Geçen hafta İran’daki iletişim karartması neredeyse tamamen kusursuz görünüyordu. Yetkililer interneti ve cep telefonu şebekelerini kapattı. Çevrimiçi bankacılık, alışveriş ve kısa mesajlaşma hizmetleri çalışmaz hale geldi. Büyüyen protestolara dair bilgiler son derece sınırlıydı. Ancak aktivistler, yazılımcılar ve mühendislerden oluşan bir ağ, İran’ın dijital barikatlarını deldi. Sessizce ülkeye soktukları binlerce Starlink uydu internet sistemi sayesinde internete bağlandılar ve sokaklara ateş açan birliklerin, kayıp yakınlarını arayan ailelerin görüntülerini yaydılar.
Dijital hak araştırmacıları ve diğerlerine göre bu eylemler İran hükümetini karşılık vermeye zorladı. Yetkililer, Starlink ekipmanlarının çalışması için gerekli olan GPS sinyallerini bozmak üzere tasarlanmış askeri düzeyde elektronik silahlar kullandı. Aktivistler ve sivil toplum grupları, bu tür adımların Ukrayna gibi savaş alanları dışında nadiren atıldığını söyledi.
50 bin Starlink terminali
İran’ın internet kesintisinde ortaya çıkan gedikler tesadüf değildi. 2022’den bu yana aktivistler ve sivil toplum grupları, Starlink terminallerini ülkeye sokmak için çalışıyordu. Bu çabalar, ABD hükümetinin Starlink ve Amerikan şirketlerinin İran’da iletişim araçları sunmasına yönelik yaptırım muafiyetiyle desteklendi. Dijital aktivistlere göre geçen yıl bu sistemleri yasaklayan ve lisanssız hizmetleri engelleyen bir İran yasasına rağmen, bugün ülkede yaklaşık 50 bin terminal bulunuyor. ASL19’un direktörü Fereidoon Bashar, “Bu altyapının önceden hazır olması gerekir. Bu, farklı gruplar arasında yıllar süren planlama ve çalışmanın sonucu” dedi.
Yeni teknolojiler kısıtlamaları zorluyor
Gizli Starlink ağları ve İran hükümetinin bunlara karşı sert tepkisi ulusal dijital kısıtlamaların yetkililer tarafından uygulanmasının giderek zorlaştığını gösteriyor. Hükümetler uzun süredir Hindistan, Myanmar ve Uganda gibi ülkelerde muhalefeti bastırmak için internet kesintilerine başvuruyor. Ancak uydu interneti gibi araçların yayılması, bu kapatmaları karmaşık hale getirdi ve yeni teknolojilere karşı bir kedi-fare oyununa yol açtı.
Elon Musk’ın roket şirketi SpaceX tarafından sağlanan Starlink, karasal sansür altyapılarını tamamen aşarak uydulardan yeryüzündeki terminallere internet bağlantısı gönderiyor. Bu durum, hizmetin İran’daki protestolarda orantısız derecede büyük bir rol oynamasına, göstericilerin örgütlenmesine ve dış dünyayla iletişim kurmasına yardımcı oldu.
“Starlink bir can simidi”
Starlink hala İran nüfusunun yalnızca çok küçük bir kesimi tarafından kullanılabiliyor ve yaklaşık üç bin kişinin hayatını kaybettiği tahmin edilen protestolara ilişkin bilgiler sınırlı kalmaya devam ediyor. Bazı yerli hizmetler yeniden açılmış olsa da çoğu insan için internet hala ağır biçimde kısıtlı. Araştırmacılara göre video oyun hizmetleri sohbet seçeneklerini kaldırdı; e-ticaret platformları ise mesajlaşma özelliklerini engelledi. Bu, iletişimi sınırlarken ekonomiyi ayakta tutma çabasının bir parçası. Uydu internet sistemlerinin İran’a sokulmasına da dahil olmuş sürgündeki aktivist Ahmad Ahmadian, “Bu, şimdiye kadar yaşadığımız en ağır internet kesintisi. Starlink bir can simidi” dedi.
Starlink’e duyulan bu bağımlılık, Musk’ın jeopolitik etkisini de gözler önüne seriyor. Bu hafta dünyanın en zengin insanı, İran’daki tüm Starlink hizmetlerinin ücretsiz olacağını söyledi. ABD Başkanı Donald Trump da uydu internet teknolojisinin önemini vurguladı.
Dünya genelindeki internet kesintilerinin çoğunda hükümetler, yerel internet servis sağlayıcılarına erişimi kapatma talimatı verir. İnternet verilerini filtreleyen diğer teknikler ise yetkililerin hangi bağlantıların kesileceğini daha dar biçimde hedeflemesine olanak tanır. Hak grubu Access Now’a göre 2024’te 54 ülkede toplam 296 internet kesintisi yaşandı; bu, şimdiye kadarki en yüksek sayı.
İran uzun süredir internet karartmalarını uygulayan bir ülke ve çevrimiçi sansür sistemi, Çin dışında dünyadaki en gelişmiş sistemlerden biri olarak kabul ediliyor. Hükümet, büyük ölçüde dış dünyadan yalıtılmış, devlet tarafından işletilen Ulusal Bilgi Ağı’nı kurdu. Yetkililer küresel internet içeriğine erişimi sıkı biçimde kontrol ederken, bankacılık, alışveriş, ulaşım ve eğlence gibi onaylı yerli hizmetler için sorunsuz bağlantılar sağlıyor.
VPN’ler de çalışmadı
İnternet izleme kuruluşlarına göre ihtiyaç duyulduğunda İran hükümeti bazı bölgelerde interneti cerrahi hassasiyetle keserken, temel çevrimiçi hizmetlere erişimi sürdürdü. Sistem kusursuz değil; birçok İranlı, VPN olarak bilinen sanal özel ağlar ve diğer araçlarla Instagram ve diğer küresel hizmetleri kullanabildi. Ancak 8 Ocak’ta kitlesel protestolar büyürken İranlı yetkililer interneti tamamen kapattı ve 90 milyon nüfuslu ülkeyi dijital bir karanlığa sürükledi. VPN’ler çalışmaz hale geldi. İnternet izleme grubu Netblocks’a göre İran’ın internet trafiği yüzde 99 düştü.
Miaan adlı İran odaklı bir dijital haklar grubunda siber güvenlik uzmanı olan Amir Rashidi, hükümetin “paniklediğini” söyledi. İletişim ablukasına hazırlıklı olan aktivistler harekete geçti. Yetkililer 2022’deki şiddetli protestolar sırasında interneti kapattıktan sonra aktivistler ve sivil toplum grupları komşu ülkelerden Starlink sistemlerini kaçak yollarla sokma planları yaptı.
ABD Dışişleri Bakanlığı, İran’daki dijital iletişim araçları için yaptırım muafiyeti konusunda SpaceX ile koordinasyon sağladı. Ayrıca planlara dahil olan bir Biden yönetimi yetkilisine göre sivil toplum gruplarına bu sistemlerin devlet tespitinden nasıl gizleneceği konusunda destek verdi.
Musk o yıl İran’la ilgili çevrimiçi bir paylaşımında “Starlink’i etkinleştiriyoruz” yazdı. Şu anda Los Angeles’ta bulunan ve Holistic Resilience adlı haklar grubunun direktörü olan Ahmadian, sınırdan ilk Starlink terminallerinin geçirilmesine yardımcı olduğunu söyledi. “Açtık ve kusursuz şekilde çalıştı” dedi. Ahmadian’a göre son protestolardan önce bir Starlink terminalini İran’a sokmanın maliyeti 700–800 dolardı. Instagram, YouTube ve diğer kısıtlı platformlara erişim arayan İranlılar için bir karaborsa oluştuğunu da ekledi. Şu anda İran’daki yaklaşık 50 bin Starlink terminali, çatılarda ve gizli noktalarda saklanıyor. Yazılımcılar, tek bir terminali daha uzaktaki kişiler için bir geçit haline getiren, bağlantının paylaşılmasını sağlayan araçlar geliştirdi.