmalar oluşturmasına olanak tanıyor. Böylece askerler, saldırılara karşı daha savunmasız olan sabit radar tesislerine bağımlı kalmadan hareket edebiliyor.
ABD'nin Orta Doğu'daki askeri yığınağı
İran ve Rusya anlaşmasının sızdırılan detayları, Donald Trump'ın Orta Doğu'da büyük bir ABD askeri gücü topladığı döneme denk geldi. Trump, nükleer programına yönelik kısıtlamaları kabul etmemesi halinde Tahran'ı saldırılarla tehdit ediyordu.
Toplam 495 milyon euro değerindeki Verba sözleşmesine göre teslimatların 2027'den 2029'a kadar üç dilim halinde yapılması planlanıyor. İşleme aşina olan bir kaynak, sistemlerin daha küçük bir kısmının İran'a daha erken teslim edilmiş olabileceğini belirtti.
Financial Times tarafından incelenen sözleşmeye göre Tahran yönetimi, sistemleri resmi olarak geçen temmuz ayında talep etti. Bu talep, ABD'nin İsrail'in operasyonlarına kısa süreliğine katıldığı 12 günlük çatışmanın bitiminden birkaç gün sonra geldi. İsrail güçleri bu operasyonda İran'ın üç önemli nükleer tesisini hedef almıştı.
Bu operasyon sırasında İran'ın entegre hava savunma ağı ağır hasar aldı. Bu zafiyet, İsrail hava kuvvetlerinin ülkenin büyük bölümünde hızla hava üstünlüğü kurmasını ve bunu sürdürmesini sağladı.
Eski bir üst düzey ABD'li yetkili, bu anlaşmayı iki ülkenin ilişkileri onarma çabası olarak yorumladı. Yetkili, İsrail ile savaş sırasında müttefikinin yardımına gelmeyen Rusya'nın, bu anlaşmayı İran ile bağlarını yeniden kurmanın bir yolu olarak gördüğünü ifade etti.
Aynı yetkili, Rusya'nın İran'ın ortakları olarak kalmasını istediğini belirterek, bir krizin ortasında tepki veremeseler bile ilişkileri onarmak için krizin sonrasına bakacaklarını dile getirdi.
Moskova ile Tahran arasındaki askeri trafik
Rusya ile yapılan yeni Verba anlaşması, iki kurumun temsilcileri arasında müzakere edildi. Masada Kremlin'in devlet silah ihracat ajansı Rosoboronexport ile İran Savunma ve Silahlı Kuvvetler Lojistik Bakanlığının (MODAFL) Moskova temsilcisi yer aldı.
Sözleşme, Moskova merkezli MODAFL yetkilisi Ruhollah Katebi tarafından düzenlendi. Katebi, daha önce İran'ın Ukrayna işgalinde kullanılmak üzere Rusya'ya yüzlerce Fath-360 yakın menzilli balistik füze satmasına da aracılık etmişti.
ABD, Katebi'ye MODAFL adına hareket ettiği gerekçesiyle 2024 yılında yaptırım uyguladı. ABD Hazine Bakanlığı bu ismi, Rus hükümetinin Tahran'ın savunma bakanlığı ile temas noktası olarak tanımladı.
İran'ın Moskova Büyükelçisi Kazem Celali ise bu hafta Rusya'dan yapılan son uçuşların askeri kargo taşıdığını doğruladı. Celali, devlet televizyonuna yaptığı açıklamada, Rusya ile güçlü askeri ve savunma anlaşmaları imzaladıklarını hatırlatarak, uçakların sadece bu anlaşmaların uygulandığını gösterdiğini söyledi.
Bölgedeki kargo uçağı hareketliliği de dikkat çekiyor. Rusya'ya ait bir İlyuşin İl-76TD kargo uçağı, son sekiz gün içinde Kuzey Kafkasya'daki Mineralnıye Vodı'den İran'ın Kerec kentine en az üç sefer yaptı. Aralık ayı sonlarında en az bir İl-76 uçağı daha Mineralnıye Vodı'den İran'a uçtu.
İran'ın ocak ayında altı adede kadar Rus Mi-28 taarruz helikopteri teslim aldığı iddia edildi. Tahran yönetimi, bu helikopterlerden birini bu ay içinde başkentte uçururken görüntülendi.
Öte yandan uluslararası ajansların geçtiği ve süreci yansıtan bazı fotoğraflarda diplomasi trafiği gözler önüne serildi. Fotoğraflarda Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ve Tahran'ın Moskova Büyükelçisi Kazem Celali yan yana yer aldı.
Füzelerin maliyeti ve teslimat detayları
İncelenen belgelere göre Rosoboronexport, İran'a 9M336 füzelerinin her birini 170 bin eurodan satıyor. Fırlatma mekanizmalarının fiyatı ise 40 bin euro olarak belirlendi. Rusya, Batı'nın ekonomik yaptırımlarına rağmen uluslararası silah satışlarını düzenli olarak euro ve dolar üzerinden fiyatlandırıyor.
Anlaşma kapsamında teslim edilecek başka ekipmanlar da bulunuyor. Sözleşme, uçakları ve diğer hedefleri karanlıkta takip etmek için 500 adet "Mowgli-2" gece görüş dürbününü içeriyor.
İran'ın Londra Büyükelçiliği, anlaşmayla ilgili e-posta yoluyla gönderilen sorulara yanıt vermedi. Kremlin konu hakkında yorum yapmaktan kaçınırken, Rosoboronexport da yorum taleplerini cevapsız bıraktı.
Moskova merkezli Strateji ve Teknoloji Analiz Merkezi Direktörü Ruslan Pukhov, anlaşmanın Rusya açısından mantıklı olduğunu belirtti. Pukhov, Verba birimlerinin Rusya'nın kendi hava savunmasını zayıflatmadan İran'ın sistemlerini güçlendirmesi için uygun maliyetli bir yol olduğunu ifade etti.
Bazı birimler İran'a teslim edilip konuşlandırılmış olsa bile, bu sistemlerin dengeleri hemen değiştirmesi beklenmiyor. Uzmanlar, sistemlerin İsrail veya ABD ile olası yeni bir savaşta Tahran'ın genel savunmasını önemli ölçüde güçlendirmeyeceğini öngörüyor.
Ancak Pukhov, bu sistemlerin ABD'nin helikopterler ve alçaktan uçan uçakları içeren operasyonlar yürütmesini riskli hale getirebileceğini ifade etti. ABD bu operasyon taktiklerini son olarak Venezuela Devlet Başkanı Nicolás Maduro'nun yakalanmasında kullanmıştı.
Pukhov, Maduro olayındaki gibi bir helikopter saldırısı olması durumunda, bu sistemlerin İranlıların çok işine yarayabileceğini söyledi. ABD yapımı Stinger'lar ile kendi füzelerinin gerçek anlamda mobil olan tek fırlatma üniteleri olduğunu belirten Pukhov, doğru zamanda doğru kişilere verildiklerinde büyük hasar verebilecekleri değerlendirmesini yaptı.
Yaptırımlar gölgesinde büyüyen işbirliği
Bu anlaşma, Batı'nın askeri denetiminin arttığı bir dönemde iki ülke arasında devam eden işbirliğinin sinyalini veriyor. Tahran, Vladimir Putin'in Ukrayna'yı işgali sırasında son iki yılda Moskova'ya insansız hava araçları ve füzeler tedarik etti. İki ülke, 2025 yılının ocak ayında ikili ilişkileri güçlendiren yeni bir antlaşma imzaladı.
İran ayrıca Rusya'dan iki filo gelişmiş Sukhoi Su-35 savaş uçağı satın almaya çalıştı. Ancak Tahran'daki yetkililer siparişin yerine getirilmesindeki gecikmelerden sık sık şikayet etti.
Avrupa Politika Analizi Merkezi Kıdemli Uzmanı Pavel Luzin, Moskova'nın Tahran'a silah tedarik etme isteğinin başka bir anlama daha geldiğini ifade etti. Luzin, Rusya'nın Birleşmiş Milletler'in İran'a yönelik geri dönüş yaptırımlarına uymaya ilgi duymadığını belirtti.
Öte yandan konuyla ilgili ek okumalar da gündeme geldi. Vali Nasr'ın kaleme aldığı "İran neden savaşa bahis oynuyor?" başlıklı analizi bu süreçte öne çıkan değerlendirmelerden biri oldu.
İngiltere, Fransa ve Almanya, Tahran'ın nükleer programı üzerindeki gerilimlerin artmasıyla geçen yıl harekete geçmişti. Bu ülkeler, İran'a yönelik silah ihracatı yasağını da içeren yaptırımları tetiklemişti.
Sciences Po'da öğretim görevlisi ve İran-Rusya stratejik ilişkileri uzmanı Nicole Grajewski, bu anlaşmanın Tahran'ın stratejisinde bir değişikliğe işaret ettiğini vurguladı. Grajewski, bu değişimin İsrail'in geçen yıl ülkenin hava savunmasını yerle bir etmesinin ardından geldiğini söyledi.
Grajewski, Verba füzelerinin S-300 ve S-400 gibi daha büyük Rus stratejik hava savunma sistemlerinden ayrıştığını anlattı. Uzman, bu füzelerin kapsamlı bir eğitim gerektirmediğini ve çok daha hızlı bir şekilde benimsenebildiğini ifade etti.
Verba sistemleri, Rusya'nın Ukrayna insansız hava aracı saldırılarına karşı savunmasında belirgin bir rol oynamadı. Bu durum, Moskova'nın onlardan vazgeçmeye diğer sistemlerden daha istekli olabileceği anlamına geliyor.
Grajewski son olarak bu askeri sevkiyatların genel güce etkisine değindi. Bu transferlerin hiçbirinin İran ordusunun kapasitesini kökten değiştirmeyeceğini belirten Grajewski, füzelerin sadece bir sonraki savaşı uzatabileceği değerlendirmesini yaptı.