Küresel sistemin yapı taşı yerinden mi oynuyor?

Size bugün bölgesel ve küresel düzeyde tanık olduğumuz çatışmaların arkasında yarım yüzyıl önce yapılmış, uzun süre gizli kalmış, içinde silah, petrol ve dolar rezervlerini barındıran anlaşmaların olduğunu söylesem, beni komploculukla itham eder misiniz? “Evet” demeden önce izah etmeme izin verin. İçinden geçmekte olduğumuz dönüşüm çağının bize gösterdiği temel bir gerçek var: Bugün doğal kabul ettiğimiz, sorgulama ihtiyacı bile duymadığımız tüm kurallar ve kurumlar belli bir zaman diliminde, o dönemin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ortaya çıkan çözümlerden ibaret. Eğitim müfredatından futbol kurallarına, seçim sisteminden sanat piyasasına kadar hayatımıza şekil veren her şey aslında insan zihninin bir ürünü. Dolayısıyla şartlar, ihtiyaçlar ve insanlar değiştiğinde mevcut sistemin yapı taşları da kaçınılmaz olarak değişiyor. Gelin bu yapı taşlarının en önemlilerinden birine yakından bakalım. Nereden çıktı bu Petro-Dolar sistemi? Petrol dolar sisteminin hikayesi, modern finans düzeninin kırılma anlarından biriyle başlıyor. 1944’te kurulan Bretton Woods sisteminde dolar altına endekslenmişti, diğer ülkelerin para birimleri de dolara bağlıydı. Bu düzen, doların güvenilirliğini altın rezervleri üzerinden sağlıyordu. Ancak 1960’ların sonuna gelindiğinde ABD’nin Vietnam Savaşı ve artan kamu harcamaları sistemi zorlamaya başladı. 1971’de Başkan Nixon, doları altına dönüştürme yükümlülüğünü kaldırdı. Böylece dolar ilk kez tamamen altına dayanmayan bir para haline geldi. Bu karar, doların değerini destekleyecek yeni bir dayanak bulunmasını zorunlu hale getirdi. Bu kırılmanın hemen ardından ikinci büyük şok geldi. 1973’te Arap - İsrail Savaşı sırasında Arap petrol üreticileri Batı ülkelerine petrol ambargosu uyguladı. Petrol fiyatları birkaç ay içinde yaklaşık dört katına çıktı. ABD için mesele artık sistemik bir güvenlik ve finans sorunu haline gelmişti. Bu kriz, Washington’da yeni bir stratejik yaklaşımın doğmasına yol açtı: Enerji güvenliği, finansal istikrar ve askeri ittifakların tek bir mimari içinde düşünülmesi. Petro-Doların geri dönüşümü (recycling) Bu yeni mimarinin kurulmasında dönemin Dışişleri Bakanı Henry Kissinger merkezi bir rol oynadı. Kissinger liderliğinde ABD ile Suudi Arabistan arasında 1974’te kapsamlı bir ekonomik ve güvenlik anlaşması yapıldı. Bu anlaşmanın önemli bir kısmı kamuoyuna açık değildi. Özellikle finansal düzenlemeler ve silah satışları uzun süre gizli tutuldu. ABD, Suudi Arabistan’a gelişmiş silah sistemleri ve güvenlik desteği sağlarken Suudi Arabistan petrolünü dolar üzerinden fiyatlamayı ve petrol gelirlerinin önemli bir bölümünü ABD devlet tahvilleri ve finansal varlıklarında değerlendirmeyi kabul etti. 1975’te ABD Hazine Bakanlığı ile Suudi Arabistan Merkez Bankası arasında yapılan gizli bir düzenleme ile Suudi petrol gelirlerinin ABD tahvillerine doğrudan yatırılmasını sağlayan özel bir mekanizma kuruldu. Böylece petrol gelirlerinin sistematik biçimde ABD finans sistemine geri dönmesi (yani “recycling”) kurumsallaşmış oldu. Bu düzenleme, resmi bir tek belge şeklinde açıklanmadı, farklı anlaşmalar ve mutabakatlarla kademeli olarak kuruldu. Anlaşmanın finansal detaylarının önemli bölümleri, ABD Kongresi arşivlerinin 2010’lu yıllarda kamuya açılmasıyla netleşti. Bu sistemin gücü bugün rakamlarla daha net görülüyor. Dolar, dünya merkez bankası rezervlerinin yaklaşık yüzde 58’ini oluşturuyor. Küresel döviz işlemlerinin yaklaşık yüzde 88’i dolar içeriyor. Uluslararası banka alacaklarının yaklaşık yüzde 55’i dolar cinsinden tutuluyor ve uluslararası ödemelerin yaklaşık yarısı dolar üzerinden yapılıyor. Başka bir ifadeyle dolar, yalnızca bir para birimi değil küresel finans sisteminin ana omurgası. Ve bu omurganın oluşmasında Kissinger’ın yarım yüzyıl önce yapmış olduğu petro-dolar anlaşmasının önemi çok büyük. Peki son 50 yıldır küresel sistemin merkezinde yer alan bu mekanizma ABD’ye hangi avantajları sağlıyor? Bunları üç başlıkta toplayabiliriz: Rezerv Para Birimi Konumunun Pekişmesi: Doların enerji piyasalarındaki merkezi rolü, ABD’nin iç ekonomik performansından bağımsız olarak küresel ölçekte sürekli bir talep yaratır. Bu yapısal talep, doların başlıca rezerv para birimi olarak konumunu güçlendirir ve kalıcı hale getirir. Mali ve Parasal Esneklik: ABD Hazine tahvillerine yönelik sürekli yabancı talebinin olması, ABD’nin bütçe açıklarını görece düşük faiz oranlarıyla finanse edebilmesini sağlar. Bu durum önemli bir mali esneklik sunar. Ödemeler dengesi üzerinde anlık baskılar oluşmadan kamu harcamalarının genişletilmesine imkan tanır. Finansal ve Politik Güç: Hakim para birimi ve finansal altyapı üzerindeki kontrol, ekonomik yaptırımların etkinliğini artırır. ABD dolar bazlı sistemlere erişimi kısıtlayarak doğrudan askeri operasyonlara girmeden diğer devletler üzerinde önemli bir baskı kurabilmektedir. (2022 yılında Rusya’nın dolar bazlı finansal sistemlere erişiminin kısıtlanması ve merkez bankası rezervlerinin dondurulması örneğinde olduğu gibi.) ABD, İran ve Çin Petro-Dolar mücadelesi mi veriyor? Bugün ABD - İsrail - İran savaşı bağlamında bu sistemin yeniden gündeme gelmesi şaşırtıcı değil. Orta Doğu’daki çatışmalar hem petrol arzını hem de bu sistemin kalıcılığını test ediyor. Hürmüz Boğazı’ndan geçen günlük petrol miktarı yaklaşık 20 milyon varil. Bu, küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine karşılık geliyor. Bu hat üzerindeki herhangi bir kesinti, enerji fiyatlarının yanı sıra dolar talebini ve küresel finansal istikrarı doğrudan etkiliyor. Enerji, para ve güvenlik arasındaki bağ bu nedenle bugün yeniden görünür hale geldi. İran ise uzun süredir bu sisteme alternatif üretmeye çalışan ülkelerin başında geliyor. 2000’li yılların başından itibaren petrol satışlarında euro kullanmayı denedi daha sonra Çin ve Rusya ile yerel para birimleri üzerinden enerji ticaretini artırdı. Bazı durumlarda Çin Yuanı, bazı durumlarda kripto para veya stablecoin gibi alternatif ödeme yöntemleri talep ediliyor. Renminbi’nin uluslararasılaşması, Çin’in ulusal güvenliğinin temel sütunlarından biri olarak görülmeli. Ekonomik bir süper güç haline gelmesine rağmen Çin, hâlâ dolar merkezli küresel finansal sisteme bağımlı durumda. Renminbi’nin küresel ölçekte kabul gören bir para birimine dönüşmesi, Pekin’in ticareti kendi koşullarıyla yürütmesine imkan tanıyacak ve ABD’nin uzun süredir sahip olduğu önemli bir güç kaynağını zayıflatacaktır. Nitekim resmî açıklamalara göre tankerlerden yaklaşık varil başına 1 dolar seviyesinde bir geçiş ücreti isteniyor ve bu ödeme dolar dışı kanallarla gerçekleştiriliyor. Bazı tankerlerin güvenli geçiş için renminbi veya alternatif para birimleriyle ödeme yaptığına dair raporlar da yayımlandı. Yeni dönemde kim kazanır, kim kaybeder? Petro-dolar sisteminin geleceği teorik bir tartışma değil. Şirketler için maliyet, likidite ve erişim meselesi, yatırımcılar için ise öngörülebilirlik ve risk yönetimi meselesi. Devletlerin güç mücadelesi kadar şirketlerin maliyetlerini ve yatırımcıların risk hesaplarını ilgilendiriyor. Petrolün hangi para birimiyle fiyatlandığı, ödeme sistemlerinin ne kadar güvenilir olduğu ve yaptırımların ne kadar hızlı devreye girebildiği; şirketler için finansman maliyetinden tedarik zinciri güvenliğine kadar doğrudan operasyonel sonuçlar doğuruyor.