Son yıllarda elektrikli araçlardaki piller başta olmak üzere yeni teknolojilerle kullanımı artan ve stratejik bir maden haline gelen lityumda ekonomik süper güçler adeta satranç oynuyor. Çin’in dünya çapındaki lityum madenlerine zararına desteği, pazarı lityuma boğması ve bu madeni işleme ve üretim birimlerine kadar açık ara liderliği tepkilere neden oluyor.
Çin, cep telefonlarından askeri insansız hava araçlarına ve elektrikli araçlara (EV) kadar her şeye güç veren lityum iyon pillerin tedarik zincirini kontrol ederek son 10 yılda baskın bir liderliğe yükseldi. Ayrıca dünya lityum rezervlerinin yüzde 8’ine sahip olmasına rağmen küresel lityum kimyasal üretiminin yüzde 80’ini işliyor ve lityum iyon pil üretiminin neredeyse yüzde 90’ını gerçekleştiriyor.
Sırbistan’da 2004 yılında keşfedilen lityum madeni, bu ülkenin Batı ile Rusya ve Çin arasında kurduğu dengeyi sürdürmesini zorluyor. Belgrad yönetimi, Loznica kentinde İngiltere - Avustralya madencilik şirketi Rio Tinto’nun keşfettiği lityum madeninin işletilmesi konusunda baskı altında.
Sırbistan sahnesi
Rusya’nın en yakın müttefiki olan, bu ülkedeki en büyük yatırımcı Çin ile de güçlü ekonomik ilişkileri sürdürmeyi hedefleyen Sırbistan, bu madenin işletilmeye başlaması konusunda baskı yapan Batılı ülkelerle de güçlü ilişkilerini zedelemek istemiyor. Halkın, işletilmesine karşı yıllardır süren protestolarına rağmen Avrupa Birliği (AB), Çin gibi tedarikçilere bağımlılığı azaltmak için yakın bir bölgede lityum çıkarılmasını istiyor.
Latin Amerika’da ise Şili, Arjantin ve Bolivya’dan oluşan “Lityum Üçgeni” Batılı yatırımcıların radarında... Dünyanın en zengini ve Tesla’nın patronu Elon Musk, Arjantin’deki lityum madenleri ile yakından ilgileniyor, ülkeye sık sık ziyaretler yapıyor ve yatırımcıları doğal kaynaklara yatırıma çağırıyor. Arjantin, Musk’ın EV üretimi için bir “altın madeni” niteliğinde.
Çin’in stratejisi ise ‘beyaz altın’da pazarı alt üst etmiş durumda… Çinli şirketlerin desteğiyle dünya çapında birçok lityum madeni, üretimde kesinti gerektirecek düşük fiyatlara rağmen üretimi sürdürüyor. Çin, lityum madenlerinde dünyanın en yüksek maliyetlerine sahip. Ancak uzmanlar, Çin’in yurt içinde, Avustralya’da ve Afrika’da sahip olduğu birçok lityum madeninin tedarik zincirlerine entegre oldukları için kapanmasının pek mümkün olmadığını vurguluyor.
2021 ve 2022’de EV satışlarında gerçekleşen artış ve lityum fiyatlarının yükselmesi yeni madenlerin sayısında artışa yol açtı. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre 2023’te aşırı arz ve beklenenden zayıf EV satışlarına bağlı olarak lityum fiyatlarındaki düşüşe rağmen madenlere yatırım devam etti. Hatta geçen yıl yüzde 60 oranında bir artış oldu.
Elektrikli araç ve pil üretiminde dünya lideri olan Çin’de hükümet bu sektörleri stratejik olarak kabul ediyor ve istikrarlı hammadde temini ve düşük maliyetlerle sektörün gelişmesini sürdürmek istiyor. Pekin, 2009’dan bu yana yerli EV ve pil üreticilerine 230 milyar dolarlık hükümet desteği sağladı.
EV’ler için gereken lityumda küresel arz fazlasının birkaç yıl daha süreceği ve fiyatların düşük kalacağı tahmin ediliyor. Lityum fiyatı, iki yıl içinde yedi kat yükselişle Aralık 2022’de kilogram başına 85 dolarlık bir zirveye ulaştıktan sonra bu seviyeden neredeyse yüzde 90 düştü. Arz fazlasının 2027’ye kadar sürmesini bekleyen İsviçre bankası UBS, küresel lityum arzının bu yıl yüzde 25, 2025’te ise yüzde 15 artacağını tahmin ediyor.
Çin’e tepki
Ekim ayında yüksek rezervi olan Portekiz’i ziyaret eden ABD Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Jose Fernandez, Çin’in küresel pazarı bu kritik maden ile doldurduğunu, rekabet ortadan kalkana kadar fiyatı düşürdüğünü ve rekabet etmeye çalışan diğer madenleri iflas etmeye zorladığını söyledi.
En büyük üreticilerden ABD’li Albemarle, Çin ile rekabet etmek için devlet yardımı istiyor. Fiyatların aşırı düşmesinden dolayı zorlanan ve yeni yatırım planlarını erteleyen Albemarle, hükümetleri ve otomobil üreticilerini Çin hakimiyetini gevşetmek için müdahale etmeye çağırdı.