ABD medyasında yer alan iddialara göre Donald Trump yönetimi, Amerikan halkına hisse dağıtabilmek amacıyla yapay zeka şirketlerinde pay sahibi olma olasılığı üzerine görüşmeler yürütüyor. Bu gelişme, ülkede yapay zekanın yükselişiyle başa çıkmanın bir yolu olarak hem Demokrat hem Cumhuriyetçi siyasetçiler arasında giderek daha fazla destek bulan “evrensel temel sermaye” fikrine doğru atılmış bir adım olarak görülüyor.
Öne çıkanlar
• Evrensel temel sermaye, genel olarak Amerikalılara yatırım hesapları verilmesini ve bu hesapların hisse senetleriyle finanse edilmesi anlamına geliyor. Bu hisseler özellikle yapay zeka şirketlerine odaklanabilir ancak bununla sınırlı değil. Amaç, insanların servet oluşturmasına yardımcı olmak ve yapay zekanın işleri devralmasının olası etkilerini hafifletmek.
• Trump yönetimi, ABD’nin yapay zeka şirketlerinde hisse sahibi olmasını sağlayacak bir düzenleme konusunda OpenAI CEO’su Sam Altman ile görüşmeler yürütüyor. Büyük olasılıkla şirketler hisseleri gönüllü olarak devredecek. Bu bilgi ilk olarak NOTUS tarafından anonim kaynaklara dayandırılarak bildirildi ve daha sonra CNBC tarafından doğrulandı.
• Toplanan gelir daha sonra temettü ödemeleri yoluyla Amerikalılara dağıtılabilir ya da NOTUS’un haberine göre başka bir “kamusal amaç” için kullanılabilir.
• NOTUS’un haberi, her iki siyasi kanattan politikacıların zaten bu evrensel temel gelir fikrine destek vermesinin ardından geldi. Demokrat Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, mayıs ayında Kaliforniya’nın evrensel temel sermaye uygulamasını incelemesini öngören bir talimat içeren bir kararname imzaladı. Cumhuriyetçi Ohio valilik adayı Vivek Ramaswamy ise aralık ayında The New York Times için yazdığı bir yazıda bu fikri övdü.
• Yapay zeka sektörünün liderleri de son dönemde evrensel temel gelir ve benzeri önerileri, yapay zekaya ve etkilerine yönelik eleştirileri azaltmanın bir yolu olarak savunuyor. Elon Musk, “Evrensel yüksek gelir” adını verdiği bir sistemi desteklerken, OpenAI da Beyaz Saray ile yürüttüğü bildirilen görüşmelerden ayrı olarak, insanların yapay zeka ve yapay zeka ile ilişkili şirketlere yatırım yapmasını sağlayacak bir “kamusal servet fonu” önerdi.
• NOTUS’a göre Trump yönetiminin yapay zeka liderleriyle yürüttüğü görüşmelerin ne kadar ilerlediği veya OpenAI dışında hangi şirketlerin sürece dahil olabileceği henüz net değil.
Evrensel temel sermaye nasıl çalışacak?
Evrensel temel gelir, hükümetin insanlara düzenli nakit ödemeleri yapmasını öngören evrensenl temel gelir fikrinden farklı bir yapıda. Evrensel temel gelir fikri de son yıllarda belirli ölçüde siyasi destek görmüştü. Evrensel temel gelirin güçlü savunucularından olan düşünce kuruluşu Berggruen Institute, sistemi genel hatlarıyla insanların yatırım yapabileceği ve getiri elde edebileceği büyük bir servet fonu olarak tanımlıyor. Bu fon bir tür devlet desteğiyle çalışacak.
Yatırımların tam olarak nasıl yönlendirileceği bilinmiyor. OpenAI’ın 'Kamusal Servet Fonu' önerisine göre her vatandaşa, hem yapay zeka şirketlerinin hem de yapay zekayı benimseyen ve kullanan diğer şirketlerin büyümesinden faydalanacak şekilde çeşitlendirilmiş, uzun vadeli varlıklardan oluşan bir fon verilmesi gerekiyor. Vatandaşlar da yapay zeka sektörünün başarısından düzenli getiri elde edecek.
Buna karşılık NOTUS’un haberine göre ABD hükümeti birkaç belirli şirkette doğrudan hisse sahibi olabilir. Diğer bazı temel sermaye önerileri ise yapay zekaya daha az odaklanıyor ve bunun yerine insanların S&P 500 gibi geniş endeks fonlarına yatırım yapmasını öneriyor.
Altman ayrıca, Trump yönetimiyle yürüttüğü bildirilen görüşmelerden bağımsız olarak, “evrensel temel işlem gücü” fikrini de ortaya attı. Buna göre insanlar ChatGPT gibi bir modelin arkasındaki işlem gücünün küçük bir kısmına sahip olacak. Daha sonra bu işlem gücünü kendi yapay zeka çalışmalarında kullanabilecek veya kâr elde etmek için satabilecekler.
Evrensel temel sermayenin finansmanını kim karşılayacak?
NOTUS’un haberine göre yapay zeka şirketleri hisselerini gönüllü olarak ABD hükümetine devredebilir. Ancak haberde bu düzenlemenin hukuki sorunlar yaratabileceği belirtiliyor. Dolayısıyla nihai planın nasıl yapılandırılacağı henüz belli değil. Berggruen Institute, evrensel temel sermayenin finansmanı için başka yöntemler de önerdi. Bunlar arasında büyük teknoloji şirketlerinin hedefli reklamcılık veya kişisel veri satışı gibi veri odaklı faaliyetlerinden alınacak vergiler bulunuyor.
Bir başka fikir ise hükümetin insanların bireysel fonlarına yatırdığı parayı faizsiz kredi olarak değerlendirmek. Böylece kişiler servetleri büyüdükçe bu krediyi geri ödeyecek. Senatör Bernie Sanders’ın önerisi ise yapay zeka şirketlerine yüzde 50 oranında vergi uygulanmasını ve bu verginin olası bir devlet varlık fonuna hisse senedi olarak ödenmesini öngörüyor. Böylece hisselerin değeri zaman içinde artabilecek.
Yapay zeka şirketlerini vergilendirmek şu ana kadar evrensel temel sermayenin finansmanı için en popüler öneri olsa da bazı endişeleri de beraberinde getiriyor. Örneğin Berggruen Institute’a göre eyalet bazlı evrensel temel sermaye planları, yapay zeka şirketlerinin vergiden kaçınmak için başka eyaletlere taşınması durumunda başarısız olabilir.
Ekonomistler ne diyor?
Bazı ekonomistler evrensel temel sermaye fikrini eleştiriyor çünkü sistemin kesin şartları henüz netleşmiş değil. Özellikle hisselerin alınıp satılıp satılamayacağı konusu belirsizliğini koruyor. Pennsylvania Üniversitesi profesörü ve Anthropic Ekonomik Danışma Konseyi üyesi Ioana Marinescu Politico’ya yaptığı açıklamada, insanlara doğrudan nakit yerine yatırım verilmesinin evrensel temel gelire kıyasla daha riskli olabileceğini söyledi. Özellikle yatırım konusunda bilgisi olmayan kişiler için bu durum sorun yaratabilir.
Bunun nedeni, insanların hisselerini uzun vadeli değer artışı beklemek yerine kısa vadeli nakit elde etmek amacıyla varlıklı yatırımcılara satmaya ikna edilebilmeleri. Öte yandan Amerikalılar hisselerini herhangi bir nedenle satamazsa, bu fonlar bazı şirketleri diğerlerine göre avantajlı hale getirmek için kullanılabilir. Chicago Fed'den uzmanların anket yaptığı ekonomistler de genel olarak, yapay zeka kaynaklı iş kayıplarıyla mücadelede evrensel gelir veya yapay zeka şirketlerinden alınan vergilerin halka dağıtılması gibi geniş kapsamlı önlemler yerine mesleki yeniden eğitim gibi daha hedefli politikaları tercih ettiklerini belirtti.