Bölgedeki hareketliliğin artmasıyla birlikte, uluslararası emtia piyasalarında özellikle savunma sanayisi ve yüksek teknoloji üretimi için vazgeçilmez olan minerallerde dikkat çekici fiyat artışları yaşandı. Bu gelişme, arz güvenliğine yönelik endişeleri artırarak küresel üretim zincirlerini daha hassas bir yapıya sürükledi.
Elektrikli araç bataryalarından rüzgar türbinlerine, gelişmiş savunma sistemlerinden yarı iletkenlere kadar pek çok alanda kullanılan bu mineraller, modern ekonominin temel yapı taşları arasında yer alıyor.
Sülfürik asit ve kükürt hattında daralma
Sanayinin en kritik kimyasallarından biri olan sülfürik asit, özellikle madencilik ve metal işleme süreçlerinde vazgeçilmez rol oynuyor. Bu nedenle kükürt arzında yaşanabilecek aksaklıklar, doğrudan üretim süreçlerini sekteye uğratma riski taşıyor.
Hürmüz Boğazı, küresel kükürt ticaretinde kilit bir geçiş noktası konumunda bulunuyor. Orta Doğu’nun dünya kükürt arzındaki yüksek payı nedeniyle bölgedeki gerilim, fiyatlara hızlı şekilde yansıdı. İlk aşamada yüzde 10-15 civarında artan fiyatlar, lojistik maliyetlerin de eklenmesiyle bazı pazarlarda neredeyse iki katına yaklaştı.
Bu artış, sülfürik asit maliyetlerini de yukarı çekerken özellikle nikel üretiminde yoğun şekilde hissedilmeye başladı.
Çin’in hamlesi küresel zinciri zorluyor
Krizin en kritik aşamalarından biri ise Çin’in sülfürik asit ihracatını durdurmaya hazırlanması oldu. Bu adımın, Endonezya’daki nikel üretiminden Şili ve Afrika’daki bakır faaliyetlerine kadar geniş bir etki alanı oluşturabileceği değerlendiriliyor.
Küresel nikel üretiminde önemli paya sahip Endonezya’nın büyük ölçüde Orta Doğu’dan kükürt ithal etmesi, ülkeyi mevcut kriz karşısında kırılgan hale getiriyor. Lojistik alternatiflerin sınırlı olması ise kısa vadede üretimde aksama riskini artırıyor.
Batarya üretimi için kritik bağımlılık
Elektrikli araç bataryalarında kullanılan yüksek saflıktaki nikel üretimi, yoğun miktarda kükürt kullanımını zorunlu kılıyor. Her bir ton nikel için 8 ila 10 ton kükürt tüketilmesi, sektörü doğrudan bu ham maddeye bağımlı hale getiriyor.
Bu durum, tedarik zincirinde yaşanacak en küçük aksamanın bile batarya üretimi ve dolayısıyla enerji dönüşümü hedefleri üzerinde ciddi baskı oluşturabileceğine işaret ediyor.
Alüminyum ve helyumda da baskı artıyor
Krizin etkileri yalnızca kükürt ve nikel ile sınırlı kalmadı. Körfez bölgesindeki üretim baskısı alüminyum piyasasında sevkiyatların yavaşlamasına neden olurken, stoklardaki hızlı azalış piyasalardaki tedirginliği artırdı.
Öte yandan, yüksek teknoloji ve sağlık sektörleri için kritik öneme sahip helyum arzında da ciddi riskler ortaya çıktı. Katar’daki üretim sorunları ve Hürmüz hattındaki aksamalar, özellikle çip üretimi ve tıbbi görüntüleme sistemleri açısından tedarik endişelerini büyüttü.
Küresel tedarik zincirlerinde güven zedeleniyor
Uzmanlara göre yaşanan gelişmeler, küresel ölçekte tedarik zincirlerine duyulan güveni sarsıyor. Sülfürik asit gibi temel girdilerde yaşanan aksaklıkların, bakırdan nikel ve kobalta kadar pek çok metalin üretimini doğrudan etkilediği vurgulanıyor.
Özellikle düşük tenörlü madenlerin işlenmesinde kritik rol oynayan bu kimyasalın tedarikinde yaşanacak sorunlar, üretim kapasitesini ciddi şekilde sınırlayabilir.
Türkiye için risk ve fırsat birlikte
Türkiye Madenciler Derneği Başkanı Mehmet Yılmaz, kritik minerallerde yaşanabilecek kesintilerin tarımdan ileri teknolojiye kadar geniş bir üretim alanını durma noktasına getirebileceği uyarısında bulundu.
Türkiye’nin sanayi üretiminde ithal ara mallara yüksek bağımlılığı, bu tür krizlerin maliyet baskısını doğrudan artırmasına yol açıyor. Ancak aynı zamanda, güvenli ve yakın tedarik arayışının güçlendiği bu dönemde Türkiye’nin maden potansiyeliyle öne çıkabileceği ifade ediliyor.
Yılmaz’a göre kriz uzadıkça yatırım iştahı zayıflayabilir ve finansman erişimi zorlaşabilir. Bu nedenle yerli maden arama ve üretim yatırımlarının hızlandırılması, ekonomik dayanıklılık açısından kritik önem taşıyor.