Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump, İran altyapısına yönelik planlanan saldırıları iki haftalığına askıya almayı kabul ettiğini açıkladı. Bu hamle, Trump'ın İran medeniyetini tamamen yok etmeye yönelik şok edici tehditlerinden geri adım atması olarak değerlendirildi. Anlaşma, ABD ve İsrail'in başlattığı, binlerce kişinin ölümüne ve küresel bir enerji krizine yol açan savaşın altıncı haftasında gerçekleşti.
Trump, sosyal medya platformu Truth Social üzerinden yaptığı açıklamada, bu kararın İran İslam Cumhuriyeti'nin Hürmüz Boğazı'nı tam, derhal ve güvenli bir şekilde açmayı kabul etmesine bağlı olduğunu yazdı. Kararın Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve Mareşal Asım Münir ile yapılan görüşmelere dayandığını belirten Trump, bunun çift taraflı bir ateşkes olacağını vurguladı. Beyaz Saray yetkililerine göre İsrail de bu ateşkesi kabul etti.
Anlaşma, Trump'ın küresel petrol taşımacılığının hayati damarı olan boğazın açılması için belirlediği sürenin dolmasına iki saatten az bir süre kala duyuruldu. Trump, pazar günü sosyal medyada İran'ın boğazı açmasını küfürlü bir dille talep ederek akşam saat sekiz için bir mühlet belirlemiş ve tüm dünyada paniğe yol açmıştı. Salı sabahı gerilimi daha da tırmandıran Trump, bütün bir medeniyetin bu gece öleceğini ve bir daha asla geri getirilmeyeceğini söylemişti.
Pakistan Başbakanı Şerif, salı öğleden sonra Trump'tan İran için süreyi iki hafta uzatmasını talep etmişti. Ayrıca İran yönetimine iyi niyet göstergesi olarak boğazı iki haftalığına açmayı kabul etmeleri çağrısında bulunmuştu. Şerif, X platformunda yaptığı paylaşımda, diplomasinin savaşın kesin olarak sonlandırılmasını sağlamasına izin vermek için tüm savaşan tarafları iki hafta boyunca her yerde ateşkese uymaya çağırdıklarını belirtti.
Küresel piyasalarda tarihi dalgalanmalar
Ateşkes duyurusunun ardından petrol fiyatları son altı yılın en büyük düşüşünü yaşadı ve yüzde 16 oranında geriledi. Küresel gösterge Brent ham petrolünün varil fiyatı 91.70 dolara kadar düştü. Trump'ın paylaşımından önce gerçek dünyadaki petrol işlemlerini fiyatlandıran vadeli Brent petrolü 144.42 dolarla tüm zamanların rekorunu kırmış, uluslararası gösterge olan Brent vadeli işlemleri ise 109 dolar civarında işlem görmüştü.
Anlaşma haberiyle birlikte ABD hisse senedi vadeli işlemleri fırlayarak yüzde 2.5'ten fazla değer kazandı. MSCI Asya Pasifik Endeksi yüzde 4.9 artışla son üç haftanın en yüksek seviyesine çıkarken, Avrupa hisse senedi vadeli işlemleri yüzde 5.5 oranında yükseldi. Trump, Hürmüz Boğazı'nda tanker trafiğinin yeniden başlatılmasına yardımcı olacaklarını taahhüt etti. Büyük paralar kazanılacağını ve ABD'nn her türlü erzakla yükleneceğini belirten Trump, işlerin yolunda gittiğinden emin olmak için sadece etrafta takılacaklarını ifade etti.
Trump'ın daha önce İsrail'in Hamas ile savaşının ardından Gazze Şeridi'nin bir tatil beldesi haline getirilebileceğini söylemesi gibi, askeri operasyonlardan sonra çatışma bölgelerini ekonomik fırsatlara dönüştürme konusunda benzer görüşler dile getirdiği hatırlatıldı. Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt ise müzakerelerin bir sonraki aşamasına ilişkin görüşmelerin sürdüğünü ancak henüz hiçbir şeyin kesinleşmediğini söyledi.
İran'ın on maddelik talebi ve müzakere süreci
Her iki ülke de yaşanan gelişmeleri kendi açısından bir zafer olarak nitelendirdi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, gemilerin İran Silahlı Kuvvetleri ile koordinasyon içinde ve teknik sınırlamalar dikkate alınarak boğazdan güvenli bir şekilde geçebileceğini aktardı. Erakçi, saldırıların durması halinde güçlü silahlı kuvvetlerinin de savunma operasyonlarını durduracağını vurguladı.
Trump ise askeri hedeflerin tamamına ulaştıklarını ve aştıklarını iddia ederek saldırıları durdurmayı kabul ettiklerini açıkladı. İran'la uzun vadeli barış ve Orta Doğu'da barışla ilgili kesin bir anlaşma yolunda çok ilerlediklerini savundu. İran'dan on maddelik bir teklif aldıklarını ve bunun müzakere etmek için uygulanabilir bir temel olduğuna inandıklarını ifade eden Trump, geçmişteki ihtilaf noktalarının neredeyse tamamında mutabakata varıldığını ve bu iki haftalık sürenin anlaşmanın tamamlanmasına olanak tanıyacağını belirtti.
Trump pazartesi günü İran'ın ateşkes teklifinin yeterince iyi olmadığını söylemişti. Aradan geçen birkaç saat içinde fikrini neyin değiştirdiği hemen anlaşılamazken, Trump daha sonra AFP'ye yaptığı açıklamada Çin'in İran'ı müzakereye teşvik ettiğine inandığını ve İran'ın uranyum stokunun mükemmel bir şekilde halledileceğini söyledi.
İran'ın on maddelik teklifi; Amerikan muharip güçlerinin tüm bölgesel üslerden çekilmesini, yaptırımların kaldırılmasını ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını içeriyor. İran'ın savaşla ilgili zararlarının tam olarak ödenmesi, Hürmüz Boğazı'nın kontrolünün kendilerinde kalması ve nükleer zenginleştirme faaliyetlerinin kabul edilmesi de talepler arasında yer alıyor.
Associated Press'in bölgesel bir yetkiliye dayandırdığı habere göre, ateşkes planı İran ve Umman'ın boğazdan geçen gemilerden ücret almasına da izin veriyor. Haberde, İran'ın elde edeceği bu geliri savaş sonrası yeniden inşa süreci için kullanacağı bildirildi. Anlaşma kapsamında taraflar önümüzdeki günlerde Pakistan'ın başkenti İslamabad'da iki hafta sürecek müzakereler yürütecek.
Bölgesel tepkiler ve devam eden belirsizlikler
İran'ın yarı resmi Mehr Haber Ajansı, ülkenin Yüksek Milli Güvenlik Konseyi sekretaryasının ABD'nin ilkeleri kabul ederek İran halkının iradesine teslim olduğunu iddia eden bir bildirisini yayınladı. Devlet medyası, ateşkesin uzatılabileceğini ancak İran'ın müzakerelere tam bir güvensizlik içinde gireceğini aktardı. Bildiride, düşmanın teslimiyetinin siyasi bir başarıya dönüşmesi halinde kutlama yapılacağı, aksi takdirde tüm talepler karşılanana kadar savaşılacağı ifadeleri yer aldı.
Pakistan Başbakanı Şerif, ateşkesin İsrail'in Hizbullah ile savaştığı Lübnan'ı da kapsadığını öne sürdü. Ancak İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu bu durumu reddederek geçici anlaşmanın Lübnan'ı kapsamadığını bildirdi. Öte yandan Kuveyt, Suudi Arabistan, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, Trump'ın duyurusunun hemen ardından İran tarafından füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenlendiğini rapor etti.
Axios'un haberine göre, geri çekilme emirlerinin İran Devrim Muhafızları'na ulaşmasının zaman alması bekleniyordu. Çatışmalarda bu tür gecikmelerin olağan olduğu ve düşmanlıkların yavaş yavaş azalmadan önce genellikle bir süre devam ettiği biliniyor. Nitekim salı gününün erken saatlerinde Amerikan güçleri İran'ın ana petrol ihracat merkezi olan Hark Adası'ndaki askeri hedefleri vurmuştu.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nden Mona Yacoubian, Amerika'nın boğazdaki koordinasyonu İran silahlı kuvvetlerine bırakmasının devasa bir taviz olduğunu değerlendirmesini yaptı. Eski Ulusal Güvenlik Konseyi Direktörü Michael Singh ise çatışmanın çözümünden, hatta altta yatan sorunlardan hala çok uzak olunduğunu ifade etti. Trump'ın İran'ın elektrik santralleri gibi sivil altyapılarını vurma tehditlerinin ise gerçekleştirilmesi halinde savaş suçu sayılabileceği vurgulandı.
Trump'ın nükleer, füze veya insansız hava aracı programlarına yönelik kısıtlama taleplerine değinmeyen ateşkes, Cumhuriyetçiler cephesinde de ihtiyatla karşılandı. Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham, İran'ın düşmanca eylemi için ödüllendirilmemesi gerektiğini savundu. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nden Clayton Seigle ise asıl turnusol kağıdının gemi operatörlerinin davranışlarını değiştirip değiştirmeyeceği ve sadece Irak bayraklı olanların ötesindeki gemilerin güvende olup olmadığı olacağını söyledi.
Bu karar, Trump'ın askeri hedefler listesini genişletme tehdidinden geri adım atmasının son örneği oldu. Mart ayında da İran'a boğazı açması için beş gün süre vermiş, ardından bu süreyi on gün daha uzatmıştı. Trump'ın bu geri adım atma eğilimi öylesine belirginleşti ki, durum İngilizce baş harflerinden oluşan ve Trump Her Zaman Korkup Kaçar anlamına gelen TACO kısaltmasıyla anılmaya başlandı.