Türkiye–Avrupa Birliği ilişkileri uzun süredir bir belirsizlik içinde ilerliyor. Ne tam kopuş ne de gerçek bir yakınlaşma var. Taraflar birbirine ihtiyaç duyuyor, ancak birbirine güvenmiyor. Diplomatik söylemde “stratejik ortaklık” vurgusu sürerken, fiiliyatta ilişkiler giderek daha sınırlı, daha pragmatik ve parçalı bir zemine oturuyor.
Artık temel soruyu açıkça sormanın zamanı geldi: Türkiye için Avrupa Birliği’ne tam üyelik hâlâ gerçekçi bir hedef mi, yoksa geçmişin bir yanılsaması mı?
Gerçeklerle yüzleşme zamanı
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın son açıklamaları bu tartışmayı yeni bir seviyeye taşıdı. 2015 sonrası göç kriziyle birlikte ilişkilerde yakalanan ivmenin, 15 Temmuz darbe girişimi karşısında AB’nin “geç, yetersiz ve isteksiz” tutumu nedeniyle kaybedildiğini vurguladı.
Daha da önemlisi, Türkiye’ye yönelik kökleşmiş önyargıların hâlâ aşılamadığını açıkça ifade etti. Demokrasi, ekonomi, nüfus ya da kültürel kimlik üzerinden sürekli yeni gerekçeler üretilerek Türkiye’nin kapıda tutulduğunu dile getirdi.
Erdoğan’ın şu tespiti ise tartışmanın özünü ortaya koyuyor:
“Mesele Ankara’nın nerede durduğu değil, Brüksel’in geleceğin dünyasında nerede olmak istediğidir.”
Bu, Türkiye–AB ilişkilerinde oyunun çerçevesinin değiştiğini gösteren kritik bir kırılma noktasıdır.
Engeller yapısal
Bugün ilişkilerin ilerlemesini engelleyen başlıkların önemli bir kısmında Yunanistan ve Güney Kıbrıs’ın rolü açıkça görülüyor. Ancak bu durum şaşırtıcı değil. Avrupa Birliği, üyelerinin ulusal çıkarlarını sonuna kadar kullandığı bir yapıdır; veto mekanizması bunun doğal bir parçasıdır.
Ancak sorun yalnızca bu iki ülkeyle sınırlı değildir.
Bu ülkelerin etkisinin sınırlı olduğu dönemlerde dahi Türkiye’nin önüne başka siyasi engeller çıkarılmıştır. Avusturya, Fransa ve diğer bazı ülkeler, farklı dönemlerde Türkiye’nin üyeliğine karşı açık veya örtük pozisyon almış, süreci yavaşlatmış ya da bloke etmiştir.
Dolayısıyla mesele tekil aktörler değil: Türkiye’nin üyelik sürecine yönelik yapısal bir dirençtir.
Nitekim bu direncin nasıl işlediğine dair kişisel bir tecrübemi paylaşmak isterim. OECD’de görevli olduğum dönemde Fransa Dışişleri Bakanlığı, Quai d’Orsay, beni davet etmişti. Türkiye’nin tam üyelik müzakerelerinin yavaşlatılması veya durdurulması amacıyla hazırlanan dört ayrı senaryoyu “tarafsız bir gözlemci” ile test etmek için görüş bildirmem istendi.
Ben de açıkça şunu ifade ettim: Tarafsız değilim, bir Türk olarak bakıyorum. Ancak aynı zamanda şunu da söyledim: Eğer Fransa bu süreçte liderlik üstlenir ve Türkiye’nin üyeliğini desteklerse, bundan en büyük stratejik kazancı yine Fransa elde eder.
Bu örnek, Avrupa’nın Türkiye’ye yaklaşımındaki temel çelişkiyi net biçimde ortaya koyuyor. Stratejik akıl ile kısa vadeli siyasi refleksler çoğu zaman örtüşmüyor.
Tam üyelik hedefi: Stratejik mi, sembolik mi?
Türkiye tüm bu zorluklara rağmen tam üyelik hedefini resmen terk etmiş değil. Ancak burada kritik bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bugün tam üyelik hedefi giderek sembolik bir referansa dönüşüyor. Çünkü Avrupa Birliği genişleme konusunda isteksiz, içe dönük ve seçici bir yapıya evrilmiş durumda.
Daha da önemlisi, Avrupalı muhataplarla yapılan görüşmelerde açıkça hissedilen bir gerçek var: Türkiye dosyası fiilen genişleme ajandasının dışına itilmiş durumda. Açıkça söylenmese de, Türkiye’yi tam üye olarak Birliğe dahil etme yönünde güçlü bir siyasi irade yok.
Üstelik AB’nin genişleme mekanizması da başlı başına bir bariyer. 36 başlığın açılması, müzakere edilmesi, kapatılması; ardından Komisyon, Konsey, Parlamento ve tüm ulusal parlamentoların onayı… Bu zincirin bugünkü siyasi ortamda tamamlanması son derece düşük bir ihtimal.
Dolayısıyla mesele Avrupa’dan vazgeçmek değil, Avrupa ile ilişkinin doğasını yeniden tanımlamaktır.
Türkiye’nin gücü: Vazgeçilmez ama yeterince kullanılmayan
Türkiye bu denklemde zayıf değil, aksine güçlü.
Enerji geçiş yollarının merkezinde. Orta Koridor’un kilit ülkesi. Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e, Kafkasya’dan Afrika’ya uzanan geniş bir etki alanına sahip. NATO’nun en büyük ikinci ordusuna sahip. Göç yönetiminde Avrupa’nın en kritik ortağı. Genç nüfusu ve üretim kapasitesiyle ekonomik olarak hâlâ önemli bir aktör.
Kısacası Türkiye, Avrupa için bir seçenek ve saha kenarında tutulacak yedek oyuncu değil, bir zorunluluktur.
Ancak mesele şu: Türkiye bu gücünü yeterince stratejik ve sistematik kullanamıyor.
Demokrasi ve özgürlükler: Avrupa için değil, Türkiye için
Bu noktada önemli bir hususun altını özellikle çizmek gerekir.
Avrupa Birliği’nin Türkiye’ye yönelik en önemli eleştirileri demokrasi, hukuk devleti ve insan hakları alanlarında yoğunlaşıyor. Ancak burada iki gerçeği aynı anda görmek gerekir.
Birincisi, Avrupa Birliği’nin kendisi de bu alanlarda ciddi bir sınavdan geçiyor. Popülizm, yabancı düşmanlığı, ifade özgürlüğü tartışmaları ve hukukun üstünlüğü krizleri birçok Avrupa ülkesinde belirgin hale gelmiş durumda.
İkincisi ve daha önemlisi ise şu:
Demokrasi, özgürlükler ve insan hakları Türkiye için Avrupa’nın istediği için değil, Türkiye’nin kendi geleceği için vazgeçilmezdir.
Bu alanlarda atılacak adımlar bir üyelik şartı değil, bir kalkınma ve istikrar stratejisidir.
Güçlü bir ekonomi, sürdürülebilir büyüme, öngörülebilir yatırım ortamı ve etkin bir dış politika ancak güçlü kurumlar ve özgürlükler zemini üzerinde inşa edilebilir.
Dolayısıyla Türkiye bu alanda hiçbir şekilde geri adım atmamalı, tam tersine bu alanları kendi stratejik gücünün bir parçası haline getirmelidir.
Ve en önemlisi:
Bu reformları Avrupa Birliği istediği için değil, kendi istediği için yapmalıdır.
Yeni model: Çok boyutlu ve çıkar odaklı ilişki
Bugünün dünyasında ilişkiler ideolojik değil, çıkar temelli kuruluyor. Türkiye’nin de Avrupa ile ilişkisini bu çerçevede yeniden tanımlaması gerekiyor.
Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, enerji ve savunma alanında iş birliği, dijital ekonomi ve teknoloji ortaklıkları, göç yönetimi… Bunların hepsi tam üyelik olmadan da ilerletilebilir.
Türkiye artık “ya tam üyelik ya hiçbir şey” yaklaşımını geride bırakmalıdır.
Zihniyet değişimi: Bekleyen değil, kuran Türkiye
Türkiye’nin en büyük dönüşümü zihniyet düzeyinde olmalıdır.
Bekleyen değil yön veren, tepki veren değil çerçeve çizen bir aktör haline gelmelidir. Bu da usta bir diplomasi, ekonomi ve güvenlik yönetimi gerektiriyor.
Stratejik özerklik tam da bu demektir:
Yön değiştirmek değil, yön belirlemek.
Türkiye artık Avrupa’nın kendisi hakkında vereceği kararı bekleyen değil, Avrupa’yı kendi belirlediği çerçeveye göre pozisyon almaya zorlayan bir aktör olmalıdır.
Yeni bir çerçeve kaçınılmaz
Türkiye–AB ilişkileri eski kalıplarla sürdürülemez. Aksi halde gerilim ve güvensizlik artacaktır.
Yeni çerçeve:
* Gerçekçi
* Eşit
* Karşılıklı saygıya dayalı
* Çıkar odaklı
* Çok boyutlu
olmalıdır.
Tam üyelik hedefi tamamen terk edilmek zorunda değil. Ancak tek eksen olarak kalması Türkiye’yi sınırlar.
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey bir üyelik hayali değil, somut kazanımlar üreten bir Avrupa stratejisidir.
Ve artık asıl soru şudur: Türkiye Avrupa’ya nasıl girer değil, Türkiye Avrupa ile nasıl kazanır?
Cevap bence bu soruda saklı.