Dünya uzun bir aradan sonra yeniden tarımın stratejik önemini hatırlıyor. Ancak bu kez mesele yalnızca daha fazla üretmek değil. Asıl mesele; kırılganlaşan küresel sistem içinde güvenli, sürdürülebilir ve dirençli üretim yapabilmek.
Çünkü artık tarım yalnızca çiftçinin, ziraat mühendisinin ya da kırsal kalkınma uzmanlarının konusu değildir. Tarım artık enerji politikasıdır, dış politikadır, lojistiktir, sağlık politikasıdır ve giderek daha fazla milli güvenlik meselesidir.
7–8 Mayıs’ta İzmir’de, tarım sektörünün deneyimli isimlerinden Sümer Tömek Bayındır girişimiyle düzenlenecek olan Tarım, Yatırım ve Etki Zirvesi’nde de tam olarak bu büyük dönüşümü konuşacağız: Tarımın yalnızca ekonomik bir sektör değil, yeni jeopolitik çağın merkezindeki stratejik alanlardan biri haline gelişini.
Yeni dünya düzeni değil, yeni dünya düzensizliği
Uzun yıllar boyunca küreselleşmenin sunduğu rahatlık içinde yaşayan dünya, bugün yeni bir gerçekle yüzleşiyor: Her ülke her ürüne her zaman erişemeyecek. Enerji kesintisiz olmayacak. Su kaynakları sınırsız olmayacak. Gıda arzı otomatik biçimde güvence altında olmayacak.
Ve kriz zamanlarında ülkeler önce kendi vatandaşlarını korumaya yönelerek ihracat yasaklarından stratejik stoklamaya kadar çok daha korumacı refleksler geliştirecek.
İşte tam da bu nedenle artık “yeni dünya düzeni”nden değil, giderek sertleşen bir “yeni dünya düzensizliği”nden söz etmek gerekiyor.
Pandemi bize modern sistemlerin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Dünyanın en gelişmiş ekonomileri bile birkaç haftalık tedarik zinciri şoku karşısında market raflarının boşalabileceğini gördü. Ardından gelen Rusya-Ukrayna savaşı ise tahılın, gübrenin ve enerji koridorlarının ne kadar stratejik olduğunu ortaya koydu.
Russia ve Ukraine birlikte dünya buğday ihracatının yaklaşık yüzde 28–30’unu gerçekleştiriyordu. Savaşın ilk döneminde buğday fiyatları kısa sürede yüzde 60’a yakın yükseldi. Avrupa’da enerji fiyatları birkaç katına çıktı. Gübre fiyatları bazı dönemlerde yüzde 150’nin üzerinde arttı. Karadeniz’den çıkamayan tahılın Afrika’da siyasi istikrarsızlık riskini, Avrupa’da enflasyonu, Orta Doğu’da sosyal huzursuzluğu nasıl tetiklediğine hep birlikte tanık olduk.
Strait of Hormuz ve Red Sea’de yaşanan güvenlik krizleri ile Suez Canal hattındaki kırılganlıklar ise lojistik sistemlerin ne kadar hassas hale geldiğini gösterdi. Dünya ticaretinin yaklaşık yüzde 12’si Süveyş Kanalı üzerinden geçiyor. Küresel petrol taşımacılığının yaklaşık yüzde 20’si ise Hürmüz Boğazı’ndan yapılıyor. Bugün dünyanın herhangi bir boğazında yaşanan kriz artık dünyanın başka bir ucundaki ekmek fiyatını doğrudan etkileyebiliyor.
Gıda, su, enerji ve sağlık aynı denklemin parçası
Bugün dünyanın karşı karşıya olduğu temel gerçeklerden biri şudur: Gıda, su, enerji, iklim ve sağlık artık birbirinden ayrı düşünülemez hale gelmiştir.
Mazot olmadan traktör çalışmıyor. Elektrik olmadan sulama yapılamıyor. Doğal gaz olmadan gübre üretilemiyor. Soğuk zincir olmadan ürün korunamıyor. Lojistik olmadan ürün pazara ulaşamıyor. Dolayısıyla enerji krizi aynı zamanda gıda krizidir.
Ama mesele bunun da ötesine geçiyor.
Bir tarafta Food and Agriculture Organization verilerine göre yaklaşık 735 milyon insan kronik açlık riskiyle yaşıyor. Diğer tarafta World Health Organization verilerine göre 2,5 milyardan fazla yetişkin aşırı kilolu veya obez. Küresel ölçekte yılda yaklaşık 1,3 milyar ton gıda israf edilirken, yüz milyonlarca insan yeterli beslenemiyor.
Bu tablo bize artık sorunun yalnızca “yeterince üretmek” olmadığını; sağlıklı, erişilebilir ve sürdürülebilir gıda sistemleri kurabilmek olduğunu gösteriyor.
İklim değişikliği ise bu kırılganlığı daha da artırıyor. World Meteorological Organization son on yılın kayıtlardaki en sıcak dönem olduğunu açıklıyor. Avrupa Birliği’nin Copernicus Programme verilerine göre Akdeniz havzası iklim krizinden en hızlı etkilenecek bölgelerden biri.
Türkiye’de kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı yaklaşık 1.300 metreküp seviyesine gerilemiş durumda. 1.000 metreküpün altı “su fakiri ülke” kategorisi olarak kabul ediliyor. Nüfus artışı ve iklim baskısı devam ederse Türkiye önümüzdeki yıllarda ciddi su stresiyle karşı karşıya kalabilir.
Türkiye neden yeniden kritik hale geliyor?
Türkiye bugün yalnızca coğrafi konumuyla değil; Avrupa, Asya, Karadeniz, Akdeniz, Orta Doğu ve Kafkasya arasındaki stratejik geçiş kapasitesiyle yeniden önem kazanıyor.
Karadeniz tahılının dünyaya açıldığı kapı Türkiye’dir. Körfez enerjisinin Avrupa’ya güvenli biçimde taşınmasında Türkiye merkezi rol oynuyor. Çin’den Avrupa’ya uzanan Orta Koridor Türkiye olmadan tam kapasite çalışamaz.
Şimdi buna gıda güvenliği de ekleniyor.
Çünkü dünya artık yalnızca “nerede üretelim?” diye sormuyor. “Güvenli nerede üretelim? Güvenli tedariki kim sağlayabilir?” diye soruyor.
Bu nedenle Avrupa Birliği’nin Türkiye’ye yaklaşımı da değişiyor. Yıllardır Türkiye’yi üyelik sürecinde bekleten, vize duvarlarını yükselten Avrupa, konu enerji güvenliği, lojistik dayanıklılık, savunma sanayii ve tarımsal tedarik zincirleri olunca Türkiye’yi sistemin dışında tutamayacağını görüyor.
Bu topraklarda başlayan hikâyeyi geleceğe taşımak
Türkiye’nin tarımdaki rolü sıradan bir coğrafi avantajdan ibaret değildir. Bu topraklar, insanlık tarihinin en eski tarım havzalarından biridir. Mezopotamya’dan Anadolu’ya, Harran’dan Çatalhöyük’e, Göbeklitepe çevresinden Ege ovalarına uzanan geniş coğrafya, insanlığın avcı-toplayıcı düzenden yerleşik hayata geçtiği büyük tarihsel dönüşümün merkezindedir.
Bu topraklarda buğday yalnızca bir ürün olmadı; medeniyetin tohumu oldu. Arpa, mercimek, üzüm, zeytin, incir ve nar yalnızca sofraları değil; şehirleri, ticaret yollarını ve uygarlıkları besledi.
Türkiye’nin önündeki görev, bu tarihsel mirası nostaljiye hapsetmek değil; teknoloji, bilim, yatırım ve stratejiyle geleceğe taşımaktır.
Çünkü önümüzdeki yıllar kolay olmayacak.
Su savaşları büyüyebilir. Gıda milliyetçiliği artabilir. Enerji krizleri yeniden yaşanabilir. Küresel tedarik zincirleri tekrar kırılabilir.
Böyle bir dünyada kendi kendine yeterlilik artık romantik bir nostalji değil; stratejik direnç kapasitesidir.
Ve bu kez oyunun merkezinde tarım var.
Türkiye artık yalnızca bir köprü değil; yön veren, işleyen, depolayan, fiyat belirleyen ve bölgesel ağı şekillendiren merkez ülke olmak zorundadır.