Washington’da bir düşünce kuruluşunun akşam yemeğinde eski bir başbakanla aynı masada oturuyordum. Görevden ayrılmasının üzerinden yıllar geçmişti. Sohbet ilerleyince kendisine merak ettiğim bir soruyu yönelttim:
“En çok neyi özlüyorsunuz?”
Bir an durdu. Sonra gülümsedi.
“Hiçbir şeyi,” dedi. “Çünkü artık anladım ki gerçek güç makamdan gelmiyor. İnsanlar görevden ayrıldıktan sonra da sizi arıyor, fikrinizi soruyor ve katkınıza ihtiyaç duyuyorsa, asıl gücünüzü o zaman anlıyorsunuz.”
Bu cümle uzun yıllardır zihnimden çıkmadı.
Cumhurbaşkanları, başbakanlar, bakanlar, genelkurmay başkanları, büyükelçiler, valiler, merkez bankası başkanları, büyük şirketlerin icra kurulu başkanları ve sivil toplum liderleri için hayatın en zor geçişlerinden biri, yıllarca sahip oldukları makamdan ayrıldıkları gün başlar.
Bir gün telefonlar hiç susmaz. Her kapı açılır. Söylediğiniz her söz haber olur. Ertesi gün korumalar, makam araçları, protokol sıraları ve karar yetkisi geride kalır.
Birçok insan bu sessizliği kayıp olarak algılar.
Oysa zamanında ve akıllıca hazırlanıldığında bu bir son değil, çok daha özgür, üretken ve kalıcı bir hayatın başlangıcı olabilir.
Makam gider, birikim kalır
Üst düzey görevlerde bulunan insanlar yalnızca unvan taşımazlar.
Yıllar boyunca kriz yönetir, devletlerin nasıl düşündüğünü öğrenir, dünyanın farklı başkentlerinde güven ilişkileri kurar, insan karakterini tanır ve çoğu kişinin kitaplardan öğrenemeyeceği bir muhakeme yeteneği geliştirirler.
Bütün bunların görev süresinin sona erdiği gün değersizleşmesi düşünülemez. Tam tersine, bugünün dünyasında bu birikim her zamankinden daha kıymetlidir.
Çünkü bir şirketin icra başkanı artık yalnızca bilanço yönetmiyor. Washington’daki yaptırım kararlarını, Pekin’in sanayi politikasını, Brüksel’in düzenlemelerini, Orta Doğu’daki savaş risklerini, enerji güvenliğini, iklim baskısını ve yapay zekânın doğuracağı toplumsal sonuçları da anlamak zorunda.
Devletler de yalnızca klasik diplomatlara ihtiyaç duymuyor. İş dünyasını, teknolojiyi, finansı, enerjiyi ve toplum psikolojisini birlikte okuyabilen tecrübeli insanlara ihtiyaç duyuyor.
Bu nedenle eski bir dışişleri bakanı, emekli bir büyükelçi, vali, genelkurmay başkanı, istihbarat yöneticisi ya da görevini bırakmış bir şirket lideri yalnızca “eski” değildir.
Doğru konumlandırılırsa geleceğin inşasında kullanılabilecek önemli bir stratejik sermayedir.
İkinci hayat sadece para kazanmak değildir
Elbette insanlar görevlerinden ayrıldıktan sonra danışmanlık yapabilir, yönetim kurullarına girebilir, konferanslarda konuşabilir ve tecrübelerinin karşılığını alabilirler.
Bunda yanlış bir şey yoktur.
Bilginin, zamanın ve itibarın ekonomik bir değeri vardır.
Ancak ikinci hayat yalnızca geçmişte edinilen ilişkileri, deneyimi ve nüfuzu paraya dönüştürmekten ibaret kalırsa büyük bir fırsat kaçırılmış olur.
Asıl soru şudur:
Geride ne bırakacaksınız? Bu dünyadan göçtükten sonra nasıl anılacaksınız?
Tony Blair başbakanlıktan ayrıldıktan sonra ticari danışmanlık faaliyetleri yürüttü. Fakat aynı zamanda Tony Blair Institute for Global Change’i kurarak tecrübesini kurumsallaştırdı.
Bill Clinton küresel sağlık ve kalkınma alanlarına yöneldi.
Barack Obama genç liderlerin yetişmesine yatırım yaptı.
Bunların hiçbirini kusursuz modeller olarak sunmuyorum. Her birinin tartışmalı tarafları vardır. Ancak ortak özellikleri, makamdan ayrıldıktan sonra da etki üretmeye çalışmalarıdır.
Bunun tersine, siyasi ilişkilerini yalnızca tartışmalı şirketlerin hizmetine sunan bazı eski liderler kısa vadede büyük gelirler elde ettiler, fakat uzun vadede itibarlarını kaybettiler.
Para yeniden kazanılabilir.
İtibar çok daha zor geri gelir.
Türkiye’nin kullanamadığı büyük sermaye
Türkiye bu konuda önemli bir fırsatı değerlendiremiyor.
Geçmişte görev yapmış cumhurbaşkanlarımız, başbakanlarımız, bakanlarımız, genelkurmay başkanlarımız, büyükelçilerimiz, üst düzey bürokratlarımız ve iş dünyası liderlerimiz çok büyük bir tecrübe hazinesine sahip.
Fakat bu birikim çoğu zaman ya kişisel hatıralara sıkışıyor ya da birkaç konferans konuşmasıyla sınırlı kalıyor.
Bazen düşünüyorum:
Süleyman Demirel, Bülent Ecevit veya Necmettin Erbakan görevlerinden sonra uluslararası ölçekte çalışan kurumlar kursalardı, genç siyasetçileri yetiştirseler, Afrika’dan Orta Asya’ya kadar kalkınma ve barış girişimlerinde rol alsalardı nasıl bir etki yaratırlardı?
Yalnızca siyasetçiler için değil, şirket yöneticileri ve sivil toplum liderleri için de aynı durum geçerli.
Yıllarca büyük bir bankayı, enerji şirketini, sanayi grubunu ya da meslek kuruluşunu yönetmiş bir insanın tecrübesi, emeklilikle birlikte yok olmaz.
Genç girişimcilere rehberlik edebilir.
Aile şirketlerinin kurumsallaşmasına yardımcı olabilir.
Üniversitelerde uygulamalı liderlik programları kurabilir.
Barışın geliştirilmesi, gençlerin eğitimi, organik tarım, iklim değişikliği, enerji dönüşümü, kadın girişimciliği, ülkeler arasındaki sorunların çözümü ve yapay zekâ etiği gibi alanlarda daha verecekleri çok şey vardır.
Türkiye bir liderlik merkezi de olmalı
Türkiye yıllardır enerji merkezi, ticaret merkezi, finans merkezi ve lojistik merkez olmayı konuşuyor.
Bunların hepsi doğrudur ve gereklidir.
Ancak Türkiye’nin bir iddiası daha olmalıdır:
Küresel bir liderlik merkezi olmak.
İstanbul, yalnızca sermayenin, yükün, enerjinin ve malların aktığı bir kavşak değil; tecrübenin, devlet aklının ve küresel muhakemenin buluştuğu bir merkez hâline gelebilir.
Dünyanın farklı bölgelerinden eski cumhurbaşkanlarını, başbakanları, dışişleri ve ekonomi bakanlarını, merkez bankacılarını, askerî liderleri, şirket başkanlarını ve sivil toplum öncülerini aynı çatı altında toplayan uluslararası bir liderlik platformu neden kurulmasın?
Böyle bir yapı, yalnızca konferans düzenleyen bir kulüp olmamalıdır.
Savaşan ülkeler arasında sessiz diplomasi yürütebilir.
Genç liderler için mentorluk programları oluşturabilir.
Aile şirketlerine, kamu kurumlarına ve belediyelere kriz yönetimi desteği verebilir.
Enerji, iklim, yapay zeka, göç, gıda güvenliği ve bölgesel kalkınma konularında uygulanabilir politika önerileri hazırlayabilir.
Türkiye’nin coğrafyası, tarihî birikimi ve Doğu ile Batı arasında kurabildiği ilişkiler böyle bir rol için büyük avantajdır.
Dünyada çok sayıda eski lider var; fakat onların tecrübesini düzenli, tarafsız ve sonuç odaklı biçimde bir araya getiren yeterince güçlü platform yok.
Türkiye bu boşluğu doldurabilir.
Böylece yalnızca boru hatlarının, limanların, ticaret yollarının ve finansal akımların değil; fikirlerin, tecrübenin ve liderlik birikiminin de merkezi olabilir.
İkinci hayat görevdeyken başlar
Bu geçişin başarılı olması için hazırlığa görev sona erdikten sonra değil, görevdeyken başlanmalıdır.
Bu, koltuğu bırakmaya hazırlanmak anlamına gelmez.
Tam tersine, insanın kendi mirasını daha uzun vadeli düşünmesi anlamına gelir.
“Görevim bittikten sonra hangi konuda değer üretmeye devam edeceğim?”
Bu soruyu erken soran lider, makamdayken de daha dikkatli davranır. İtibarını kısa vadeli kazançlar uğruna harcamaz. Çevresini yalnızca sadık insanlardan değil, dürüst ve yetkin insanlardan oluşturur. Kendisinden sonra da yaşayacak kurumlar kurmaya çalışır.
Çünkü gerçek miras son görev gününde hazırlanmaz.
Yıllar boyunca inşa edilir.
Üç stratejik tavsiye
Birincisi, ikinci hayatınızı kurumsallaştırın. Yalnızca kişisel danışmanlık yapmayın. Bir vakıf, düşünce kuruluşu, eğitim programı veya mentorluk ağı kurarak tecrübenizin sizden sonra da yaşamasını sağlayın.
İkincisi, itibarınızı gelirden üstün tutun. Her yönetim kurulu üyeliği, danışmanlık teklifi veya konuşma daveti kabul edilmemelidir. Yasal olan her tercih, ahlaken ve toplumsal açıdan doğru olmayabilir.
Üçüncüsü, Türkiye’de küresel bir liderlik platformu kurun. Dünyanın saygın eski liderlerini, bürokratlarını, iş insanlarını ve düşünce önderlerini aynı çatı altında buluşturun. Tecrübeyi barışa, gençlerin yetişmesine, ekonomik kalkınmaya ve uluslararası sorunların çözümüne dönüştürün.
Yirminci yüzyılda güç büyük ölçüde makamdan doğuyordu.
Yirmi birinci yüzyılda ise kalıcı etki; bilgi, güven, itibar ve insan yetiştirme kapasitesinden doğuyor.
Makamın, şöhretin ve protokolün geride kalmasını küçümsemeyin.
Çünkü bazen insanın en değerli, en özgür ve en kalıcı hayatı, görevi sona erdikten sonra başlar.