Stratejik yüzleşme zamanı

Son yıllarda Türkiye’nin etrafında yaşananları uzaktan ve tek tek izleyen biri için tablo hâlâ parçalı görünebilir. Gazze başka bir dosya, Doğu Akdeniz başka, Kıbrıs ayrı, Kafkasya ve Orta Asya bambaşka başlıklar gibi okunabilir. Oysa sahada ve kapalı kapılar ardında bunların hiçbiri birbirinden bağımsız değil. Tam tersine küresel güç dengelerinin sertleştiği, ittifakların gevşediği ve jeopolitiğin yeniden ekonominin önüne geçtiği bir dönemde, Türkiye’nin stratejik manevra alanının aynı anda daraltıldığı tek bir büyük resmin parçalarıyla karşı karşıyayız. Bugün yaşadığımız ani krizler değil yıllardır biriken fay hatlarının eş zamanlı harekete geçmesidir. Bu nedenle Türkiye - Avrupa Birliği ilişkilerini, özellikle de giderek daha yüksek sesle sorgulanan Gümrük Birliği’ni yalnızca ticaret başlığı altında ele almak artık mümkün değil. Mesele, Türkiye’nin Avrupa’nın yeniden şekillenen stratejik, ekonomik ve güvenlik mimarisinde nereye yerleştirildiği. Belki daha önemlisi, Türkiye’nin kendini nereye yerleştirmek istediğidir. Gümrük Birliği: Bugünün sınırı Bunu söylemek kolay değil ama dürüst olmak zorundayız: Gümrük Birliği bir dönem Türkiye için son derece işlevsel bir araçtı. 1990’larda ve 2000’lerin başında, Türk sanayisinin Avrupa pazarına entegre olmasında ciddi rol oynadı. Ancak bugün, Brüksel’de ve büyük Avrupa başkentlerinde yapılan konuşmalarla sahadaki uygulamaları birlikte okuduğunuzda şunu görüyorsunuz: Aynı mekanizma artık asimetrik çalışıyor. Özellikle otomotiv, demir - çelik ve ileri sanayi alanlarında Türkiye lehine değil, Türkiye’yi sınırlayan bir çerçeveye dönüştü. Avrupa’nın büyük otomotiv merkezlerinde, tedarik zincirleri üzerine yapılan kapalı toplantılarda sıkça duyduğum bir cümle var: “Türkiye önemli bir üretim üssü ama stratejik risk.” Bu cümle, Gümrük Birliği’nin bugün nasıl algılandığını özetliyor. Türkiye, kurallara tabi ama kuralları şekillendiren tarafta değil. Ancak sorun yalnızca Ankara - Brüksel hattında değil. Avrupa Birliği’nin kendi içinde de Türkiye konusunda ortak bir akıl yok. Bazı ülkeler Türkiye’ye yapısal olarak mesafeli. Bazıları ise açıkça karşı. Bu tabloya bir de Yunanistan ve Güney Kıbrıs’ın veto mekanizmasını sistematik biçimde kullanması eklenince Türkiye dosyası neredeyse kilitlenmiş durumda. Bu, yalnızca Türkiye’nin değil Avrupa’nın da aleyhine işliyor. Ama Avrupa bunu henüz yüksek sesle tartışmaya hazır değil. Belki de en çarpıcı çelişki burada. Avrupa bugün Soğuk Savaş’tan bu yana en ciddi güvenlik sınavlarından birini veriyor. ABD ile stratejik ayrışma derinleşiyor. Ukrayna savaşı uzuyor. Çin’le teknoloji ve ticaret savaşı sertleşiyor. Buna rağmen NATO’nun en büyük ordularından birine sahip, sahada gerçek operasyonel tecrübeye sahip, Avrupa’nın güney ve doğu sınırlarını fiilen tutan Türkiye, yeni Avrupa savunma mimarisinde hâlâ kenarda tutuluyor. Bu dışlanma kapasite eksikliğinden değil siyasi körlükten kaynaklanıyor. ABD pragmatik, AB kararsız Washington’da ise tablo farklı. ABD, Türkiye’yle ilişkilerini çoğu zaman ikili ve pragmatik bir zeminde yürütüyor. Çatışmalı ama gerçekçi. Avrupa ise aynı dosyada kararsız, bölünmüş ve çekingen. Bu belirsizlik Türkiye açısından ciddi bir öngörü problemi yaratıyor. Ankara, hangi başlığın gerçekten stratejik olduğunu kestirmekte zorlanıyor. 1990’ların başında, Türkiye için “nevi şahsına münhasır” bir statü ciddi biçimde tartışılıyordu. Ne tam üyelik ne de dar bir ticaret ilişkisi… İkisinin arasında, Türkiye’nin özgün konumunu yansıtan bir model. Ankara ise yalnızca tam üyeliğe odaklandı. Aradan geçen on yıllar gösterdi ki, bu tercih ne tam üyelik getirdi ne de Gümrük Birliği’ni Türkiye lehine derinleştirdi. Burada sorumluluğu yalnızca Brüksel’e yüklemek kolaycılık olur. Bizim de kaçırdığımız fırsatlar oldu. Gümrük Birliği artık yetmiyor. Hizmetler ve tarımı kapsayacak biçimde genişletilmesi konusunda Brüksel isteksiz. Yeşil Mutabakat ise ticarete ve finansa erişimde yeni engeller yaratıyor. Asıl soru şu: Türkiye, Avrupa’nın kendini yeniden tanımladığı bu dönemde, kendi yerini de aynı ciddiyetle yeniden tanımlamaya hazır mı? Beklemek artık bir seçenek değil. Proaktif strateji kurma zamanı.