Avrupa, aşırı sıcakların artık nadir görülen bir olay olmaktan çıktığı yeni bir iklim gerçeğiyle karşı karşıya. Mayıs ve haziran aylarında yaşanan iki kavurucu sıcak hava dalgası Fransa, Almanya, İspanya ve Birleşik Krallık genelinde sıcaklık rekorları kırdı. Bazı bölgelerde termometreler 40 derecenin üzerine çıktı. Yazın en sıcak döneminden çok önce gelen bu bunaltıcı koşulların nedeni, Avrupa üzerinde konumlanarak altındaki sıcak havayı hapseden ve ısı kubbesi olarak bilinen yüksek basınç alanıydı.
Sıcak hava dalgaları, dünyanın en hızlı ısınan kıtası olan Avrupa'da giderek daha sık, daha şiddetli ve daha uzun süreli hale geliyor. Tahminler, önümüzdeki aylarda da mevsim normallerinin üzerinde sıcaklıkların görülebileceğini ve bunun, El Niño hava olayının geri dönüşüyle bağlantılı atmosferik değişimler nedeniyle daha da şiddetlenebileceğini gösteriyor.
Avrupa neden bu kadar hızlı ısınıyor?
Avrupa Birliği'nin Copernicus İklim Değişikliği Servisi'ne göre son 30 yılda Avrupa'da sıcaklıklar her on yılda yaklaşık 0,56 derece arttı. Bu oran, dünya ortalamasının iki katından fazla. Üç farklı kıtaya yayılan Arktik bölgesi dışında, dünyada daha hızlı ısınan başka bir bölge bulunmuyor. Küresel sıcaklıklardaki uzun vadeli artışın temel nedeni, insan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan ve ısıyı hapseden sera gazları. Ancak Avrupa'daki ısınmayı hızlandıran başka etkenler de bulunuyor. Bunlardan biri hava düzenlerindeki değişim. Atmosferik dolaşımdaki değişiklikler, Avrupa'ya güneyden daha fazla sıcak hava taşınmasına neden oluyor. Bu da sıcak hava dalgalarını ve aşırı yüksek sıcaklıkları besliyor.
Avrupa'nın hızlı ısınması aynı zamanda hava kirliliğini azaltmadaki başarısının beklenmedik bir sonucu. Hükümetlerin 1980'lerde yürürlüğe koyduğu daha sıkı hava kalitesi düzenlemeleri sayesinde, güneş ışınlarını uzaya geri yansıtan hava kirliliği parçacıklarının miktarı önemli ölçüde azaldı. Kar ve buz da Güneş'in enerjisini yansıtır. Ancak Avrupa'daki kar ve buz örtüsü giderek küçüldüğü için daha fazla güneş enerjisi doğrudan toprağa emiliyor. Buzların erimesi, Arktik'in bu kadar hızlı ısınmasının nedenlerinden biri. Avrupa sınırları içinde yer alan Norveç'e bağlı Svalbard takımadaları gibi Arktik bölgeleri de kıtanın ortalama ısınma hızını artırıyor.
Aşırı sıcaklar insanları nasıl etkiliyor?
Aşırı sıcaklar, sıcaklık stresi riskini artırır. Bu durum baş dönmesi, mide bulantısı ve kas krampları gibi çeşitli belirtilerle kendini gösterir ve sonunda beyin, kalp ve böbreklere zarar verebilen, hayati tehlike oluşturan sıcak çarpmasına yol açabilir. Yüksek nem, havayı olduğundan daha sıcak hissettirir. Çünkü havadaki su buharı arttığında ter, vücudu soğutacak kadar hızlı buharlaşamaz.
Sıcak hava dalgaları Avrupa'da "tropikal gece" sayısını artırıyor. Bu gecelerde sıcaklık 20 derecenin altına düşmediği için uyumak zorlaşıyor. Bu durum yalnızca rahatsızlık vermekle kalmıyor; bilişsel işlevleri olumsuz etkileyebiliyor ve kalp hastalığı riskinin artması gibi uzun vadeli sağlık sorunlarına da yol açabiliyor. Gece boyunca vücudun yeterince serinleyememesi, uzun süre devam eden sıcaklarla başa çıkma kapasitesini de azaltıyor. Aşırı sıcaklar ölümcül olabilir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre son dört yılda Avrupa'da sıcakla bağlantılı nedenlerle 200 binden fazla kişi hayatını kaybetti.
Sıcak hava dalgaları elektrik şebekesini nasıl etkiliyor?
Sıcak hava dalgaları genellikle insanların vantilatör ve klimaları çalıştırmasıyla elektrik talebinde keskin bir artışa yol açıyor. Aynı zamanda elektrik arzı da kısıtlanabilir ve bu durum elektrik fiyatlarının hızla yükselmesine neden olur. Bu yıl haziran ayında yaşanan sıcak hava dalgası sırasında Fransa'da akşam saatlerindeki elektrik fiyatları, 2022 enerji krizinden bu yana en yüksek seviyesine ulaştı.
Isı kubbeleri genellikle bulut oluşumunu engeller ve daha güneşli hava koşulları yaratarak güneş panellerinin üretimini artırır. Ancak yüksek basınç aynı zamanda rüzgar hızlarının düşmesine de neden olur. Rüzgar enerjisi üretimindeki azalma, güneş enerjisinin devre dışı kaldığı akşam saatlerinde elektrik arzını daha da sıkıştırabilir.
Fransa'nın elektrik sisteminin bel kemiğini oluşturan nükleer santraller de sıcak hava dalgaları sırasında çoğu zaman üretimlerini azaltmak zorunda kalır. Bunun nedeni, reaktörleri soğutmak için su aldıkları nehirlerin fazla ısınması. Su ekosistemini korumak amacıyla, ısınmış suyun tekrar nehirlere bırakılmasına ilişkin belirli sınırlar uygulanıyor. Temiz enerji kaynaklarından daha az elektrik üretildiğinde, daha pahalı ve daha fazla karbon salımı yapan fosil yakıt santrallerinin devreye alınması gerekebilir.
Sıcak hava dalgaları başka hangi aksamalara neden oluyor?
Yüksek sıcaklıklar ulaşım altyapısı ve sağlık hizmetleri üzerinde de ciddi baskı oluşturur. Demiryolu rayları eğrilebilir, asfalt yollar ise eriyebilir. Sıcak hava dalgaları kuraklığı şiddetlendirerek su kaynakları, hidroelektrik baraj rezervuarları ve önemli bir ticaret yolu olan Ren Nehri gibi nehirlerin su seviyeleri üzerinde baskı yaratır. Sürekli yüksek sıcaklıklar tarımsal verimi düşürebilir ve toprağın ile bitki örtüsünün kuruması nedeniyle orman yangını riskini artırabilir. Kurumuş toprak suyu emmekte zorlandığından, yağışlar başladığında ani sel riski de yükselir.
Aşırı sıcakların tüm bu birleşik etkileri ekonomik büyümeyi de olumsuz etkileyebilir. Sigorta şirketi Allianz'a göre 2026-2030 yılları arasında sıcaklık kaynaklı kümülatif gayrisafi yurtiçi hasıla kayıpları büyük Avrupa ekonomilerinde yüzde 5 ila yüzde 7 arasında olabilir.
Avrupa sıcağa karşı ne kadar hazırlıklı?
Avrupa'daki altyapının önemli bir bölümü, özellikle kuzey ve batı bölgelerinde, aşırı yüksek sıcaklıklara dayanacak şekilde inşa edilmedi. Çünkü bu bölgelerde binalar tasarlanırken öncelik, soğuk kış aylarında ısıyı içeride tutmaktı. Son yıllarda Paris, Madrid ve Barselona gibi şehirler, insanların serinleyebilmesi için kütüphaneler ve parklar gibi kamusal alanlarda iklim sığınakları oluşturmaya başladı.
Klima kullanımı giderek yaygınlaşsa da hala düzensiz bir dağılım gösteriyor. Oysa giderek daha fazla bölge, soğutma sistemlerini gerekli kılacak kadar sıcak günler yaşıyor. İspanya'daki konutların yüzde 40'ından fazlasında klima bulunurken, Avrupa genelindeki ortalama yalnızca yüzde 20 seviyesinde. Buna karşılık ABD'deki hanelerin yaklaşık yüzde 90'ında klima var.
Avrupa'daki binaların büyük bölümü daha eski ve bu soğutma teknolojileri yaygınlaşmadan önce inşa edildi. Ayrıca binalara sonradan klima takılması görünüm, enerji tüketimi ve iklim üzerindeki etkilerine ilişkin kaygılar nedeniyle çoğu zaman izin süreçlerini zorlaştırıyor. Klimaların binalardan dışarı attığı sıcak havanın şehir sokaklarına verilmesi, yeşil alanların azlığı ve beton ile asfaltın fazla olması nedeniyle kırsal alanlardan daha sıcak olan kentlerde görülen "kentsel ısı adası etkisini" daha da kötüleştirebileceği endişesini doğuruyor.