ABD ve İsrail'in başlattığı İran savaşının yankıları küresel akaryakıt piyasalarında derinleşiyor. Savaşın başlamasından bu yana yakıt fiyatları keskin bir şekilde yükseldi. Brent petrol çatışmaların 23 Şubat tarihinde 70 dolar seviyesindeyken Hürmüz Boğazı'daki gerilimler nedeniyle 120 dolara dayandı. Petrolün varil fiyatı sonrasında biraz gevşeyerek 100 doların altına inse de çatışma öncesine göre göre halen yüksek. Dünya çapında araç sahipleri bu durumun etkisini doğrudan hissetmeye başladı.
Amerikan Otomobil Birliği'nin perakende yakıt fiyatı takip sistemi verilerine göre ABD'de şubat ayında ortalama 2,94 dolar olan normal benzinin galonu yüzde 20 arttı. Fiyatlar 3,58 dolara ulaştı. Her eyalet kendi benzin fiyatını belirlerken, bazı eyaletlerde fiyatlar galon başına 4 doları aştı. Kaliforniya'da ise fiyatlar son iki yılın en yüksek seviyesi olan 5 doları geçti.
En keskin fiyat artışları nerede yaşandı?
Yaklaşık 150 ülkedeki perakende enerji fiyatlarını izleyen Global Petrol Prices verileri, 28 Şubat'ta başlayan saldırıların ardından en az 85 ülkenin benzin fiyatlarında artış bildirdiğini gösterdi. Bazı ülkelerin fiyat değişikliklerini sadece ay sonunda açıklaması nedeniyle nisan ayında daha fazla ülkede fiyat artışı bekleniyor.
Verilere göre 23 Şubat ile 9 Mart arasındaki dönemde yüzde 49,73 ile Vietnam en yüksek benzin fiyatı artışını kaydetti. Vietnam'da 95 oktan benzinin litre fiyatı 0,75 dolardan 1,13 dolara çıktı. Laos yüzde 32,94'lük artışla ikinci sırada yer alırken, Kamboçya yüzde 19,03, Avustralya yüzde 18,23 ve ABD yüzde 16,55 oranında artış gördü.
Asya ülkeleri, savaşın başlamasından bu yana fiilen kapalı olan Hürmüz Boğazı'na orantısız bir şekilde bağımlı bulunuyor. Bu boğaz, bölgedeki petrol üreticilerinin açık okyanusa tek geçiş yolu konumunda. Bu nedenle krizin faturasını en ağır Asya ülkeleri ödüyor.
| Sıra | Ülke / Bölge | 23 Şubat Fiyatı (ABD doları) | 9 Mart Fiyatı (ABD doları) | Fiyat Artışı (Yüzde) |
| - | Brent Petrol (Varil) | 71,49 | 98,98 | 38,45 |
| 1 | Vietnam | 0,75 | 1,13 | 49,73 |
| 2 | Laos | 1,34 | 1,78 | 32,94 |
| 3 | Kamboçya | 1,11 | 1,32 | 19,03 |
| 4 | Avustralya | 1,11 | 1,31 | 18,23 |
| 5 | Amerika Birleşik Devletleri | 0,87 | 1,01 | 16,55 |
| 6 | Almanya | 2,08 | 2,36 | 13,3 |
| 7 | Seyşeller | 1,34 | 1,52 | 13,04 |
| 8 | Guatemala | 1,04 | 1,17 | 12,9 |
| 9 | Lübnan | 0,91 | 1,02 | 12,25 |
| 10 | Nijerya | 0,59 | 0,66 | 11,78 |
| 11 | Kanada | 1,16 | 1,30 | 11,64 |
| 12 | Avusturya | 1,78 | 1,98 | 11,59 |
| 13 | Çin | 1,08 | 1,19 | 10,45 |
| 14 | Lüksemburg | 1,75 | 1,92 | 9,97 |
| 15 | Zimbabve | 1,56 | 1,71 | 9,62 |
| 16 | Ukrayna | 1,47 | 1,60 | 9,42 |
| 17 | Arnavutluk | 2,12 | 2,28 | 7,56 |
| 18 | Danimarka | 2,34 | 2,51 | 7,49 |
| 19 | Kuzey Makedonya | 1,39 | 1,50 | 7,46 |
| 20 | Afganistan | 0,91 | 0,97 | 6,84 |
| 21 | Etiyopya | 0,79 | 0,84 | 6,84 |
| 22 | Belçika | 1,82 | 1,94 | 6,77 |
| 23 | Birleşik Arap Emirlikleri | 0,63 | 0,68 | 6,47 |
| 24 | Fransa | 1,96 | 2,08 | 6,39 |
| 25 | Türkiye | 1,30 | 1,39 | 6,29 |
| 26 | Kongo Demokratik Cumhuriyeti | 1,06 | 1,12 | 6,25 |
| 27 | Bulgaristan | 1,44 | 1,52 | 5,85 |
| 28 | Burundi | 1,35 | 1,42 | 5,49 |
| 29 | Liberya | 0,86 | 0,91 | 5,45 |
| 30 | İtalya | 1,96 | 2,06 | 5,41 |
| 31 | Mısır | 0,44 | 0,46 | 5,24 |
| 32 | Letonya | 1,79 | 1,89 | 5,13 |
| 33 | Yunanistan | 2,05 | 2,15 | 5,08 |
| 34 | Yeşil Burun Adaları (Cape Verde) | 1,30 | 1,36 | 5,02 |
| 35 | Hong Kong | 3,80 | 3,97 | 4,72 |
| 36 | Aruba | 1,19 | 1,24 | 4,64 |
| 37 | Arjantin | 1,24 | 1,30 | 4,52 |
| 38 | Andorra | 1,53 | 1,60 | 4,45 |
| 39 | Malezya | 0,65 | 0,68 | 4,29 |
| 40 | Curaçao | 1,05 | 1,09 | 4,01 |
| 41 | Lihtenştayn | 2,21 | 2,29 | 3,49 |
| 42 | Jamaika | 1,19 | 1,23 | 3,29 |
| 43 | Pakistan | 0,92 | 0,95 | 3,25 |
| 44 | Grenada | 1,10 | 1,13 | 3 |
| 45 | İsrail | 2,30 | 2,36 | 2,79 |
| 46 | Katar | 0,51 | 0,52 | 2,76 |
| 47 | Cayman Adaları | 1,44 | 1,48 | 2,72 |
| 48 | Butan | 0,67 | 0,69 | 2,7 |
| 49 | Endonezya | 0,72 | 0,74 | 2,65 |
| 50 | Porto Riko | 0,90 | 0,92 | 2,55 |
| 51 | Brezilya | 1,17 | 1,20 | 2,48 |
| 52 | Birleşik Krallık | 1,78 | 1,82 | 2,48 |
| 53 | Kazakistan | 0,49 | 0,50 | 2,45 |
| 54 | Panama | 0,89 | 0,91 | 2,37 |
| 55 | İzlanda | 1,66 | 1,70 | 2,22 |
| 56 | İspanya | 1,73 | 1,76 | 1,62 |
| 57 | Kıbrıs | 1,55 | 1,57 | 1,62 |
| 58 | Honduras | 1,03 | 1,05 | 1,55 |
| 59 | Ürdün | 1,46 | 1,48 | 1,44 |
| 60 | Myanmar | 0,77 | 0,78 | 1,42 |
| 61 | El Salvador | 1,00 | 1,01 | 1,4 |
| 62 | Bosna Hersek | 1,39 | 1,41 | 1,29 |
| 63 | Kosta Rika | 1,32 | 1,34 | 1,21 |
| 64 | Tanzanya | 1,09 | 1,10 | 1,19 |
| 65 | Japonya | 0,99 | 1,00 | 1,11 |
| 66 | Mauritius | 1,26 | 1,27 | 1,03 |
| 67 | İsveç | 1,73 | 1,74 | 0,98 |
| 68 | Moldova | 1,36 | 1,38 | 0,88 |
| 69 | Singapur | 2,16 | 2,18 | 0,83 |
| 70 | Mozambik | 1,30 | 1,31 | 0,77 |
| 71 | Litvanya | 1,70 | 1,71 | 0,77 |
| 72 | Surinam | 1,13 | 1,14 | 0,71 |
| 73 | Dominik Cumhuriyeti | 1,26 | 1,26 | 0,64 |
| 74 | Hollanda | 2,40 | 2,41 | 0,5 |
| 75 | Gana | 1,24 | 1,24 | 0,48 |
| 76 | Barbados | 1,87 | 1,88 | 0,48 |
| 77 | Gürcistan | 1,14 | 1,15 | 0,44 |
| 78 | Kırgızistan | 0,90 | 0,91 | 0,33 |
| 79 | Fas | 1,32 | 1,33 | 0,3 |
| 80 | Nikaragua | 1,33 | 1,33 | 0,23 |
| 81 | Ruanda | 1,36 | 1,36 | 0,22 |
| 82 | Romanya | 1,84 | 1,84 | 0,22 |
| 83 | Güney Kore | 1,28 | 1,29 | 0,16 |
| 84 | Tunus | 0,87 | 0,87 | 0,12 |
| 85 | Peru | 1,22 | 1,23 | 0,08 |
Asya'da acil durum önlemleri devrede
Petrol ihtiyacının sırasıyla yüzde 95 ve yüzde 70'ini Körfez'den ithal eden Japonya ve Güney Kore, durumdan en çok etkilenen ülkeler oldu. Her iki Doğu Asya ülkesi de enerji piyasalarını istikrara kavuşturmak için acil önlemler aldı. Japonya 8 Mart'ta stratejik rezervlerin potansiyel kullanımına hazırlanma talimatı verdi.
Güney Kore ise 30 yıl aradan sonra ilk kez benzin ve dizel için azami fiyat sınırı getirdi. Güney Asya'da savaşın etkisi Doğu Asya'ya kıyasla çok daha şiddetli hissediliyor. Pakistan ve Bangladeş gibi ülkelerin daha zayıf finansal tamponları ve daha küçük stratejik rezervleri bulunuyor.
Enerji tasarrufu sağlamak amacıyla Bangladeş hükümeti tüm devlet ve özel üniversitelerin derhal kapatılması talimatını verdi. Pakistan'da ise devlet daireleri haftada dört gün çalışmaya başladı. Okullar kapatıldı ve yakıt tasarrufu için yüzde 50 evden çalışma politikası yürürlüğe girdi.
Avrupa'da da G7 maliye bakanları artan fiyatları görüşmek üzere acil bir toplantı düzenledi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, tüketiciler üzerindeki baskıyı hafifletmek için acil durum stratejik rezervlerinin yüzde 20-30'unun serbest bırakılması ihtimalini gündeme getirdi.
Türkiye'de eşel mobil devrede
Küresel piyasalardaki bu sert dalgalanmaların etkileri Türkiye'de de pompaya yansımaya devam ediyor. Türkiye, aynı dönemde yüzde 6,29'luk benzin fiyatı artışıyla küresel listede 25. sırada yer aldı. İstanbul Avrupa yakasında benzinin litre fiyatı şu anda 61.09 TL seviyesine ulaştı.
Hükümet, jeopolitik gelişmelerden kaynaklı petrol fiyatlarındaki bu yükselişin enflasyon üzerindeki etkisini kırmak için harekete geçti. Vatandaşın bütçesine etkinin azaltılması için geçici olarak eşel mobil sisteminin devreye alınmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı, Resmi Gazete'de yayımlandı. Sistem, 2 Mart gününü baz alarak uygulanmaya başladı.
Bu tarihten itibaren bazı petrol ürünlerinin fiyatı artarsa, artış tutarının yüzde 75'ine kadar bu ürünlerin Özel Tüketim Vergisi'nden (ÖTV) indirim yapılacak. Uygulama kapsamında benzinde litre başına 14,8277 liraya kadar indirim olabilecek. Motorinde litre başına 13,9006 liraya, LPG'de ise kilogram başına 11,3830 liraya kadar ÖTV indirimi uygulanabilecek.
Fiyatların düşmesi halinde ise azalış tutarının yüzde 75'ine kadar ÖTV artırılacak. Artırılan bu tutar 2 Mart'ta uygulanan ÖTV'yi geçmeyecek. Örneğin, söz konusu ürünlerdeki fiyat artışının 10 lira olması halinde, bu tutarın sadece 2,5 lirası piyasa fiyatına yansıyacak. Geri kalan 7,5 lira ise vergiden karşılanacak.
Petrol krizinin gıdaya etkisi büyüyor
Ekonomistler, petrol fiyatları ile gıda fiyatlarının eşgüdümlü hareket ettiğine dikkat çekiyor. Enerji fiyatları, tarlalarda kullanılan gübrelerden gıdayı taşıyan kamyonlara kadar tedarik zincirinin her aşamasını etkiliyor. Yükselen petrol fiyatları, nakliye ve taşıma maliyetlerini doğrudan yukarı çekiyor.
Ekonomist David McWilliams, Al Jazeera'ye yaptığı açıklamada küresel ekonominin can damarının ulaşım olduğunu belirtti. Bir şeyleri bir yerden bir yere götürmenin lojistik ve tedarik zinciri sorunu olduğunu ifade etti. McWilliams, nihayetinde ulaşımın küresel ekonominin enerjisi olduğu değerlendirmesini yaptı.
Tarihsel olarak büyük petrol şoklarının ardından gelen enflasyon artışı ve stagflasyon korkuları da artıyor. Ekonomistler 1973, 1978 ve 2008 krizlerini örnek göstererek her önemli petrol fiyatı artışının ardından küresel bir durgunluk yaşandığını vurguluyor. Düşük gelirli ülkelerde artan petrol fiyatlarının hızla gıda kıtlığına dönüşebileceği uyarısı yapılıyor.
Petrol ve doğal gaz, sadece yakıt olarak değil binlerce günlük ürünün de ham maddesi olarak kullanılıyor. Su şişeleri, gıda ambalajları, telefon kılıfları ve tıbbi şırıngalar dahil olmak üzere plastikler ham petrolden elde ediliyor. Ham petrol ayrıca spor giyimden halılara kadar pek çok üründe kullanılan sentetik kumaşların da temel bileşeni konumunda bulunuyor.
Kozmetik sektöründe vazelin, ruj ve kapatıcı gibi ürünlerin yapımında da petrol kullanılıyor. Çamaşır deterjanları, bulaşık sıvıları ve boyalar gibi ev eşyaları da petrole dayanıyor. Küresel gıda arzı ise ürün verimini artırmak için kullanılan gübreler aracılığıyla büyük ölçüde doğal gaza ihtiyaç duyuyor.