ABD ve İsrail'in İran ile yaşadığı çatışmaların büyümesi küresel piyasaları derinden sarstı. Bazı büyük üreticilerin arzı kesmesi ve nakliye kesintilerinin uzayacağı endişesiyle petrol fiyatları pazartesi günü yüzde 25'ten fazla fırladı. İran savaşı neticesinde fiyatlar böylece 2022 ortasından bu yana en yüksek seviyesini görmüş oldu.
Krizin dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanması enerji piyasalarını özellikle tedirgin ediyor. Tanker hareketlerindeki aksamalar ve artan güvenlik riskleri nakliye faaliyetlerini yavaşlattı. Bu durum, Orta Doğu petrolüne büyük ölçüde bağımlı olan Asyalı alıcıları oldukça savunmasız bıraktı.
Saat 09.20 itibarıyla Brent petrolün varil fiyatı 108 dolar seviyesinden işlem görüyor. Günün erken saatlerinde WTI yüzde 31,4 artışla 119,48 dolara çıkarken, Brent yüzde 29 artışla varil başına 119,50 dolara kadar tırmandı. Pazartesi günkü büyük dalgalanmadan önce, geçen hafta Brent yüzde 27 ve WTI yüzde 35,6 oranında değer kazanmıştı.
Singapur'daki OCBC'de yatırım stratejisi genel müdürü olan Vasu Menon, Hürmüz Boğazı'ndan petrol akışı yeniden başlamadıkça fiyatlardaki yukarı yönlü baskının süreceğini belirtti. Menon, bölgesel gerilimlerin hafiflememesi durumunda piyasalardaki tedirginliğin devam edeceği değerlendirmesini yaptı.
Üretici ülkelerden peş peşe kesinti kararları
ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasıyla başlayan savaşın Orta Doğu'dan yapılan sevkiyatları büyük ölçüde engellemesiyle Irak ve Kuveyt petrol üretimini kıstı. Bu son durum, Katar'ın daha önceki sıvılaştırılmış doğal gaz kesintilerine eklendi. Analistler, petrol depolama alanları hızla tükenen Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan'ın da yakında üretimi kısmak zorunda kalacağını öngörüyor.
Ali Hamaney'in yerine oğlu Mücteba Hamaney'in İran'ın yeni dini lideri olarak atanması da fiyatları yukarı yönde tetikledi. Rakuten Securities emtia analisti Satoru Yoshida, yeni atamayla birlikte ABD Başkanı Donald Trump'ın rejim değişikliği hedefinin çok daha zorlaştığını söyledi. Yoshida, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapalı tutması ve diğer tesislere saldırması beklentisinin alımları hızlandırdığını ifade etti. Analist ayrıca WTI'ın kısa sürede 120 dolara ve ardından 130 dolara yükselebileceğini öngördü.
Tesisler hasar gördü üretim kapasiteleri düştü
Çatışmalar çabuk bitse bile zarar gören tesisler sebebiyle tüketiciler ve işletmeler aylarca yüksek yakıt fiyatlarıyla yüzleşebilir. ANZ kıdemli emtia stratejisti Daniel Hynes, petrol kuyularının kapatılması durumunda üretimin çok daha derinden etkileneceğini vurguladı. Hynes, bu senaryonun çatışmalar hafiflese bile müdahaleyi geciktireceğini ve fiyatların uzun süre yüksek kalmasına neden olacağını dile getirdi.
Sektörden üç farklı kaynak, Irak'ın güneyindeki ana petrol sahalarından yapılan üretimin yüzde 70 düşerek günlük 1,3 milyon varile gerilediğini aktardı. Devlete ait Basra Petrol Şirketi'nden bir yetkili ise ham petrol depolama kapasitesinin maksimuma ulaştığını bildirdi. Kuveyt Petrol Şirketi de cumartesi günü üretimi kısmaya başladı ve sevkiyatlarda mücbir sebep ilan etti.
İran'ın bölgedeki petrol altyapılarına yönelik saldırıları kesintisiz devam ediyor. Füceyre Medya Ofisi, düşen enkaz parçaları nedeniyle BAE'deki petrol sanayi bölgesinde yangın çıktığını açıkladı. Suudi Arabistan Savunma Bakanlığı, Şeybe petrol sahasına yönelen bir insansız hava aracının havada engellendiğini duyurdu. Ayrıca haftasonu ABD ve İsrail, İran'daki petrol depolarını vurdu. Tahran'da siyah yağmur görüldü. Öte yandan İsrail ordusu, Ali Hamaney'in yerine geçecek herkesi öldürmekle tehdit ederken, Trump savaşın ancak İran ordusu ve yöneticileri yok edildiğinde bitebileceğini ifade etti.
Küresel rezervlerin kullanıma açılması gündemde
Petrol fiyatları fırlarken, ABD Senatosu Demokrat Lideri Chuck Schumer, Trump'ı Stratejik Petrol Rezervi'nden (SPR) petrol piyasaya sürmeye çağırdı. Schumer, piyasaları istikrara kavuşturmak ve Amerikalı ailelerin hissettiği fiyat şokunu durdurmak için Trump'ın derhal rezervleri açması gerektiğini belirtti.
Financial Times'ın haberine göre, G7 maliye bakanları Uluslararası Enerji Ajansı ile koordineli olarak petrol rezervlerinin ortaklaşa serbest bırakılmasını masaya yatıracak. Konuya yakın kaynaklar, bakanların pazartesi günü New York saatiyle 08.30'da bir telefon görüşmesi gerçekleştireceğini bildirdi. ABD dahil olmak üzere üç G7 ülkesinin bu ortak stratejiye destek verdiği aktarıldı.
Bakan Şimşek'ten piyasalara rasyonel olma çağrısı
Küresel piyasalardaki bu sert dalgalanmaların ardından Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek de kişisel sosyal medya hesabı üzerinden kamuoyuna bir açıklama yaptı:
Küresel belirsizliklerin yüksek seyrettiği ve enerji fiyatlarında sert dalgalanmaların yaşandığı bir dönemden geçiyoruz. Geçmiş tecrübeler bu tür şokların kalıcı olmadığını gösteriyor. Vadeli petrol piyasalarındaki fiyatlamalar da mevcut hareketin geçici olabileceğine işaret ediyor. Temelleri güçlü olan ekonomiler hızla dengelenme ve toparlanma kapasitesine sahiptir. Ekonomi yönetimi olarak gelişmeleri yakından takip ediyor ve gerekli tedbirleri alıyoruz. Vatandaşlarımızın, yatırımcıların ve firmalarımızın bu süreci rasyonel bir şekilde değerlendirmesi önem arz ediyor.