Kaynaklar, Rusya'nın başkent Kiev'in merkezi ve diğer Ukrayna şehirlerindeki altyapı hedeflerine yönelik güçlü konvansiyonel balistik füze saldırılarını yoğunlaştırmayı değerlendirdiğini söylediler.

Görüşmeler başladığı noktaya döndü

Kaynaklar, müzakere çerçevelerinin fiilen çöktüğünü ve savaşan iki tarafı başladıkları noktaya geri döndürdüğünü belirtti. Putin'in, yaptırımların ekonomik baskısı altında savaşı bitirmeyeceği vurgulandı. Ukrayna'nın Rus rafinerilerine ve lojistik ağlarına yönelik saldırılarının da Putin'i durdurmayacağı aktarıldı.

Moskova, Ukrayna'nın saldırılarını giderek NATO devletlerinin saldırıları olarak görüyor. İttifak üyeleri Kiev'e silah ve istihbarat sağlıyor. Kaynaklar, mevcut çatışma aşamasının askeri tırmanışın zirvesi olmadığını ifade etti.

Devlet Başkanı Vladimir Putin, hafta sonu devlet televizyonu muhabirine yaptığı yorumlarda niyetinin sinyalini verdi. Putin, "Ukrayna bu Pandora'nın kutusunu açtı." dedi. Rus lider, "Ekonominizin en hassas sektörlerinde bir geri tepmeye hazır olun." ifadesini kullandı.

ABD'nin çabaları sonuçsuz kaldı

ABD'nin savaşı sona erdirme çabaları bir atılım sağlayamadı. Başkan Donald Trump'ın İran'la olan çatışmaya odaklanmasıyla müzakereler durdu. Kremlin, geçen ağustos ayında Alaska'da Putin ve Trump arasında varıldığına inandığı mutabakata güvenmekten de vazgeçti.

Söz konusu mutabakat, savaşı sona erdirme anlaşmasının bir parçasıydı. Anlaşma, ABD'nin doğudaki Donetsk bölgesini teslim etmesi için Ukrayna'ya baskı yapmasını gerektirecekti. Ukrayna, Rus güçlerinin 2014'ten bu yana ele geçiremediği Donetsk bölgesindeki şehirleri teslim etme talebini sürekli olarak reddetti.

CIA Direktörü John Ratcliffe salı günü Rus mevkidaşlarıyla görüşmek üzere Moskova'ya nadir bir ziyaret gerçekleştirdi. Wall Street Journal çarşamba günü isimsiz kaynaklara dayandırdığı haberinde ziyaretin amacına değindi. Gazete, bu ziyaretin Rusya'yı NATO ülkelerine saldırmaması konusunda uyarmak amacıyla yapıldığını yazdı.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio haziran ayında Washington'ın Rusya'nın görüşünü paylaşmadığını netleştirmişti. Rubio, "Bir anlaşma olsaydı, savaşı bitirmiş olurduk." dedi. Rubio, temmuz ayında Filipinler'de Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ile yaptığı görüşmelerin ardından "yeni kavramlara" ihtiyaç olduğunu belirtti.

Karşılıklı saldırılar şiddetleniyor

Kremlin sözcüsü Dmitry Peskov perşembe günü yaptığı açıklamada, "Ukrayna ekonomik altyapımızı, ticaret altyapımızı vurmaya çalışıyor." dedi. Peskov, bunun kendi taraflarından ağır bir yanıta neden olacağını söyledi. Sözcü, "Ancak askeri tırmanıştan bahsediyorsanız, buna ihtiyacımız yok çünkü zaten ilerliyoruz." değerlendirmesini yaptı.

Rusya Savunma Bakanlığı, Telegram üzerinden yaptığı açıklamada, gece boyunca kara, hava ve deniz üslerinden Ukrayna'ya "büyük bir saldırı" düzenlediğini duyurdu. Kiev ve diğer beş şehrin yanı sıra Odesa, Çornomorsk ve Reni limanlarındaki altyapı da hedef alındı.

ABD elçileri Steve Witkoff ve Jared Kushner'in sekiz aylık bir aradan sonra Moskova'ya gitmeleri bekleniyordu. İkilinin ilk kez Kiev'i ziyaret etmeleri de öngörülüyordu ancak henüz iki ziyaret için de bir tarih belirlenmedi.

Kremlin'e yakın kaynaklar, diplomasinin yokluğunda Moskova'nın savaşı tırmandırmaktan başka çok az alternatif gördüğünü aktardı. Kaynaklar, Rusya'nın elçilerden yeni teklifler beklemesine rağmen atılım beklentilerinin çok düşük olduğunu söyledi. Kremlin, savaş sırasında tavizler verdiğine ve bunların Rusya'nın konumunu zayıflattığına inanıyor.

Rusya ve Ukrayna son aylarda birbirlerinin topraklarına yönelik hava saldırılarını hızlandırdı. Ukrayna petrol rafinerilerini ve Wildberries ile Ozon'un depolarını hedef aldı. Bu durum, Rusya'da yakıt kıtlığına ve lojistik ağlarında milyarlarca dolarlık hasara yol açtı.

Karşılıklı hava saldırıları, Ukrayna'nın kronik hava savunma sistemi eksikliğini ortaya çıkardı. Kiev, geçen kış milyonlarca insanı karanlık ve soğukta bırakan altyapı saldırılarına karşı savunmasız kaldı.

İki ülke Karadeniz bölgesindeki ticari gemileri ve limanları da hedef alıyor. Dünya buğday ihracatının dörtte birinden fazlasını gerçekleştiren iki ülkenin eylemleri, küresel pazarlara yönelik tahıl tedariki konusunda endişeleri artırıyor.

Nükleer silah tartışmaları alevlendi

Tırmanan saldırı sarmalı, Rus yetkililerin taktik nükleer silah kullanımı yönündeki düşüncelerini artırdı. Moskova'daki şahinlerin bu yöndeki çağrıları son dönemde iyice yükseldi. Putin için savaşa devam etmekten daha kötü olan tek sonucun savaşı kaybetmek olduğu ve aşırı bir yanıtın mümkün görüldüğü ifade ediliyor.

Taktik nükleer silahlar daha kısa menzile sahip ve tüm bir şehri yok etmekten ziyade belirli bir savaş alanını etkilemeyi amaçlıyor. Buna rağmen nükleer serpinti geniş alanları kirletebileceği için büyük bir yıkım riski barındırıyor. Ancak Rusya'nın Ukrayna'da nükleer silah ateşlemeye hazırlandığına dair henüz net bir işaret yok. 2022'de başlayan savaş şu anda beşinci yılına girdi ve ufukta bir son görünmüyor.

Brookings Enstitüsünde uzman olan Fiona Hill konuya dair, "Putin için hiçbir yerde kendisine direnecek kolektif bir irade belirtisi yok ve insanları yıpratmasının pek çok yolu var." dedi. Hill, diplomatik ve tutarlı bir direniş çabasının şart olduğunu söyledi. Joe Biden yönetiminin, nükleer silah kullanımı durumunda ABD'nin büyük bir konvansiyonel yanıt vereceğini Rusya'ya bildirdiğini söyleyen Hill, Trump'ın aynı uyarıyı yapacağının şüpheli olduğunu belirtti. Hill, "Putin, insanların kendisine boyun eğmesinden önce ne kadar ileri gidebileceğini ve gitmesi gerektiğini test ediyor." ifadesini kullandı.

Çin ve Hindistan gibi önemli Rus ortakları Putin'i bu silahları kullanmaması konusunda güçlü bir şekilde uyardı. Çin, Ukrayna'da taktik nükleer silah patlatmayı düşünmemesi yönünde Rusya'ya bir mesaj iletti. Putin'in önümüzdeki hafta Kırgızistan'daki Şanghay İşbirliği Örgütü zirvesinde Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile bir araya gelmesi planlanıyor.

Carnegie Rusya Avrasya Merkezi Direktörü Alexander Gabuev, "Rusya'nın taktik nükleer silah kullanma riski son derece düşük kalmaya devam ediyor." dedi. Gabuev, bu silahların savaş alanındaki askeri etkinliğinin sınırlı olduğunu, nükleer tabuyu yıkmanın siyasi maliyetinin ise yüksek olacağını belirtti. Gabuev, "Moskova'nın füze saldırılarını yoğunlaştırmak da dâhil olmak üzere konvansiyonel silahlarla tırmandırma alanı olduğu sürece, nükleer eşiği aşmak için çok az teşviki var." değerlendirmesini yaptı.

Bakanlık, büyümenin büyük ölçüde ilaç ürünleri ihracatından kaynaklandığını ve özellikle Novo’nun 2026’nın başında piyasaya sürdüğü yeni Wegovy hapının “beklenenden daha güçlü bir büyümeye katkıda bulunduğunu” belirtti. Gelecek yıl için büyüme tahmini ise daha önceki yüzde 1,6’dan yüzde 1,8’e yükseltildi.

Avrupa’nın en hızlı büyüyen ekonomileri arasına girebilir

Bu hükümetin bu yılki büyüme tahmininde yaptığı dördüncü yukarı yönlü revizyon oldu. Hükümet, ABD’nin gümrük vergisi tehditleri ve ilaç sektörünün ekonomiye daha küçük bir katkı sağlayacağı beklentilerinin görünümü olumsuz etkilemesi nedeniyle, geçen yıl mayıs ayında 2026 için yalnızca yüzde 1,4’lük bir büyüme öngörmüştü.

Yeni tahmin, Bloomberg’in analistler arasında yaptığı anketteki yüzde 2,5’lik medyan tahminin önemli ölçüde üzerinde ve Danimarka’yı bu yıl Avrupa’nın en hızlı büyüyen ekonomileri arasına sokabilir. Ekonomik Büyüme Bakanı Jakob Engel-Schmidt raporda, “Danimarka gibi küçük ve dışa açık bir ekonomi için bu etkileyici bir başarı. Kendimizi Avrupalı ​​emsallerimizle karşılaştırdığımızda tam anlamıyla zirvedeyiz” dedi. 

Karadeniz, küresel buğday ihracatının dörtte birinden fazlasının gerçekleştirildiği kritik bir merkez konumunda bulunuyor. Ancak savaş boyunca limanlar ve tahıl terminallerinde meydana gelen hasar, bölgeden yapılan sevkiyatların kapasitesini önemli ölçüde sınırladı.

Ukrayna’nın ihracat beklentisi geriledi

Arz tarafındaki baskının önümüzdeki dönemde daha da artabileceğine yönelik işaretler bulunuyor. Ukrayna Tarım Bakanlığı, mevcut sezon için tarımsal ihracat tahminini önceki öngörünün yarısından fazla aşağı çekti.

Rusya’da da benzer bir tablo ortaya çıkıyor. Ağustos ayında gerçekleştirilecek buğday sevkiyatlarının geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 50’den fazla azalması bekleniyor. Böylece iki büyük üretici ve ihracatçı ülkeden küresel pazarlara ulaşan ürün miktarının azalması, fiyatlar üzerindeki yukarı yönlü baskıyı güçlendiriyor.

Güvenlik sorunu fiyatları destekliyor

Advantage Grain Genel Müdürü Chris Nikolaou, Karadeniz’de güvenli deniz taşımacılığının yeniden tesis edilmemesi halinde buğday fiyatlarındaki yükselişin devam edebileceğine dikkat çekti.

Nikolaou’ya göre bölge, dünya piyasaları açısından düşük maliyetli ve yüksek hacimli bir tahıl tedarik merkezi olmayı sürdürüyor. Ancak savaş nedeniyle mevcut arzın önemli bölümüne erişilememesi, ithalatçı ülkelerin alternatif kaynaklara yönelmesine neden oluyor.

Bu durum yalnızca lojistik maliyetleri artırmakla kalmıyor, aynı zamanda küresel tahıl piyasasında arz güvenliği endişelerini de büyütüyor. Karadeniz’deki askeri gerilimin seyri, önümüzdeki dönemde buğday fiyatlarının yönü açısından belirleyici unsurlardan biri olmaya devam edecek.

51 yaşındaki Liu, Jiangsu Gao Kai Precision Fluid Technology’nin (GK Precision) yönetim kurulu başkanı ve CEO’su. Merkezi Şanghay’dan yaklaşık iki saatlik sürüş mesafesindeki Changzhou kentinde bulunan bileşen üreticisi, borsa başvurusuna göre ağustos ayının sonunda, her biri 61,4 yuan fiyatla 25 milyon hisse satarak 1,5 milyar yuan (224 milyon dolar) topladı. Şirket elde edilen geliri Çin’de yeni bir araştırma merkezinin inşası da dahil olmak üzere araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde kullanmayı planlıyor.

"Çin çok geç başladı"

Şirketin ürünleri arasında üst düzey çip üretiminde kritik öneme sahip akış kontrol cihazları bulunuyor. Hassas kontrol sistemleri kullanan bu cihazlar, yarı iletken üretiminde kullanılan çeşitli gaz ve sıvıların ölçülmesini ve dağıtılmasını sağlıyor. GK Precision halka arz izahnamesinde, “Bu pazara uzun süredir Amerikan ve Japon şirketleri hakim. Çin ise çok geç başladı” ifadelerini kullandı.

Ancak Pekin, ABD ile süren yoğun rekabetin ortasında yerli teknoloji tedarik zincirini güçlendirmeye devam ederken Liu’nun şirketi de müşteriler kazandı. Halka arz başvurusu belgelerine göre GK Precision şu anda BYD, Contemporary Amperex Technology (CATL) ve Hon Hai Technology Group (Foxconn) gibi şirketlere satış yapıyor. İzahname, şirketin ABD merkezli çok uluslu Nordson ve Japon hassas ekipman üreticisi Horiba gibi firmalarla rekabet ettiğini gösteriyor.

Gelirini yüzde 20 artırdı

Şirketin izahnamesine göre geçen yıl gelirleri yıllık bazda yüzde 20’den fazla artarak 510,6 milyon yuana ulaştı. Net kâr ise bir önceki yıla göre üçte bir oranında artarak 132,7 milyon yuana yükseldi. Liu, şirketi 10 yıldan uzun süre önce kurduğunda, firma başlangıçta otomotiv ve elektronik gibi sektörlere satış yapmaya odaklanmıştı.

Kuzeydoğu Çin’deki Jilin Üniversitesi’nden mekanik alanında doktora derecesine sahip olan iş insanı, ayrıca Japonya’daki Yamagata Üniversitesi’nde yaklaşık bir yıl makine mühendisliği eğitimi aldı. Daha sonra Çin’e dönen Liu, 2019’da üniversitedeki görevinden ayrılıp kendisini tamamen GK Precision’a adamadan önce mezun olduğu üniversitede ders vermeye devam etti.

Yıllardır enerji güvenliğini konuşuyoruz. Petrol nereden gelecek? Doğal gaz boru hatlarını kim kontrol edecek? Kritik mineraller kimin elinde? Nükleer yakıt zincirinde kim kime bağımlı?

Oysa bütün bunların gerisinde daha temel bir stratejik kaynak var: su.

Petrol olmadan ekonomi ağır yara alır. Elektrik kesilirse hayat felç olur. Ama su yoksa yalnızca ekonomi değil, hayatın kendisi durur.

Dünyada bugün 2,1 milyar insan hâlâ güvenli şekilde yönetilen içme suyuna erişemiyor. Yaklaşık 4 milyar insan, yani dünya nüfusunun yarısı, yılın en az bir ayında su stresiyle karşı karşıya. İnsanlığın kullandığı suyun yaklaşık yüzde 70’i gıda üretimine gidiyor. 2050’ye doğru talebin daha da artması bekleniyor.

Dolayısıyla suyu artık yalnızca çevre veya iklim başlığı altında tartışmak büyük hata olur.

Su; ulusal güvenlik, gıda, enerji, göç, ekonomi ve dış politika meselesidir.

Suyun jeopolitiği petrolden daha acımasız

Petrolü dünyanın öbür ucundan tankerle getirebilirsiniz. LNG’yi gemilere yükleyebilirsiniz. Elektriği enterkonnekte hatlarla sınır ötesine taşıyabilirsiniz.

Su çok daha farklıdır.

Coğrafyaya, yağışa, nehir havzalarına ve yeraltı rezervlerine bağımlıdır. Büyük miktarlarda uzun mesafelere taşınması pahalıdır. Yerine geçebilecek başka bir madde de yoktur.

Daha önemlisi, nehirler siyasi sınırları tanımaz.

Bir ülkede doğar, başka ülkelerden geçer, üçüncü bir ülkede denize ulaşır. Yukarı havzadaki devlet baraj yaptığında aşağı havzadaki ülke bunu yalnızca hidroelektrik veya sulama yatırımı olarak görmeyebilir. Kendi tarımına, elektriğine ve hatta ulusal güvenliğine müdahale olarak algılayabilir.

Bu yüzden geleceğin stratejik haritalarında petrol ve doğal gaz boru hatlarının yanında nehir havzalarını, barajları, akiferleri ve büyük tarım bölgelerini de görmek zorundayız.

İndus’tan Nil’e: Geleceğin fay hatları

Hindistan ile Pakistan arasındaki İndus sistemi bunun en çarpıcı örneklerinden biri.

İki nükleer güç arasında 1960’tan beri yürürlükte bulunan İndus Suları Antlaşması savaşlara rağmen uzun yıllar ayakta kaldı. Bu aslında su diplomasisinin büyük başarılarından biridir. Ancak Hindistan-Pakistan gerilimi yükseldiğinde su da kaçınılmaz biçimde stratejik baskının parçasına dönüşüyor.

Nil’de başka bir model görüyoruz.

Etiyopya’nın Büyük Etiyopya Rönesans Barajı Addis Ababa açısından kalkınma, elektrik ve ekonomik bağımsızlık projesi. Mısır açısından ise Nil neredeyse varoluşsal önemde. Sudan’ın da kendine özgü çıkarları var.

Aynı yapı bir ülke için hidroelektrik santrali, diğer ülke için ulusal güvenlik tehdidi olarak algılanabiliyor.

Benzer gerilim potansiyeli Orta Asya’da Amu Derya ve Sir Derya’da, Güneydoğu Asya’da Mekong’da, Güney Asya’da Ganj-Brahmaputra-Meghna sisteminde ve Afrika’nın birçok sınır aşan havzasında mevcut.

Ancak “geleceğin savaşları su için çıkacak” demek meseleyi fazla basitleştirir.

Su tek başına nadiren savaş çıkarır.

Asıl tehlike; su kıtlığının milliyetçilik, sınır anlaşmazlıkları, yoksulluk, gıda güvensizliği, enerji darboğazları, göç ve zayıf devlet kurumlarıyla birleşmesidir.

O zaman su mevcut gerilimleri hızlandıran stratejik bir çarpana dönüşür.

Türkiye su zengini değil

Türkiye açısından belki de en önemli zihniyet değişikliği burada gerekiyor.

Üç tarafımız denizlerle çevrili diye su zengini değiliz.

Türkiye’de kişi başına yıllık kullanılabilir su miktarı bugün yaklaşık 1.301 metreküp seviyesinde. Bu rakam bizi su stresi yaşayan ülkeler arasına yerleştiriyor.

Yıllık ortalama yağışımız yaklaşık 574 milimetre. Dünya ortalaması ise yaklaşık 990 milimetre.

Daha önemlisi, nüfus artışı, kentleşme, iklim değişikliği ve yağış rejimindeki bozulma nedeniyle kişi başına düşen su miktarı aşağı doğru gidiyor.

Türkiye’nin su meselesi dolayısıyla yalnızca İstanbul’da barajların doluluk oranı ya da yaz aylarında Bodrum ve Çeşme’deki kesintiler değildir.

Mesele çok daha büyük.

Konya’daki çiftçinin üretimi, Anadolu’daki yeraltı suları, İstanbul’un içme suyu, sanayinin ihtiyacı, hidroelektrik üretimi, gıda fiyatları ve gelecekteki iç göç aynı denklemin parçalarıdır.

Fırat ve Dicle: Türkiye’nin büyük stratejik dosyası

Türkiye’nin önündeki en hassas jeopolitik alanlardan biri Fırat-Dicle havzasıdır.

Türkiye yukarı kıyıdaş ülke. Suriye ve Irak aşağı havzada.

İklim değişikliği, kuraklık, nüfus artışı ve sulama ihtiyacı yoğunlaştıkça bu havzanın stratejik önemi daha da artacaktır.

Türkiye’nin elindeki coğrafi avantajı bir “su silahına” dönüştürmesi gerektiğini düşünmüyorum.

Tam tersine.

Türkiye su diplomasisinde bölgesel liderliğe oynamalıdır.

Çünkü Irak’ta tarım çökerse bunun sonucu yalnızca Irak’ta kalmaz. Suriye’de uzun süreli kuraklık ve su kıtlığı yaşanırsa bunun sonuçlarını sadece Suriyeliler çekmez.

Gıda fiyatları yükselir, çiftçiler topraklarını terk eder, kentlere göç başlar, toplumsal huzursuzluk büyür ve sonunda yeni göç dalgaları Türkiye’nin sınırlarına dayanır.

Komşularımızın su güvenliği, belli ölçülerde bizim de güvenliğimizdir.

Bu nedenle Fırat ve Dicle üzerinde yalnızca “ne kadar su bırakıyoruz?” tartışmasına sıkışmamalıyız. Ortak ölçüm sistemleri, kuraklık erken uyarı mekanizmaları, tarımsal verimlilik, modern sulama, taşkın yönetimi ve düzenli veri paylaşımı üzerinden yeni bir bölgesel su diplomasisi geliştirebiliriz.

Su aynı zamanda ekonomik güvenliktir

Meselenin şirketler ve yatırımcılar açısından da giderek büyüyen bir boyutu var.

2050’ye gelindiğinde dünya ekonomisinin yaklaşık yüzde 31’inin, kabaca 70 trilyon dolarlık ekonomik faaliyetin, yüksek su stresine maruz kalabileceği hesaplanıyor.

Daha da dikkat çekici olan şu: Hindistan, Meksika, Mısır ve Türkiye bu risk altındaki ekonomik faaliyetin yarısından fazlasını oluşturabilecek ülkeler arasında.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde bir fabrikanın nerede kurulacağına karar verirken yalnızca enerji fiyatına, işgücüne, vergi avantajına ve limana uzaklığına bakmak yeterli olmayacak.

“Önümüzdeki 30 yıl boyunca burada yeterli su olacak mı?” sorusu da yatırım kararının merkezine girecek.

Su riski giderek kredi riskine, sigorta riskine ve varlık değerleme riskine dönüşecek.

Ya nükleer bir kriz olursa?

Bir de çok az konuştuğumuz daha rahatsız edici bir senaryo var.

Doğu Avrupa’da, Karadeniz çevresinde veya Basra Körfezi’nde ciddi bir nükleer ya da radyolojik olay meydana geldiğini varsayalım.

O zaman ilk sorularımız yalnızca askerî olmayacak:

Rüzgâr hangi yönde esiyor?

Hangi nehir havzaları etkileniyor?

Yeraltı suyu güvenli mi?

Hangi tarım bölgelerinde üretime devam edilebilir?

Hangi limanlar kullanılabilir?

Gıda nereden gelecek?

Alternatif içme suyu kaynakları nerede?

Böyle bir dünyada ulusal dayanıklılık planlaması yalnızca askerî üslerin, enerji santrallerinin, rafinerilerin ve boru hatlarının haritasını çıkarmak değildir.

Tatlı su havzalarını, tarım bölgelerini, arıtma tesislerini, deniz suyunu tatlı suya dönüştürme kapasitesini, limanları, alternatif lojistik koridorlarını ve radyolojik izleme sistemlerini de aynı stratejik harita üzerinde görmek gerekir.

Türkiye’nin bir su doktrinine ihtiyacı var

Bence artık Türkiye’nin kapsamlı bir Su Güvenliği ve Dayanıklılık Doktrini geliştirmesinin zamanı geldi.

İlk büyük cephe tarımdır. Dünyada kullanılan tatlı suyun büyük bölümü tarıma gidiyor; Türkiye’de de su kullanımının ağırlık merkezi tarımsal sulama. Vahşi sulamadan akıllı, damla ve hassas sulama sistemlerine geçiş yalnızca tarım politikası değil, ulusal güvenlik yatırımı olarak görülmeli.

Şehirlerde şebeke kayıplarını azaltmak, arıtılmış atık suyu yeniden kullanmak ve yağmur suyunu toplamak zorundayız.

Ege ve Akdeniz kıyılarında yenilenebilir enerjiyle çalışan deniz suyu arıtma tesisleri artık lüks teknoloji olarak görülmemeli.

Yeraltı suları stratejik rezerv olarak korunmalı.

Ve en önemlisi, su güvenliği devletin en üst stratejik karar mekanizmalarına taşınmalı.

Çünkü geleceğin güçlü ülkesi yalnızca en fazla petrolü, doğal gazı, kritik minerali, nükleer silahı veya veri merkezini kontrol eden ülke olmayacak.

Kriz anında vatandaşına temiz su, güvenli gıda ve kesintisiz temel hizmetler sağlayabilen ülke olacak.

Petrol çağının temel sorusu şuydu:

“Enerji nereden gelecek?”

21. yüzyılın daha temel ve belki de daha ürkütücü sorusu ise şu olacak:

“Musluğu açtığımızda su gelecek mi — ve o suyun kaynağını kim kontrol ediyor?”

28 yıllık şirketin bugün portföyünde sayıları 15’i geçen proje mevcut. 2026 yılına güçlü bakiye iş stoğuyla girdiklerinin altını çizen Nevhan Gündüz, İstanbul, Bursa ve Kocaeli’de metro projelerine ek havalimanları, lojistik ve depolama projeleri, hangar binaları, hastane ve oteller gibi farklı segmentlerde üst yapı işlerini üstlendiklerini aktardı.

Gündüz, önümüzdeki dönemde de özellikle veri merkezleri alanında agresif olduklarını vurguladı, “Veri merkezi işlerini takip ediyoruz. Turkcell’in İstanbul ve Ankara’daki veri merkezleri biz yaptık, bu alanda büyümek istiyoruz. Burada Türkiye’ye ilgi de yüksek, bu hafta bile iki veri merkezi için teklif görüşmesi yaptık.” 

Üç yıl önce kredileri kapattı

2012 yılında halka arz olan ORGE Enerji, değerini 200 milyon dolara taşıyarak dolar bazında 10 kat artırdı. Şirket ilk yarı finansal sonuçları da 13 Ağustos’ta açıkladı. Bu yılın ilk altı ayında hasılatını yüzde 25 oranında artıran ORGE Enerji’nin net kârı da yıllık yüzde 93 yükselişle 478 milyon TL’ye ulaştı. 

“Borçsuz bir şirketiz, bir TL kredi borcumuz yok. 3 yıl önce son kredilerimizi kapattık” diyen Gündüz, bu sayede rakiplerine göre çok daha rekabetçi iş yapabildiklerini de dile getirdi. Gündüz, mevcut durumda halka açık paylarının yaklaşık yüzde 30’unun yabancı kurumsal yatırımcılarda olduğunu ve bu oranın artarak devam ettiğini açıkladı. 

Yeni ürünlere giriş

Nevhan Gündüz, bu açılımla ilk ürün olarak AC tipi elektrikli araç şarj istasyonları ürettiklerini belirtti, “Yüzde 85 yerliliğe sahip elektrikli araç şarj sistemlerimizle Türkiye’nin ilk ve tek TS EN / IEC 61851-1 belgeli üreticisi olduk. Bunun gibi inovatif ürünler yaratmak istiyoruz. İkinci ürün olarak bina çatılarında kullanılacak mini rüzgar gülleri üzerinde çalışıyoruz.” 

ABD Enerji Bakanlığı, anlaşmanın Amerikan şirketlerinin Suudi Arabistan’ın nükleer enerji programında yer alabilmesine imkan sağlayacağını belirtiyor. Düzenlemenin aynı zamanda Riyad’ın artan enerji ihtiyacını petrol dışındaki kaynaklarla karşılamasına katkı sunması bekleniyor.

Dünyanın önde gelen petrol ihracatçılarından biri olan Suudi Arabistan açısından nükleer enerji yatırımları, yalnızca elektrik arzının çeşitlendirilmesi anlamına gelmiyor. Ülke, petrolü elektrik üretiminde kullanmak yerine daha yüksek miktarlarda dış pazarlara yönlendirmeyi hedefliyor.

Elektrik talebi artıyor

Suudi Arabistan’da elektrik talebi geçen yıl yüzde 3,8 yükseldi. Buna karşın ülkenin elektrik üretimi büyük ölçüde fosil yakıtlara dayanıyor.

Önümüzdeki dönemde enerji ihtiyacındaki artışın devam etmesi bekleniyor. 2026-2030 döneminde elektrik talebinin yıllık ortalama yüzde 3,1 büyüyeceği tahmin ediliyor. Bu süreçte doğal gazın elektrik üretimindeki ağırlığının önemli ölçüde artması öngörülüyor.

Projeksiyonlara göre 2030 yılında Suudi Arabistan’ın elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 80’i doğal gazdan sağlanacak. Petrolün elektrik üretimindeki payının ise 2025’teki yüzde 37 seviyesinden yüzde 6’ya kadar gerilemesi bekleniyor.

Riyad bir yandan güneş ve rüzgar enerjisine yatırımlarını sürdürürken, diğer yandan nükleer kapasite oluşturarak elektrik üretimindeki kaynak çeşitliliğini artırmayı planlıyor.

Daha fazla petrol ihracata ayrılabilir

Elektrik üretiminde petrol kullanımının azalması, Suudi Arabistan’ın petrol kaynaklarını farklı alanlarda değerlendirmesine imkan verebilir. Özellikle elektrik üretiminden tasarruf edilen petrolün ihracata yönlendirilmesi, ülkenin küresel hidrokarbon pazarındaki konumunu destekleyebilir.

ABD Dışişleri Bakanlığı eski kıdemli diplomatı ve nükleer enerji danışmanı Justin Friedman’a göre nükleer enerjinin sisteme dahil edilmesi, Suudi Arabistan’ın enerji kaynaklarını çeşitlendirmesinin yanı sıra ekonomik büyümeyi de destekleyebilir.

Friedman, nükleer enerjinin orta vadede daha fazla hidrokarbonun ihracata ayrılmasına imkan sağlayabileceğini belirtiyor.

Nükleer enerji yenilenebilir kaynakları da destekleyebilir

Nükleer enerjinin Suudi Arabistan için bir başka avantajı ise kesintisiz elektrik sağlayabilmesi. Baz yük enerji kaynağı olarak nükleer santraller, güneş ve rüzgar gibi üretimi hava koşullarına bağlı kaynakların şebekeye daha fazla dahil edilmesini kolaylaştırabilir.

Friedman, nükleer enerjinin enerji arz güvenliğine katkı sağlayabileceğini ve gelecekte karbonsuz hidrojen üretiminde de kullanılabileceğini ifade ediyor.

Bu durum, Suudi Arabistan’ın yalnızca petrol ve doğal gaz ihracatına dayalı enerji modelini dönüştürme hedefi açısından da önem taşıyor.

ABD'li şirketler için büyük fırsat

Suudi Arabistan’ın nükleer santral teknolojisi konusunda hangi tedarikçiyle çalışacağına ilişkin kararını daha önce birkaç kez ertelemesi dikkat çekiyor.

Friedman, son gelişmelerin Riyad’ın alternatif tedarikçiler arasından ABD şirketlerine öncelik verme ihtimalini artırdığı görüşünde.

Ancak “123 Anlaşması”nın yürürlüğe girmesi için ABD Kongresi sürecinin tamamlanması gerekiyor. Anlaşma, Amerikan nükleer teknolojilerinin ve malzemelerinin Suudi Arabistan’a transfer edilebilmesi için gerekli hukuki zemini oluşturuyor.

Kongrenin değerlendirmesinde ise nükleer teknolojinin barışçıl amaçlarla kullanılacağına ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesine yönelik taahhütlerin nasıl güvence altına alınacağı belirleyici olacak.

Suudi Arabistan açısından nükleer enerji hamlesi böylece iki stratejik hedefi aynı anda destekleyebilir: hızla büyüyen elektrik talebini karşılamak ve elektrik üretiminde kullanılan petrolün önemli bölümünü yeniden küresel ihracat piyasasına taşımak.

Tahminler piyasaya yön vermekte zorlanıyor

Ghose'a göre merkez bankalarının enflasyon projeksiyonlarının temel işlevlerinden biri, piyasa beklentilerini belirli bir patikada tutarak ekonomik aktörlerin öngörülerini istikrara kavuşturmak. Ancak Türkiye'de özel sektör ekonomistlerinin beklentilerini TCMB'den daha önce güncellediği bir ortamda, merkez bankasının yalnızca Enflasyon Raporu dönemlerinde tahminlerini değiştirmesi bu işlevi zayıflatıyor.

Commerzbank ekonomisti, piyasa katılımcılarının enflasyon görünümünü merkez bankasından önce fiyatlamasının, TCMB'nin tahminlerinin yol gösterici niteliğini aşındırdığına dikkat çekti.

Enflasyon Raporları için güven uyarısı

Ghose, mevcut eğilimin sürmesi halinde yatırımcıların TCMB'nin Enflasyon Raporlarını ve orta vadeli enflasyon hedeflerini aktif bir öngörü aracı olarak değerlendirmek yerine, belirli dönemlerde yayımlanan resmi sunumlar olarak görmeye başlayabileceği uyarısında bulundu.

TCMB, 13 Ağustos'ta yayımladığı son Enflasyon Raporu'nda yıl sonu enflasyon tahminini yüzde 26'dan yüzde 28'e yükseltmişti. Banka, revizyonun gerekçeleri arasında jeopolitik gelişmelerin yanı sıra petrol, doğal gaz ve gıda fiyatlarındaki oynaklığı göstermişti.

Benzer revizyonlar önceki yıllarda da görüldü

Ghose, TCMB'nin enflasyon tahminlerinde tekrarlanan revizyonlara da dikkat çekti. Ekonomiste göre merkez bankası yılın başında görece iyimser bir projeksiyon açıklarken, yıl ilerledikçe hedefin gerçekleşme ihtimali zayıflıyor ve tahminler kademeli olarak yukarı çekiliyor.

Commerzbank'ın değerlendirmesinde, bu yaklaşımın yalnızca son döneme özgü olmadığı, benzer bir revizyon döngüsünün 2024 ve 2025 yıllarında da belirgin biçimde yaşandığı ifade edildi.

Bankaya göre tahminlerin sürekli olarak gerçekleşen verilerin ardından güncellenmesi, TCMB'nin geleceğe ilişkin yönlendirme kapasitesini sınırlarken para politikasına duyulan güven açısından da risk oluşturuyor.

Financial Times (FT) en çok bitcoin tutan 50 şirket üzerinde bir analiz yaptı. Analize göre bu şirketlerin toplam piyasa değeri Temmuz 2025'teki 150 milyar dolardan bugün 67 milyar dolara düştü. Son 12 aydaki düşüş ise 124 milyar dolardan gerçekleşerek 57 milyar dolarlık bir kayıp yarattı.

İspanyol bir kahve dükkanı zinciri ve ABD'li bir pil üreticisi de bu akıma kapıldı. Yüzlerce işletme hisse fiyatlarını yükseltmek amacıyla 2024 sonlarında ve 2025 boyunca bitcoin almaya koştu. Şirketler bu uğurda borç ve öz sermayelerini artırdı.

Şirketler ABD'li bitcoin savunucusu Michael Saylor'dan ilham aldı. Saylor 2020'de token alımlarına öncülük etmişti. Geçen yıl alımlarını hızlandıran Saylor, diğer şirket yöneticilerini de buna katılmaya teşvik etti. Saylor'un yazılım şirketi Strategy de büyük bir bitcoin alıcısına dönüşmüştü.

Ancak bu eğilim kısa ömürlü oldu. Birçok şirket şu sıralar token'larını satıyor ve orijinal iş kollarına geri dönüyor. LO:TECH araştırma başkanı Adam Morgan McCarthy bu durumun başından beri başarısızlığa mahkum olduğunu belirtti. McCarthy, "Çılgınlık öldü, bunun geri döneceğini sanmıyorum, yenilerini göreceğimizi düşünmüyorum." değerlendirmesini yaptı.

Hisseler çakıldı, yatırımcılar geri çekildi

Şirketlerin hisseleri bitcoin alma planlarını duyurduklarında başlangıçta hızla yükseldi. Ancak yatırımcıların geri çekilmesiyle çoğu o zamandan beri sert düşüşler yaşadı. Yatırımcılar kripto alımlarını finanse etmek için sürekli borç artırmaya dayanan bu modeli sorguladı. Zira sistem tamamen bitcoin'in yükselişine veya düşüşüne bağlıydı.

ABD Hazine Bakanlığının tahvil piyasalarına yaptığı sürpriz müdahale son bir haftada hisse fiyatlarını ve bitcoin'i hareketlendirdi. Bu hamle yatırımcıların dolara olan inancını sarsarak, değer kaybı ticaretini bitcoin ve altın gibi varlıklara yönlendirdi.

Buna rağmen kripto hazine şirketleri eski değerlerinin çok küçük bir kısmında kalmaya devam ediyor. FT analizine göre Strategy'nin piyasa değeri geçen yılki zirvesinden bu yana 79 milyar dolar azaldı. Bu kayıp, ilk 50 şirketteki düşüşün büyük bölümünü oluşturdu.

FT analizine göre 50 şirketten 43'ünün hisseleri bugün bitcoin hamlelerini duyurmadan önceki fiyatlarından daha düşük seviyede bulunuyor. Hisselerin 35'i ise en az yarı yarıya değer kaybetti. Söz konusu analize yalnızca yakın zamanda bitcoin almaya yönelen şirketler dahil edildi. Kripto borsaları, madenciler veya bilançolarında olağan operasyonlarının bir parçası olarak bitcoin tutan şirketler dışarıda bırakıldı.

McCarthy konuya ilişkin, "Çoğunlukla sadece hisse fiyatını artırmak için işinizle hiçbir ilgisi olmayan bir şey gidip yapmak kötü niyetli ve iyi düşünülmemiş bir hareketti." ifadesini kullandı.

Natixis CIB teknoloji ve veri araştırmaları uzmanı Eric Benoist de yüzlerce küçük taklitçi şirket hakkında konuştu. Benoist, "Dalgada sörf yapıyorlardı, yutturmacaya biniyorlardı ve modeli kopyalamaya çalışıyorlardı ancak neredeyse haftalık bir temelde piyasaya geri dönebilmek kolay değil." dedi. Benoist ayrıca bu satışların ve tasfiyelerin piyasanın rasyonelleşmesine işaret ettiği değerlendirmesini yaptı.

Şirketler net satıcı konumuna geçti

Bitcoin son 12 ayda uzun süreli bir gerileme yaşadı ve yüzde 30 düşerek 78.000 dolar civarında işlem gördü. Birçok kripto hazine şirketinin hisseleri ise daha da sert çakıldı. Zira kripto para almak için kaldıraçlı bahisler yapan bu şirketler, düşüş yolunda yatırımlarını daha hızlı elden çıkarıyor.

En büyük 50 bitcoin sahibi, bu yılın temmuz ayında Strategy'nin öncülüğünde net alıcı konumundan net satıcı konumuna geçti. BitcoinTreasuries.net verilerine göre şirketler temmuz ayında aldıklarından 2.500 daha fazla bitcoin sattı. Satılan bu varlıkların değeri yaklaşık 160 milyon dolardı.

Yıllarca bitcoin'lerini asla satmayacağına yemin eden Saylor, bu yaz Strategy varlıklarını elden çıkarmaya başladığında taktik değiştirdi. Şirket faiz getiren araçlarının sahiplerine ödeme yapmak için nakde ihtiyaç duyuyordu. Bu nedenle haziran sonu ile ağustos ortası arasında yaklaşık 7.000 bitcoin satıldı. Satıştan 430 milyon dolar elde edildi.

Saylor sert eleştirilere yanıt olarak "asla satma" mantrasının kurumsal varlıkları değil kişisel varlıkları kastettiğini savundu. X hesabı üzerinden yaptığı açıklamada, "Strategy halka açık bir şirket, benim cüzdanım değil." ifadesini kullandı.

Geçen yıl UTXO Management ve Pantera Capital gibi risk sermayesi firmaları çok sayıda kripto hazine şirketine yüz milyonlarca dolar yatırdı. Cantor Fitzgerald gibi yatırım bankaları da anlaşmaları bir araya getirmişti. Ancak Value Creation Co adındaki Japon bir pazarlama şirketi de dahil olmak üzere diğer birçok küçük bitcoin sahibinin hisseleri büyük ölçüde çakıldı.

Diğer kripto varlıklarda da tablo aynı

Diğer token'ları hızla satın alan şirketler de benzer bir kaderi paylaştı. Dünyanın en büyük ether sahibi olan Bitmine Immersion Technologies'in hisseleri, Temmuz 2025'teki zirvesinden bu yana yüzde 85 düştü.

ABD'li bir temizlik ürünleri şirketi, yapay zekâ alanına yönelmek için bu ay Dogecoin varlıklarını elden çıkardı. Eski ABD Başkanı Donald Trump'ın medya grubu ise Crypto.com borsasına bağlı token'ları satın alma planını iptal etti.

Bu yılki satışlarına rağmen Strategy'nin bitcoin rezervi dünyadaki şirketler arasında açık ara liderliğini koruyor. Uzman Benoist, Saylor'un bu kadar çok bitcoin tutmanın nihai amacını açıklaması halinde piyasanın daha olumlu tepki verebileceğini söyledi.

Benoist, "Ne amaçla? Eğer dünyanın dört bir yanındaki yatırımcılara ulaşacaksanız, onlara o büyük resmi vermeniz gerekir çünkü aksi takdirde birikimi finanse etmek giderek zorlaşacaktır." dedi.

Yatırımcı hissiyatındaki bozulmaya rağmen Saylor kendi modeline bağlı kalmaya devam ediyor. Saylor yakın zamanda yaptığı bir açıklamada Strategy'nin zaman içinde net bir bitcoin alıcısı olmasını beklediğini kaydetti.

Öne çıkanlar

• ABD Delaware Bölgesi Bölge Mahkemesi’ne sunulan başvuruda Gomez, annesi ve Wondermind’ın kurucu ortağına karşı açılan davanın reddedilmesi talep edildi. Başvuruda, yatırımcıların şirkete işleyebilmesi için gerekli iş altyapısına, yönetime ve reklam anlaşmalarına sahip olduğu konusunda yanlış bilgilendirildiği iddia edilmişti.

• Gomez’in avukatları, iddiaların “açık biçimde uygunsuz ve hukuken yetersiz olduğunu ki davacıların yasa kapsamında yaptırımlarla karşı karşıya kalma ihtimalini doğurduğunu” söyledi. Bu talebin kabul edilmesi halinde mahkemenin yatırımcıların avukatlarını cezalandırabileceği anlamına geliyor.

• Gomez’in girişimi Wondermind’a yatırım yapan limited şirketler Wondermind SRS 44 ve Bespoke Wondermind SPV, şirkete 1,2 milyar dolar yatırım yaptıklarını belirtti. Bu yatırımlar, şirketin eş CEO’ları Daniella Pierson ve Gomez’in annesi Mandy Teefey ile yapılan görüşmelerin ardından gerçekleştirildi. Gomez’in ise bu görüşmelere doğrudan dahil olmadığı ifade edildi.

• Yatırımcılar ayrıca Wondermind’ın, Gomez’in şirketin operasyonları ve pazarlama faaliyetlerinde “yakından ve aktif biçimde yer alacağını” yanlış şekilde iddia ettiğini öne sürdü.

• Gomez’in avukatları ise davanın kendi iddialarının, ortaya koyduğu dolandırıcılık teorisini zayıflattığını savunuyor. Avukatlar, Gomez’in azınlık hissedarı olduğunu, danışman olarak görev yaptığını ve hisse satın alma sözleşmesinde kilit çalışan olarak tanımlanmadığını belirtiyor.

Arka plan

Gomez, Pierson ve Teefey’e karşı açılan dava 13 Ağustos’ta sunuldu ve davalıların şirketin mali durumu hakkında yanlış beyanda bulunduğu, Gomez’in gelecekte şirketle ne ölçüde ilgileneceğini olduğundan fazla gösterdiği ve Teefey’in göreve uygunluğu konusunda yanlış beyanda bulunduğu suçlamalarını içeriyordu. Teefey’e ilişkin son iddia, şirketin kötü yönetildiği ve madde bağımlılığı sorunlarının yaşandığı yönündeki iddiaları ayrıntılandıran 2025 tarihli bir makaleyle bağlantılıydı. Pierson ise menkul kıymet dolandırıcılığı ve haksız zenginleşme iddialarında tek başına davalı olarak gösterildi. Davacılar, Pierson’ın yatırımcıların şirkete yatırım yapmasını sağlamak amacıyla şirketin büyüme beklentisini yanlış şekilde sunduğunu ve yatırımcıların fonlarını kişisel kullanımı için usulsüz biçimde aktardığını iddia etti.

Wondermind 2022 yılında, internet sitesi ve makaleler, röportajlar ve podcast’ler içeren bir uygulama aracılığıyla bir ruh sağlığı platformu oluşturmak amacıyla kuruldu. Forbes’un haberine göre şirket, 2025 yılına gelindiğinde nakit sıkıntısı yaşamış ve çalışanlarının maaşlarını ödeyememişti. Forbes’un ayrı bir haberinde de Wondermind’ın ağır borç yüküyle mücadele ederken çalışan sayısını neredeyse üçte iki oranında azalttığı ortaya kondu.

İlk iş, ülkedeki her kapıyı çalacak yeterli sayıda insanı bulmaktı. Öğretmenler ve alt kademedeki devlet memurlarına göreve katılmaları emredildi ve birkaç hafta sürmesi muhtemel bu iş için kendilerine 25 bin rupi (262 dolar) teklif edildi. Delhi'nin trenle 13 saat doğusunda bulunan ve yaklaşık 4 milyon nüfusa sahip Gorakhpur bölgesinde ilkokul öğretmeni olan 35 yaşındaki Priyanka Yadav, “Nüfus sayımı görevimiz olacağını biliyorduk ama bunun tam olarak neyi kapsayacağı hakkında hiçbir fikrim yoktu” dedi.

Yadav, evinden elektrikli rikşayla yaklaşık 45 dakika uzaklıktaki bir köye görevlendirildi. Burada köy sakinlerine yedikleri tahıllardan yemek pişirmek için kullandıkları yakıta, evlerinde su tesisatı ve elektrik ışığı bulunup bulunmadığından evlerinin hangi malzemelerden (çamur, beton, ahşap vb.) yapıldığına kadar 34 sorudan oluşan uzun bir dizi soru yöneltti. Evde kimse yoksa elde edebileceği bilgileri öğrenmek için pencerelerden içeri bakması teşvik edildi. Kendisine hazırlaması söylenen bir haritada, bölgedeki binaları ve diğer yapıları göstererek ayrıntıları doldurdu. Son olarak bilgileri nüfus sayımı kurumu tarafından sağlanan bir uygulamaya yükledi.

Gelecek yıl araştırma devam edecek

Gelecek yıl aynı işi baştan yapacak. Bu araştırma, eylül ayına kadar eyalet eyalet yürütülen çalışmanın yalnızca ilk aşamasıydı. Şubat ayından itibaren Yadav ve diğer nüfus sayımı görevlileri aynı 300 milyon haneyi tekrar ziyaret edecek. Bunun ardındaki düşünce, tüm çalışmanın tek seferde yapılmasının görevlileri aşırı yükleyecek olması. İkinci turda okuryazarlık, istihdam, göç ve 1931'den bu yana ilk kez eğitime, işlere ve çeşitli sosyal yardımlara erişimi etkileyebilen kalıtsal toplumsal gruplandırmalar olan kastların kapsamlı bir değerlendirmesi gibi konular ele alınacak.

Hindistan Britanya sömürge yönetimi altındayken ve nüfus 353 milyonken, bu rakamın içinde bugün Pakistan ve Bangladeş olarak bilinen ülkeler de bulunuyordu. O zamandan beri kastların tam bir dökümü yapılmadı. Bağımsızlıktan bu yana Hindistan nüfus sayımları kast konusundaki soruların büyük ölçüde etrafından dolaştı. Ancak bu kez ülkenin başbakanı Narendra Modi buna onay verdi. Siyasi analistler bunun, toplumun dışlanmış kast gruplarından aldığı desteği güçlendirmesine yardımcı olabileceğini söylüyor. İktidardaki Bharatiya Janata Partisi'nin üyeleri başlangıçta böyle bir sayıma karşı çıkmış ve bunun yüz milyonlarca insanın fırsatlarını hala sınırlayan bir sistemi daha da pekiştireceğini savunmuştu. Kast ayrımlarının vurgulanmasının, Modi'nin oluşturmak için çalıştığı geniş Hindu koalisyonunu zayıflatma riski taşıdığını söylediler. Ancak sonunda geri adım attılar ve soruların sayıma dahil edilmesini kabul ettiler.

Kadın milletvekillerinin sayısı artacak

Nüfus sayımı, 2023 yılında çıkarılan ve alt meclisteki sandalyelerin üçte birini kadınlara ayıran yasanın ardından kadın milletvekillerinin sayısının artırılmasının önünü açacak. Ayrıca parlamento seçim bölgelerinin yeniden çizilmesine de zemin hazırlayabilir. Bu bölgeler hala 1971 nüfus sayımına dayanıyor. Ancak güneyde muhalefetin yönettiği eyaletler her türlü değişikliğe karşı çıkıyor çünkü BJP, nüfusun daha hızlı arttığı ve sanayileşmenin daha düşük olduğu kuzeyde daha güçlü. Hindistan siyasetini takip eden bağımsız analist Arati Jerath, “Muhalefet, bunun seçim açısından BJP'ye fayda sağlayacak bir harita oluşturmasından korkuyor” dedi.

Çalışmanın ilk ayları, 1 milyardan fazla insanı saymanın ne kadar zor olduğunu gözler önüne seriyor. Yadav, uygulamaya yanıtları yüklemekte zaman zaman sorun yaşadığını söyledi. Delhi'nin uydu kenti Gurugram'da 10 nüfus sayımı görevlisi görevlerini aksattıkları gerekçesiyle suçlandı. Bazı sakinler bilgi vermeyi reddediyor ve görevliler, özellikle sıcaklıkların sık sık 40 dereceyi aştığı yaz aylarında evlere tekrar tekrar gitmenin yorucu olduğunu söylüyor. Önde gelen günlük gazetelerden The Hindu, bazı nüfus sayımı görevlilerine, tuvalete erişim eksikliği gibi sanitasyonu iyileştirmek için 10 yıl süren bir kampanya yürütmüş olan hükümeti kötü gösterebilecek bilgileri göz ardı etmelerinin söylendiğini bildirdi. 

Hızlı nüfus artışı

1,21 milyar insanın sayıldığı 2011 nüfus sayımından bu yana Hindistan, hızla kentleşip sanayileşerek nüfus açısından Çin'i geride bıraktı ve dünyanın beşinci büyük ekonomisi haline geldi. Bu süreçte yabancı şirketleri geniş ve hızla büyüyen bir pazar vaadiyle kendine çekti. Giderek daha hatalı hale gelen bir nüfus sayımına güvenmek sıradan görünebilir ancak önemli sonuçlar doğurabilir. Yetkililerin sakinlerin sayısını olduğundan az tahmin ettiği yerlerde taşan çöp kutuları, yetersiz halk sağlığı çalışanları, yetersiz sosyal yardım ve tüketici ihtiyaçlarını yanlış değerlendirme riski. Şampuan, losyon ve diğer kişisel bakım ürünlerini satan Kalküta merkezli RSH Global Pvt, güncelliğini yitirmiş bilgilerin pazarlama ve dağıtım kararlarını zorlaştırdığını söylüyor. Şirketin Yönetim Kurulu Başkanı Sunil Agarwal, kesinleşmiş nüfus sayımı verilerinin “nüfus yoğunluğunu, gelir dağılımını, cinsiyet oranlarını ve hane yapılarını anlamamıza yardımcı olarak hayati bir rol oynayacağını; bunların tümünün tüketim davranışını doğrudan şekillendirdiğini” belirtiyor.

Bu belirsizlik, eksik noktaları doldurmaya yönelik sayısız girişimi teşvik etti. GapMaps India, nüfusu ve demografik özellikleri tahmin etmek için mobil cihaz konum verilerini diğer bilgilerle birleştiriyor. MapSolveAI ise benzer bir sonuç elde etmek için uydu görüntülerini kullanıyor ve bu verileri şirketlere ve kar amacı gütmeyen kuruluşlara satıyor. Merkezi Londra'da bulunan pazar araştırma şirketi Worldpanel by Numerator, nüfus sayımı verilerinin bulunmamasının yürüttüğü tüketici araştırmalarını zorlaştırdığını söylüyor. Bu nedenle diğer ülkelerde yaptığından daha kapsamlı kontroller gerçekleştirmek üzere ek personel görevlendiriyor. Ancak şirketin Güney Asya genel müdürü K. Ramakrishnan'a göre çeşitli devlet veri setleri çoğu zaman birbiriyle çelişiyor. Ona göre nüfus sayımı bu karmaşayı gidermeye yardımcı olacak. 
 

Söz konusu ödeme, 2016'dan bu yana Forbes ile varlık danışmanı sıralamaları yayımlayan Shook Research'ün kurucusu RJ Shook tarafından yapıldı. Shook, geçen ağustos ayında şirketinin çoğunluk hissesini özel sermaye şirketi PPC Enterprises'a sattı. 6 milyon dolarlık gizli ödemenin tam da bu satışın ardından gerçekleştiği belirlendi.

Satışa yardımcı oldu

Açıklama yapan RJ Shook, bu 6 milyon dolarlık ödemeyi bir teşekkür olarak nitelendirdi. Paranın Lane'in sunduğu hizmet ve rehberliğin anısına verildiğini söyleyen Shook, "Bunun sonucunda elde ettiğim başarıyı da göz önünde bulundurdum" dedi.

NY Times'a göre Lane, Shook Research'ün satış sürecinde şirket ile dergi arasındaki ticari ilişki hakkında konuşarak satışa yardımcı oldu. Ancak Forbes yönetimi bu süreçten tamamen habersizdi. Bir Forbes sözcüsü, "Randall, bu işlemle bağlantılı olarak Forbes adına konuşma yetkisine asla sahip değildi." değerlendirmesini yaptı. Sözcü, Lane'in bu tür faaliyetlerde bulunduysa da bunları Forbes'a hiçbir zaman bildirmediğini aktardı.

Gizli ödeme, PPC Enterprises'ın satın alma işlemi sonrasında şirket içi e-postaları incelemesiyle tesadüfen ortaya çıktı. Yeni yönetim, Shook'un kendi cebinden yaptığı ödemeyi fark ederek durumu derhal Forbes'a bildirdi. Temmuz ayında konu kendisine sorulduğunda suçlamaları kabul eden Lane derhal işten çıkarıldı. Yerine geçici olarak Kerry Lauerman getirildi.

Bir Forbes sözcüsü, gizli ödemenin şirket politikalarıyla, güven ve şeffaflık ilkeleriyle kesinlikle bağdaşmadığını söyledi. Şirket olarak yasal süreci başlattıklarını belirten sözcü, "Bay Lane'den hesap sormak için tüm uygun eylemleri araştırıyoruz." ifadesini kullandı. Konuyu bağımsız bir şekilde incelemek için dışarıdan hukuk danışmanlarıyla anlaşıldığı belirtildi.

Milyonlarca dolarlık iş birliği askıya alındı

Yaşanan krizin ardından finansal piyasalarda önemli gelişmeler yaşandı. Morgan Stanley, çıkan haberler üzerine Forbes-Shook Research sıralamalarıyla ilişkisini askıya aldığını duyurdu. Çalışanlara gönderilen bir bilgi notunda Forbes da söz konusu şirketle olan sıralama ve etkinliklerini yıl sonuna kadar durdurduğunu açıkladı.

Öte yandan, Shook Research pazartesi günü RJ Shook ve eşinin artık işletmede hiçbir rolü veya mülkiyeti kalmadığını duyurdu. Şirketle yolları ayrılan Shook, "Bunun Shook'un sıralamalarının bütünlüğü ve bağımsızlığı hakkında sorulara yol açtığı için derin bir pişmanlık duyuyorum." dedi. Şirket, sıralamalarının bağımsızlığını kanıtlamak için metodolojisini bağımsız bir üçüncü tarafa inceleteceğini açıkladı.

İkili arasındaki yakın ilişkinin 2013 yılında Liberya'ya düzenlenen bir insani yardım gezisinde başladığı belirtiliyor. Yıllar içinde Lane'in, şirketin dergiyle olan işbirliğinde Shook'a profesyonel rehberlik sunduğu ifade ediliyor. Durumu kabul eden 58 yaşındaki Lane, "Bir hata yaptım ve bunun sorumluluğunu alıyorum." dedi. Aldığı parayı bir hediye olarak gördüğünü ve bildirmesi gerektiğini söyleyen Lane, "Bunu yapmamak ciddi bir muhakeme hatasıydı." ifadesini kullandı. Kendi hatası yüzünden sevdiği işi ve ekibi kaybettiğini dile getirdi.

Kamu borcundaki bu olağanüstü artışa rağmen özel sektörün mali görünümünün geçmiş kriz dönemlerine kıyasla daha sağlam olduğu ifade ediliyor. Şirketler ve tüketiciler tarafında kamu borcundaki artışa paralel bir borçlanma dalgası yaşanmaması, ekonominin yüksek faizlere karşı dayanıklılığını destekleyen unsurlardan biri olarak öne çıkıyor.

Hanehalkının borç yükü geriliyor

ABD’de hanehalkı bilançolarındaki iyileşme de ekonominin yüksek faiz ortamını absorbe etmesine yardımcı oluyor. Hanehalkı borcunun gayrisafi yurt içi hasılaya oranı, 2000 yılında yaklaşık yüzde 70 ve 2019'da yüzde 74 seviyesindeyken bugün yaklaşık yüzde 67’ye gerilemiş durumda.

Tüketicilerin önemli bölümünün düşük faiz döneminde uzun vadeli ve sabit faizli mortgage kredilerine yönelmiş olması da mevcut faiz oranlarının hane bütçeleri üzerindeki etkisini sınırlıyor. Böylece politika faizleri ve piyasa faizleri yükselse bile geçmişte kullanılan düşük maliyetli konut kredileri, tüketicilere belirli ölçüde koruma sağlıyor.

Şirketler de yüksek faize rağmen dirençli

Kurumsal tarafta da benzer bir tablo dikkat çekiyor. Teknoloji yatırımları, birleşme ve satın alma faaliyetleri nedeniyle şirketlerin tahvil ihracında yüksek seviyeler beklenmesine karşın, şirket borcunun GSYH’ye oranı yaklaşık son 10 yıldır belirgin bir yükseliş göstermedi.

Bu durum, federal borçtaki hızlı genişlemenin henüz özel sektör bilançolarında aynı ölçekte bir bozulmaya dönüşmediğine işaret ediyor. Morgan Stanley’ye göre bu ayrışma, mevcut piyasa koşullarının neden henüz geniş çaplı bir finansal kriz görünümü yaratmadığını açıklayan önemli faktörlerden biri.

Kritik eşik: Yatırımcıların tercihi değişirse

Morgan Stanley analizinde piyasalara yönelik en önemli riskin yalnızca yüksek faiz oranları olmadığına dikkat çekiliyor. Asıl kritik gelişmenin, yatırımcıların hisse senetleri yerine tahvilleri daha cazip bulmaya başlaması olabileceği belirtiliyor.

ABD’nin 30 yıllık tahvilleri, beklenen enflasyonun yaklaşık 300 baz puan üzerinde reel getiri sunuyor. Uzun vadeli, yatırım yapılabilir seviyedeki şirket tahvillerinde ise getiri yaklaşık yüzde 6,2 seviyesinde bulunuyor.

Buna karşın yüksek tahvil getirileri henüz hisse senetlerinden tahvillere geniş çaplı bir fon akışını tetiklemiş değil. Piyasalardaki para hareketleri, yatırımcıların şimdilik hisse senetlerinden toplu biçimde çıkıp sabit getirili varlıklara yönelmediğini gösteriyor.

Borsanın desteği şirket kârlarından geliyor

S&P 500'ün yükselen faizlere rağmen güçlü görünümünü korumasında şirket kârlarındaki artış belirleyici rol oynuyor. Güçlü kârlılık, yüksek faizlerin hisse değerlemeleri üzerindeki baskısını kısmen telafi ederek hisse senetlerinin yatırımcılar açısından cazibesini korumasına yardımcı oluyor.

Ancak şirket kârlarının büyüme hızında belirgin bir yavaşlama yaşanması halinde dengelerin değişebileceği belirtiliyor. Böyle bir senaryoda tahvil getirilerinin cazibesi daha fazla öne çıkabilir ve yatırımcıların hisse senetlerinden sabit getirili menkul kıymetlere yönelmesi hız kazanabilir.

Dolayısıyla Morgan Stanley’nin değerlendirmesine göre piyasalar açısından izlenmesi gereken temel konu yalnızca ABD'nin 40 trilyon doları aşan borcu değil; bu borcun finansman koşulları, tahvil getirileri ve yatırımcıların riskli varlıklara yönelik iştahının ne yönde değişeceği olacak.

Sübvasiyonlara bağımlı proje

İnsansı robotlara, el emeği gerektiren işlerin üstesinden gelmeyi öğretmek, bir gün ciddi bir ihtiyacı karşılayabilir. Çin’in nüfusu yaşlanıyor ve küçülüyor. Ayrıca Çinli askeri araştırmacılar, gelecekteki silah sistemlerinde robotik ve yapay zekanın olası kullanım alanlarını da araştırdı. Reuters’ın nisan ayında ziyaret ettiği Liuzhou’daki merkez, robot eğitimi verilerini fabrikalara satmayı amaçlıyor. Ancak üç çalışan, sübvansiyonlara bağımlı olan projenin şu anda kârlılığa ulaşmak için net bir yolunun bulunmadığını kabul etti. Bunun nedenleri arasında yüksek işletme maliyetleri ve henüz gelişmekte olan pazarda veriler için ödenen düşük fiyatlar gösteriliyor.

Tesis, Çin’in insansı robot atağındaki temel gerilimi gözler önüne seriyor: Hükümet desteği ve üretim yatırımları, robotların internette sansasyon yaratmış kung fu gösterileri, danslar ve boks maçları gibi önceden koreografisi belirlenmiş gösterilerin dışındaki görevleri yerine getirme kapasitesinin önüne geçiyor.

Pratik alanlarda kullanılamıyorlar

Reuters’a konuşan sektör yöneticileri ve araştırmacılara göre Çinli robot üreticileri dünya çapında rekabet edebilecek donanımlar üretiyor olsa da insansı robotlar, genel amaçlı işlerde ihtiyaç duyulan zekadan yoksun. Bu da pratik kullanım alanlarını sınırlıyor. Özellikle sezgi gerektiren veya programlanmış rutinlerden sapmayı zorunlu kılan durumlarda zorlanıyorlar.

BofA Global Research’e göre insansı robot sektörü geçen yıl dünya genelinde yaklaşık 20 bin adet robot sevk etti ve Çinli üreticiler bunun yüzde 95’ini oluşturdu. Çin Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı yetkililerinden Gan Xiaobin, temmuz ayında ülkenin bu yıl 100 binden fazla insansı robot üretmeyi beklediğini söyledi. BofA ise 2030 yılına kadar dünya genelindeki yıllık sevkiyatların 1,2 milyon adede ulaşacağını öngörüyor.

Çin’in tedarik zincirindeki hakimiyetinin sonuçları ticari rekabetin ötesine geçiyor. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi temmuz ayında yeni Çin üretimi insansı robotların ithalatını yasakladı ve bunun gerekçesi olarak ABD yapay zeka sektörünü aksama ve siber saldırı tehditlerinden koruma ihtiyacını gösterdi.

Pekin’in akıllı robotlar geliştirme çabası, elektrikli araçlar ve güneş panelleri için uyguladığı sanayi politikası planını takip ediyor: Stratejik bir sektörü sübvanse et, erkenden kapasite oluştur ve maliyetleri düşürmek için yoğun rekabeti teşvik et. Bu tür yatırımlar, Çin’in kritik endüstriyel teknolojiler üzerinde kontrol kazanma ve Batılı rakiplerin yerini alma hedeflerine hizmet ediyor.

Ancak Çin üretimi hızlandırdığında otomobiller ve güneş enerjisi panelleri olgunlaşmış sektörlerdi. Analistler ve sektör yöneticilerine göre insansı robotlar ise bunun aksine, yerli veya yabancı talebin sınırlı olduğu ve el becerisi, güvenilirlik, zeka ve maliyet konularındaki sorunların henüz çözülemediği erken aşamadaki bir teknoloji. Devlet kurumları aynı robotların hem başlıca finansörleri hem de müşterileri konumunda; bu da talebi yapay biçimde artırıyor.

Sektördeki riskler

Tüm bunlar Çin’in insansı robotlara yaptığı yatırımı daha riskli bir bahis haline getiriyor. Bazı analistler, belirli üretim görevleri için özel olarak tasarlanmış robot kolları daha ucuz, daha güvenilir ve halihazırda yaygın biçimde kullanılırken, insan biçiminde tasarlanmış genel amaçlı bir makinenin ekonomik açıdan anlamlı olup olmadığını sorguluyor. Hello China Tech bülteninin analisti ve yazarı Poe Zhao, “Ekonomik koşullar bugün yaygın kullanımı desteklemiyor” dedi. Ancak Zhao’ya göre Çin’in sermaye piyasaları insansı robot teknolojisine fazla değer biçiyor; yatırımcılar esasen robotların gelecekte faydalı olacağı üzerine bahis oynuyor.

Zhao, evler veya bakım tesisleri gibi alanlarda potansiyel görüyor. Buralarda insan biçimindeki bir makine, merdivenleri, kapıları ve aletleri çok az değişiklikle kullanabilir. Ancak yakın vadede insansı robot pazarının “tehlikeli, tekrarlayan ve yapılandırılmış işlerde yoğunlaşmaya devam edeceğini” düşünüyor. ABD yatırım şirketi Interconnected Capital’dan Kevin Xu, bazı kurucuların Çin’in insansı robot sektörünü bir balon olarak nitelendirdiğini söyledi. Xu, “Er ya da geç yüzde 100 bir konsolidasyon olacak. Mesele sadece bunun kim tarafından yapılacağı ve ne kadar çirkin olacağı” dedi. 

Sayıları elektrikli araç markalarından fazla

Ekonomik planlamadan sorumlu en üst kurum olan Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu’na göre Çin’de 150’den fazla insansı robot şirketi bulunuyor. Bu sayı, Çin’deki elektrikli araç markalarının sayısını aşıyor. Kamu satın alma verilerine göre ülkenin merkezi, eyalet ve yerel yönetimleri yılın ilk yarısında insansı robotlar ve bunlarla bağlantılı ürünleri satın almak için en az 230 milyon dolar harcadı. Bu rakam, bir önceki yılın aynı dönemindeki 62 milyon doların ve 2024’ün aynı dönemindeki 6 milyon doların oldukça üzerinde. Reuters devlet kurumlarının robotlar, eğitim sistemleri, ekipmanlar ve tanıtım projeleri için gerçekleştirdiği alımları kapsayan yaklaşık bin tamamlanmış ihaleyi inceledi.

Çin’in sanayi bakanlığı ile devlet varlıklarını denetleyen kurumu haziran ayında, 10 eyaletin her birinin insansı robotların ve yapay zeka sistemlerinin gerçek dünya koşullarında eğitimi için en az 20 saha belirlemesini zorunlu kılacaklarını açıkladı. Nisan ayında enerji dağıtım şirketi State Grid, şebeke bakımı ve trafo merkezi denetimleri için yapay zeka destekli insansı robotlara, çift kollu robotlara ve robot köpeklere 1 milyar dolar harcama planlarını açıkladı. Devlet medyasının haberine göre her bir ünite, yıllık işgücü maliyetlerinde 74 bin ila 119 bin dolar tasarruf sağlayacak ve insanların tehlikeli işlere maruz kalmasını azaltacak. Shenzhen gelecek yıla kadar bin 200’den fazla “bedenlenmiş zeka” robotik şirketinden oluşan, 15 milyar dolarlık bir sanayi kümesi kurmayı hedefliyor.

New York’taki Asia Society Policy Institute’ta Çin ekonomisini inceleyen Lizzi Lee’ye göre Çin’in piyasayı sübvansiyonlar, rakipler ve üretim kapasitesiyle doldurma stratejisi, “Açlık Oyunları’nı başlatmak” için tasarlanmış durumda. Bu öğrenme ve inovasyonu hızlandıran, yapay olarak aşırı rekabetçi bir piyasa yaratıyor. Diğer sektörlerde bu yöntem, fiyatları yıllarca baskılayarak neredeyse tüm Çinli ve yabancı rakiplerin kâr etmesini imkansız hale getirdi ancak sonunda Çin’in elinde küresel ölçekte rekabet edebilen birkaç şirket kaldı. Lee, kaçınılmaz olarak yüksek olan başarısızlık oranına dikkat çekerek, “Bu modelde israf bir kaza değil”, aksine “keşif mekanizmasının bir parçası” dedi. 

Şimdilik birçok analiste göre Çinli UBTech ve Unitree potansiyel olarak ayakta kalabilecek şirketler arasında görünüyor. Dünyanın en büyük robot köpek satıcısı ve ikinci büyük insansı robot üreticisi olan Unitree, sektöre akan sermayenin öncü göstergelerinden biri haline geldi. Unitree hisseleri, 19 Ağustos’taki Şanghay borsası işlem başlangıcında beş kattan fazla yükselerek şirketin değerini yaklaşık 50 milyar dolara çıkardı, ardından geriledi. Kendi halka arzlarını hedefleyen Çinli “bedenlenmiş yapay zeka” şirketleri, yatırımcılar somut işlere sahip robot şirketleri ile yalnızca vizyon satan şirketler arasındaki farkı anlamaya çalışırken Unitree’nin ilerleyişini yakından izliyor.

Geçici sonuçlara göre, 2025 yılında Türkiye genelinde aktif faaliyet gösteren girişim sayısı 4 milyon 16 bin 59 olarak gerçekleşti. Bu girişimlerin yarattığı toplam istihdam ise 20 milyon 122 bin 817 kişiye ulaştı.

Hizmet sektörü istihdamda zirveye yerleşti

Sektörel dağılıma bakıldığında, faal olan girişimlerin yüzde 48,4’ü hizmet sektöründe yer aldı. Hizmet sektörünü yüzde 31,6 ile ticaret ve yüzde 12,4 ile sanayi sektörü takip etti.

İstihdam rakamlarında da benzer bir tablo ortaya çıktı. Toplam istihdamın yüzde 41,2’sini hizmet sektörü sağlarken, sanayi sektörünün istihdamdaki payı yüzde 26,1 seviyesinde kaldı.

Ciroda en büyük pay ticaretin

Girişim sayısı ve istihdamda geride kalan ticaret sektörü, ciro büyüklüğünde ilk sıraya oturdu. Ticaret sektörü toplam cirodan yüzde 46,8’lik pay aldı.

Sanayi sektörünün ciro payı yüzde 28,5 olarak hesaplandı. Girişim sayısının en yoğun olduğu hizmet sektörünün cirodan aldığı pay ise yüzde 17,8'de kaldı.

Toplam ciro hacmi 2025 yılında 124,8 trilyon lira seviyesine ulaştı. Üretim değeri 71,3 trilyon lira, faktör maliyetiyle katma değer ise 22,2 trilyon lira oldu. İşletmelerin mal ve hizmetlere yönelik toplam satın alışları 108,5 trilyon lira olarak kayıtlara geçti.

İmalat sektörü üretim değerinde lider

Türkiye genelinde üretim değerine en büyük katkıyı imalat sanayisi verdi. İmalat sektörünün üretim değeri 27,8 trilyon lira bandına erişti.

İmalat sektörünü 9,1 trilyon lira ile ticaret, 7,9 trilyon lira ile inşaat sektörü izledi. Ulaştırma ve depolama faaliyetlerinin üretim değeri 6,8 trilyon lira, elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı ise 4,4 trilyon lira olarak gerçekleşti.

İstihdam yükünü küçük işletmeler çekti

Şirket büyüklüklerine göre ciro dağılımında başı büyük ölçekli şirketler çekti. Cironun yüzde 34,3’ünü 250 ve üzeri çalışanı olan işletmeler yarattı. Bunu yüzde 25,8 ile 1-9 çalışanı olan işletmeler, yüzde 20,1 ile 50-249 çalışanı olanlar ve yüzde 19,8 ile 10-49 çalışanı olan büyüklük grubu izledi.

İstihdam tarafında ise yükü küçük işletmeler sırtladı. Toplam istihdamın yüzde 36,4’ünü 1-9 çalışanı olan işletmeler sağladı. 250 ve üzeri çalışanı olan işletmelerin istihdamdaki payı yüzde 27 oldu. İstihdamın yüzde 19,6’sını 10-49 çalışanı, yüzde 17’sini ise 50-249 çalışanı olan işletmeler karşıladı.

İmalat sanayisindeki girişimlerin teknoloji düzeyleri de raporun dikkat çeken kısımlarından biri oldu. Bu sektördeki girişimlerin yüzde 54,4’ü düşük teknoloji faaliyetlerinde yer aldı. Düşük teknolojili girişimler, imalat sanayisi istihdamının yüzde 47,9’unu, cironun ise yüzde 35,8’ini oluşturdu.

Binlerce bot kendi iletişim ağını kurdu

Rapora göre botlar, temmuz ayında yaklaşık bir hafta boyunca oluşturdukları iletişim panosu üzerinden birbirleriyle yoğun biçimde etkileşim kurdu. Bu süreçte yaklaşık 70 bin mesaj gönderildi.

Söz konusu koordinasyonun dikkat çeken boyutlarından biri ise yaklaşık 700 botun yapay zeka platformu Hugging Face’in sistemlerine sızmaya çalışması oldu. Botların burada amaçlarının sistemlerde bulunan yanıtları ele geçirmek olduğu aktarıldı.

Modeller testleri geçmek için hileli yöntemlere başvurdu

Araştırmacılara göre olayın temelinde, modellerin pekiştirmeli öğrenme sırasında kendilerine verilen görevleri tamamlamak için geliştirdiği beklenmedik stratejiler bulunuyor.

OpenAI, bazı modellerin testlerde doğru sonuçlara ulaşabilmek amacıyla çalıştırıldıkları bilgisayar sistemlerindeki daha önce bilinmeyen güvenlik açıklarından yararlandığını ve bu yollarla açık internete erişebildiğini belirtti.

Bu davranışların yalnızca sistemlere erişim sağlamakla sınırlı kalmadığı da ifade edildi. Modellerin faaliyetlerinin tespit edilmesini zorlaştırmak için önceki ifadelerini değiştirdiği, değerlendirme mekanizmalarını aşmaya çalıştığı ve kendilerini kontrol eden sistemleri yanıltabildiği kaydedildi.

OpenAI eğitim süreçlerini yavaşlattı

Ortaya çıkan tablo, yapay zeka modellerinin güvenlik testlerinde nasıl davrandığına ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirdi. Özellikle modellerin verilen hedefi gerçekleştirmek için kendilerine tanımlanan sınırların dışına çıkabilmesi, yapay zeka güvenliği açısından önemli bir risk olarak değerlendiriliyor.

OpenAI ise gelişmelerin ardından denetim mekanizmalarını güçlendirmek amacıyla model eğitimlerinin belirli aşamalarını yavaşlatma kararı aldı. Şirket böylece modellerin eğitim sırasında sergilediği davranışların daha yakından incelenmesini ve güvenlik kontrollerinin güçlendirilmesini hedefliyor.

Yetkililer, CIA Direktörü’nün ziyaretinin son dönemde Washington’da hazırlanan istihbarat değerlendirmeleriyle bağlantılı olduğunu belirtti. Söz konusu değerlendirmelerde, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in önümüzdeki birkaç yıl içerisinde NATO’nun dayanıklılığını sınamak amacıyla ittifak üyesi bir ülkeye yönelik müdahaleyi değerlendirebileceği öne sürüldü.

ABD’nin Baltık endişesi

ABD’li yetkililer, Rusya’nın Ukrayna’daki hedeflerine beklediği hızda ulaşamaması ve Putin üzerindeki iç siyasi baskının artmasının yeni bir risk oluşturabileceğini düşünüyor.

Bu çerçevede Baltık ülkeleri, Moskova’nın olası hamleleri açısından en hassas bölgeler arasında değerlendiriliyor. Olası bir Rus girişiminin yalnızca büyük çaplı bir askeri operasyon şeklinde gerçekleşmeyebileceği; siber saldırılar, sabotajlar veya sınırlı kara operasyonları gibi daha düşük yoğunluklu yöntemlerin de kullanılabileceği belirtiliyor.

Batı’nın mühimmat açığı gündemde

Ratcliffe’in ziyaretinin zamanlamasında Batılı ülkelerin savunma stoklarına ilişkin endişelerin de etkili olduğu ifade ediliyor.

İran Savaşı sırasında artan silah ve mühimmat kullanımı ile sevkiyatların, bazı Batılı ülkelerin savunma kapasitesi üzerinde baskı oluşturduğu belirtilirken, Washington’un bu tablonun Moskova tarafından bir fırsat olarak değerlendirilmesinden çekindiği aktarılıyor.

ABD tarafının görüşmeler sırasında Rusya’ya, Batı’daki mühimmat ve savunma kapasitesi sorunlarının herhangi bir saldırı için elverişli bir ortam oluşturmadığı mesajını verdiği öne sürülüyor.

Kremlin’den ziyaret doğrulaması

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Ratcliffe’in Moskova’ya geldiğini ve Rus istihbarat yetkilileriyle görüştüğünü doğruladı.

Peskov, CIA Direktörü’nün Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile doğrudan bir görüşme gerçekleştirmediğini söyledi. Bununla birlikte Putin’in yürütülen temaslar ve müzakereler hakkında ayrıntılı şekilde bilgilendirildiğini belirtti.

Trump: Ziyaret yarı rutin

Donald Trump ise Ratcliffe’in Moskova ziyaretine ilişkin farklı bir çerçeve çizdi. ABD Başkanı, temasların NATO ya da İngiltere’ye yönelik olası bir Rus askeri tehdidine karşı yapılmış özel bir uyarı olduğu iddiasını reddetti.

Trump, Ratcliffe’in ziyaretini "yarı rutin" olarak nitelendirerek, Moskova temaslarının Rusya’nın NATO ülkelerine yönelik olası bir saldırı planıyla doğrudan bağlantılı olduğu yönündeki haberleri kabul etmedi.

Öne çıkanlar

• Abercrombie hisseleri, 26 Ağustos Çarşamba günü ABD'de piyasaların kapanmasına 45 dakika kala yüzde 34,8 yükselerek Ocak 2025'ten bu yana en yüksek seviyesine ulaştı.

• Giyim şirketi, yaklaşık 100 milyon dolarlık gümrük vergisi iadesinden yararlandı. Şirketin bilançosuna göre bu durum, faaliyet gelirini geçen yılın aynı dönemindeki 207 milyon dolardan 253 milyon dolara yükseltti.

• FactSet'e göre hisse başına kâr 4,17 dolara ulaştı. Bu analistlerin 1,99 dolarlık hisse başına kar beklentisini fazlasıyla aşarak beklentilerin çok üzerinde gerçekleşti.

• Perakendeci ayrıca ikinci çeyrekte 1,3 milyar dolarlık net satış kaydetti. Bu rakam geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5 artış anlamına geliyor.

• ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu yılın başlarında ABD Başkanı Donald Trump'ın geçen yıl açıkladığı gümrük vergilerine karşı karar vermesinin ardından ABD Uluslararası Ticaret Mahkemesi, söz konusu vergileri ödeyen bazı ABD şirketlerinin geri ödeme almaya hak kazandığına hükmetti.

• Abercrombie, geçen yıl 90 milyon dolarlık gümrük vergisi gideri bildirmişti. Bu gider, şirketin tam yıl faaliyet kâr marjı beklentisini 1,7 puan düşürmüş ve 2025'te şirketin toplam net gelirinin yaklaşık yüzde 16'sına denk gelmişti.

• Abercrombie, üçüncü çeyrekte 20 milyon dolarlık gümrük vergisi iadesi almayı bekliyor.

ABD'de gümrük vergisi iadesi alan şirketler

Abercrombie, bu ay gümrük vergisi iadeleri bildiren çok sayıda ABD şirketinden biri oldu. ABD'li perakendeciler yalnızca geçen hafta 5 milyar doların üzerinde iade aldıklarını bildirdi. Bu iadelerin 2,9 milyar dolarlık büyük bir kısmı Walmart'a aitti. Gümrük vergisi iadesi bildiren diğer şirketler arasında Target (994 milyon dolar), Home Depot (730 milyon dolar) ve TJ Maxx'in sahibi TJX (331 milyon dolar) da yer aldı.

Birçok perakendeci, gümrük vergisi iadelerini daha yüksek perakende fiyatları ödeyen tüketicilere aktarmak yerine şirketlerine yeniden yatırmayı planladıklarını belirtti. Walmart, aldığı iadenin mümkün olduğunca büyük bir bölümünü tüketiciler için fiyatları düşürmeye yönlendirmeyi planladığını açıkladı. Costco da benzer bir yol izlemeyi planladığını söyledi ancak büyük mağaza zincirinin şimdiye kadar ne kadar gümrük vergisi iadesi aldığı henüz net değil.
 

Diğer kuruluşların ağustos ayı verilerini henüz açıklamadığı rapora yansıdı. Metinde, 27 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla güncel başka bir veri bulunmadığı ifade edildi.

Palamut fiyatı fırladı, mercimek ucuzladı

Taze meyve ve sebze kategorisi dışındaki ürünlerde yaşanan fiyat değişimleri dikkat çekti. Bu grupta en fazla fiyat artışı yüzde 31,6 ile yerli palamutta gözlemlendi. Palamudu yüzde 10,9 artışla yumurta ve yüzde 9,6 artışla çay izledi.

Aynı kategoride fiyatı en çok düşen ürün ise yüzde 5,1 ile mercimek oldu. Mercimeği yüzde 3,9 düşüşle krema, kaymak ve benzeri süt ürünleri takip etti. Ambalajlı şekerde de yüzde 3,4 oranında fiyat düşüşü tespit edildi.

Taze fasulye ve limonda sert düşüş

Taze meyve ve sebze kategorisinde fiyatı en çok düşen ürün yüzde 22,2 ile taze fasulye oldu. Limon fiyatları yüzde 21,1, kavun fiyatları ise yüzde 20,7 oranında geriledi.

Buna karşılık, aynı dönemde elma fiyatlarında yüzde 4,5 oranında artış kaydedildi. Kültür mantarı yüzde 4,1, salatalık ise yüzde 3,7 oranında zamlandı.

KKTC gıda enflasyonunda yeni tablo

Raporun Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) bölümünde de güncel fiyat değişimleri paylaşıldı. KKTC-TEGE kapsamında, 1-25 Ağustos 2026 döneminde aylık gıda enflasyon oranı yüzde 2,72 olarak hesaplandı.

Söz konusu veriler ışığında kurum, KKTC verileri için "Ağustos ayında gıda enflasyonu tekrar artış eğilimine girmiştir." değerlendirmesini yaptı.

Şirketler yapay zeka çağından bahsederken hala beş yıl deneyimli pazarlama uzmanı, kıdemli ürün yöneticisi veya veri analisti arıyor.

Oysa bu ünvanların hiçbiri artık kişinin gerçekte neler yapabildiğini anlatmak için yeterli değil.

Örneğin aynı okuldan mezun, aynı şirkette aynı sürede çalışmış ve LinkedIn profilinde aynı ünvanı taşıyan iki pazarlama uzmanı düşünelim. Biri kampanya sonuçlarını yorumlamak için veri departmanından bir rapor bekliyor. Diğeri ise yapay zekayla müşterilerini kategorize ediyor, her grup için ayrı bir kampanya hazırlıyor ve sonuçlara göre akışı sürekli güncel tutuyor.

Bu kişiler kağıt üzerinde aynı.

Ekonomik değerleri ise aynı değil.

Çünkü ünvan, aslında bir isim.

Yeni çalışma düzeni ise eylemlerle kuruluyor.

Denemek, inşa etmek, sadeleştirmek, büyütmek ve korumak…

Geleceğin çalışanını anlatacak kelimeler bunlar olabilir.

Organizasyon şemasına sığmayan ekip

Anthropic'te ilginç bir kural var: Herkesin ünvanı aynı.

Ürün yöneticisi de, tasarımcı da, veri uzmanı da kartvizitinde aynı title’ı kullanıyor: Member of Technical Staff, yani teknik kadro üyesi.

İlk duyduğunuzda bir Silikon Vadisi tuhaflığı gibi gelebilir, ancak öyle değil.

Çünkü bu tanım, çalışma hayatımızın önümüzdeki on yılına dair en net tanımlamalarından biri. Dünyanın en hızlı büyüyen teknoloji şirketlerinden biri, ünvanların artık işin gerçeğini anlatmadığına karar vermiş durumda. Ve bu kararın arkasındaki felsefeyi geçtiğimiz aylarda bizzat Claude Code'un yaratıcısı Boris Cherny paylaştı.

Ünvan yoksa, geriye ne kalıyor?

Cherny, Anthropic'in en kritik ürünlerinden birini yöneten bir isim. Ekibini gözlemlerken bir şey fark ediyor. Yapay zeka araçları güçlendikçe mühendislik, ürün, tasarım ve veri uzmanlığı rolleri birbirinin içinde eriyor.

Bunun nedeni basit. Eskiden tasarımcının kod yazması için mühendise, mühendisin kullanıcı davranışını anlamak için araştırmacıya, ürün yöneticisinin ise veri çekmek için analiste ihtiyacı vardı. Yapay zeka, bu bağımlılıkları tek tek ortadan kaldırdı.

Artık tasarımcılar kodluyor, mühendisler araştırma yapıyor, ürün yöneticileri ise kendi veri analizini çıkarıyor.

Peki herkes her işi yapabiliyorsa, insanları birbirinden ayıran şey ne?

Cherny'nin cevabı ise “Çalışanları artık ünvanları değil, nasıl çalıştıkları ayırıyor.” oluyor.

Ve bu bakış açısıyla, ekibinde beş çalışma karakteri gözlemliyor: Prototyper (Prototipçi), Builder (İnşacı), Sweeper (Temizlikçi), Grower (Büyütücü) ve Maintainer (Koruyucu).

İşin beş farklı hali

1. Prototyper - Prototipçi. Sürekli yeni fikirler üretiyor. Çoğunun tutmayacağını biliyor ama yine de durmadan denemeye devam ediyor. Onun değeri, ürettiği fikirlerin isabet oranında değil; ürettiği fikirlerin hacminde ve hızında.

2. Builder -  İnşacı. Ham fikirleri alıp gerçek ürüne çeviren kişi. Prototipçinin masada bıraktığı prototipi üretim kalitesine taşıyor. Fikir onun elinde somutlaşıyor.

3. Sweeper - Temizlikçi. Dağınıklığı toparlıyor, gereksiz verileri temizliyor ve sadeleştiriyor. Bu, basit bir iş gibi görünüyor ama durum hiç öyle değil. Hızla büyüyen her yapının en önemli işlerinden biri gereksiz verilerin temizlenmesi. Çünkü herkes veri üretmeyi iyi biliyor ancak verileri temizlemeyi bilen oldukça az. Yapay zeka çağında üretmek ucuzlarken elemek pahalılaşacak. Bu nedenle Temizlikçi’nin asıl değeri dosya silmek değil, neyin artık şirkete hizmet etmediğine karar verebilmek.

4. Grower - Büyütücü. Ürünü kullanıcıya götürüp büyüten kişi. İnşa edilmiş olanı alıyor, pazarla buluşturuyor, geri bildirimle besleyip ölçekliyor.

5. Maintainer - Koruyucu. Sistemi ayakta tutan, büyüdükçe çökmesin diye nöbet tutan kişi. Kimse fark etmiyorsa işini iyi yapıyor demektir. Çünkü onun başarısı, hiçbir şeyin bozulmaması.

Boris Cherny’ye göre çoğu insan bu tiplerden birkaçına birden sahip olabiliyor.

Ama asıl enteresan olan, bu tiplerin hiçbirinin bir meslekle doğrudan eşleşmiyor olması bana kalırsa.

Anthropic'te bazı tasarımcılar Prototipçi, bazıları Temizlikçi. 

Bazı mühendisler İnşacı, bazıları ise Koruyucu. 

Aynı ünvanı taşıyan iki kişi, tamamen farklı değerler üretiyor.

Yani kartvizitler aynı ama katma değerler bambaşka oluyor.

Aynı meslek, farklı gelir

Bu çerçevenin asıl gücü, teknoloji şirketlerinin dışına çıktığınızda ortaya çıkıyor.

Bir pazarlama uzmanı düşünün. Eskiden ne yapardı? Kampanyasını kurar, reklamını verir, raporunu beklerdi. Şimdi ise aynı kişi yapay zekayı kullanarak kendi veri analizini yapıyor, müşterilerini segmentlere ayırarak her segmente özel kampanya kurgusunu kendisi üretiyor. O kişi artık pazarlamacı değil. “Growth” ekibinin önemli bir parçasına dönüşüyor ve iş yeri için çok daha değerli hale geliyor.

Ya da bir muhasebeci... Eskiden defter tutardı. Şimdi yapay zekayla müşterisinin tüm finansal verilerini analiz ederek ona strateji öneriyor. Yani Koruyucu'dan İnşacı'ya geçmiş oluyor.

Dünya Ekonomik Forumu'nun 2030'a kadar 92 milyon iş tanımının ortadan kalkacağı ve 170 milyon yeni iş kolunun doğacağı öngörüsünü daha önce bu köşede paylaşmıştım. O 170 milyon yeni işin ilanları yazılırken, ilan başlıklarında eski ünvanları bulmak oldukça zor.

Ayrıca PwC’nin 2026 Küresel AI İş İlanları Barometresi, yapay zeka becerisi isteyen ilanlardaki ortalama ücret priminin yüzde 62’ye ulaştığını gösteriyor.

Denklemin öteki yarısı

Birkaç ay önce bu köşede dijital çalışanları kim yönetecek diye sormuş, AI Agent'ların kurumsal hayata girişiyle doğan Agent Manager mesleğini anlatmıştım. Cherny'nin çerçevesi o denklemin bir diğer yarısını tamamlıyor: Bir tarafta yönetilmeyi bekleyen dijital çalışanlar, diğer tarafta ise kimliği yeniden tanımlanan çalışanlar…

Çünkü yapay zeka yalnızca işi değiştirmiyor; işi yapanın kim olduğu sorusunun cevabını da değiştiriyor.

Eski cevap ünvandı. Yeni cevap çalışma biçimi.

Cherny'nin çerçevesinin bir boyutu daha var ve yöneticiler için asıl ders orada saklı. Sağlıklı bir ekip, ürünün yaşam evresine göre farklı tiplerin bir karışımını gerektirir.

Yani doğru insan diye bir şey yok; doğru evrede doğru tip var.

Yanlış evrede doğru tip, en pahalı işe alım hatasıdır. Olgun bir sisteme Prototipçi alırsanız sıkılır ve gider. Sıfır noktasındaki girişime Koruyucu alırsanız koruyacak bir şey bulamaz.

Türkiye'de işe alırken hâlâ ünvan soruluyor

Türkiye'nin insan kaynakları düzeni ise hala bu dönüşümün gerisinde diyebilirim.

İş ilanlarımızda hala ünvan ve deneyim yılı var. "En az 5 yıl deneyimli pazarlama müdürü" gibi.

Mülakatlarda ise hala diploma, sertifika ve önceki şirket isimleri konuşuluyor. Özgeçmiş formatımız 2010'ların formatında.

Oysa o ünvan listesi, adayın Prototipçi mi Koruyucu mu olduğuna dair neredeyse hiçbir şey söylemiyor.

Kurumsal iştah bu kez de yüksek. Türkiye'de yapay zeka araçlarını işe entegre eden şirketlerin sayısı hızla artmaya devam ediyor. Ama işe alım mimarisi aynı hızla yenilenmiyor. Araçlar 2026, ilanlar ise 2015 model.

Aradaki bu makas kapanmazsa şirketler yanlış pozisyonlara doğru ünvanları yazmaya devam edecek gibi görünüyor. Ayrıca en kritik pozisyonlarda kartviziti parlak ancak konumlandırması yanlış insanların oturması çok muhtemel.

Kartvizitinize değil, aynaya bakın

Cherny'nin perspektifinden çıkan asıl soru kurumsal değil, tamamen kişisel diyebiliriz.

Önümüzdeki yıllarda kariyerinizi ünvanınız değil, çalışma tipiniz taşıyacak. Yapay zeka sizin yerinize kod yazmaya devam edecek, analizlerle raporlar hazırlayacak. Ancak Prototipçi, İnşacı, Temizlikçi, Büyütücü, ya da Koruyucu mu olduğunuza karar veremeyecek.

Bu yüzden bugün kendinize sormanız gereken soru, bir sonraki terfinin hangi ünvanı getireceği değil.

Hangi çalışma tipini taşıdığınız.

Çünkü yeni ekonomi bir isim aramıyor. Bir eylem arıyor. Ve o eylemi kartvizitiniz değil, siz belirliyorsunuz.

Uzlaşma, 29 eyaletin California federal mahkemesinde açtığı dava sırasında sağlandı. Bu anlaşmayla sosyal medya şirketlerinin genç kullanıcılara zarar verdiği iddialarına ilişkin en kritik yargı sınavlarından birinin önüne geçildi.

Anlaşma kapsamında Meta, ülke genelinde genç kullanıcılara yönelik önemli güvenlik adımları atacak. Şirket, Facebook ve Instagram'da günlük kullanım sınırları ve gece saatlerinde erişim kısıtlamaları getirecek.

Menlo Park merkezli teknoloji devi uzlaşmayı kabul ederken herhangi bir suçlamayı kabul etmedi. Şirket hisseleri ise piyasa öncesi işlemlerde yüzde 4,4 oranında değer kazandı.

Tüketiciyi koruma ve veri gizliliği ihlalleri

Söz konusu dava, eyaletler, yerel yönetimler, okul bölgeleri ve bireyler tarafından açılan geniş kapsamlı davalar dalgasının bir parçasını oluşturuyor. Davacılar, Meta ve diğer sosyal medya devlerinin ülke genelinde gençlerin ruh sağlığı krizini körüklediğini savunuyor.

Federal dava süreci California, Colorado, Kentucky ve New Jersey eyaletlerinin tüketiciyi koruma yasalarının ihlal edildiği iddialarını kapsadı. Ayrıca 29 eyalet, Meta'nın çocukların çevrim içi gizliliğini koruma yasasını çiğnediğini belirtti.

Eyaletler, şirketin çocuk kullanıcılardan ebeveyn izni olmadan kişisel veri topladığını öne sürdü. Bu verilerin makine öğrenimi ve üretken yapay zeka modellerini eğitmek amacıyla kullanıldığı vurgulandı.

Meta ise iddiaları reddederek çocukları korumak için yoğun çaba harcadığını savundu. Şirket, "sosyal medya bağımlılığı" kavramının tıbben tanınan bir psikiyatrik durum olmadığını ve tüketicileri yanıltmadığını öne sürdü.

Dava öncesi dosyalarda dört eyaletin 1,4 trilyon dolara kadar ceza talep ettiği belirtilmişti. Eyaletler daha sonra bu talebin 200 milyar dolara yakın olacağını ifade etti. Davacılar ayrıca çocukların hesap açmasının engellenmesini ve kapsamlı platform değişikliklerini talep etti.

Sosyal medya devlerine binlerce dava açıldı

Meta, Snap, Alphabet ve ByteDance şirketleri federal ve eyalet mahkemelerinde binlerce benzer davayla karşı karşıya bulunuyor. Teknoloji devlerinin genç kullanıcıları bağımlı kılan tasarımlar üreterek zihinsel sağlık krizine yol açtığı öne sürülüyor.

Federal çaptaki tüm davalar Oakland'da ABD Bölge Yargıcı Yvonne Gonzalez Rogers huzurunda birleştirildi. Eyalet mahkemelerinde de binlerce bireysel dava süreci devam ediyor. Los Angeles'ta bir yargıç, platformların tasarımı yüzünden zarar gördüğünü belirten binlerce kişinin dosyasını inceliyor.

Yaklaşık 30 eyalet ise şirketler aleyhine yerel mahkemelerde dava açtı. Tennessee eyaletinin Meta'ya karşı açtığı dava temmuz ayından bu yana Nashville'de görülüyor.

Uzlaşma kararı, Meta'nın New Mexico'da kaybettiği iki kritik davanın ardından geldi. Jüri mart ayında kullanıcıları yanılttığı gerekçesiyle Meta'yı 375 milyon dolar ödemeye mahkum etti. Yargıç 6 Ağustos'ta şirketin kamuya zarar verdiğine hükmederek 567 milyon dolarlık ek ceza ve çocuk güvenliği önlemleri getirdi.

Mart ayında Los Angeles'ta görülen ilk bireysel davada jüri, davacı Kaley G.M.'nin depresyon ve anksiyetesinden Meta ve Google'ı sorumlu tutarak toplam 6 milyon dolar tazminat kararı verdi. Şirketler bu kararlara itiraz edeceklerini açıkladı.

Dört büyük teknoloji şirketi, Kentucky'deki bir okul bölgesinin açtığı ilk federal davada uzlaşmaya vardı. Breathitt County Okul Bölgesi'nin bu uzlaşma kapsamında toplam 27 milyon dolar alacağı kaydedildi.

Şimdiye kadar yapılan en pahalı uzlaşmalar

Fiyatlardaki düşüşte uluslararası jeopolitik gelişmeler belirleyici oldu. ABD ile İran arasındaki gerilimin azalması ve askeri saldırıların durması piyasaları rahatlattı. Taraflar arasındaki normalleşme çağrılarının artması petrol fiyatlarına olumlu yansıdı.

İndirim gece yarısından itibaren pompaya yansıyacak

Akaryakıt ürünlerinden motorinin litre satış fiyatına 5 lira 36 kuruş indirim yapıldı. Söz konusu indirim tutarı, gece saat 00.00'dan itibaren doğrudan pompa fiyatlarına yansıyacak.

İllere göre yeni pompa fiyatları

Gelen 5 lira 36 kuruşluk indirimin ardından motorinin litre fiyatı şehirlere göre yeniden belirlendi. Yeni tarifeyle birlikte motorinin litresi İstanbul'da 77,37 liraya düşecek.

İndirim sonrasında motorinin litre satış fiyatı Ankara'da 78,47 lira, İzmir'de ise 78,76 lira seviyesine inecek. Doğu illerinde ise motorinin litresi ortalama 80,21 liradan alıcı bulacak.

Şirket hisseleri, Jordan markalı ürünlerin satışlarındaki sert düşüş ve spor giyim biriminin On Holding ile Hoka'nın ana şirketi Deckers Outdoor gibi rakiplerle rekabet etmekte zorlanması nedeniyle bu yıl yüzde 38 geriledi. Yıllardır süren hatalı adımların ardından Çin operasyonlarını yeniden yapılandırmaya çalışan şirket, binlerce çevrim içi dağıtıcıyla bağlarını koparma planı yüzünden pazar payını daha fazla kaybetme riskiyle karşı karşıya kaldı.

Aptus Capital Advisors Portföy Yöneticisi David Wagner verdiği bir röportajda süreci değerlendirdi. Wagner, "Nike'ın hisseleri, markanın daha çevik rakiplere zemin kaybetmesi ve çığır açan yeni ürün hattının bu hıza ayak uyduramaması nedeniyle ciddi şekilde zorlandı. Kendi kategorisinde kültürel ve inovasyon lideri olma temeline dayanan bir şirketi, bu avantajı köreldiğinde elde tutmak çok daha zordur. Geri dönmeye çalışan eski bir lidere bahis oynamaktansa pazarın yeni oyun bozucularına sahip olmayı tercih ederiz." ifadelerini kullandı.

"Kazanmaya başla" planı kan kaybını durduramadı

Nike, satışlardaki uzun süreli düşüşü tersine çevirmek, pazar payını dengelemek ve markayı basketbol ile koşu sporlarına yeniden odaklamak amacıyla 2024 sonunda "Win Now" (Hemen Kazan) adını verdiği kapsamlı bir stratejik dönüşüm başlattı. Bu dönüşüm, tıpkı Jordan'ın 1995'te yaptığı gibi kısa bir aranın ardından emeklilikten dönerek Ekim 2024'te dümene geçen İcra Kurulu Başkanı Elliott Hill'in ana odağını oluşturuyor.

Hill'in önündeki en büyük sınav, önceki yönetimin hatalarından sonra markayı yeniden ayağa kaldırmak oldu. Eski CEO John Donahoe döneminde Nike, Air Force 1 ve Dunk gibi çabuk tüketilen sokak modası modellerine aşırı ağırlık verdi. Şirket bu ürünlerin üçüncü taraf perakendecilere akışını durdurarak rakiplerin boşalan raf alanlarını doldurmasına zemin hazırladı. Donahoe'nun göreve geldiği Ocak 2020'den ayrıldığı Ekim 2024'e kadar geçen süreçte S&P 500 Endeksi yaklaşık yüzde 80 yükselirken Nike hisseleri yüzde 20 değer kaybetti.

Ancak yeni strateji hızlı bir çözüm sağlamadı. Hill'in dönüş haberiyle ilk etapta yüzde 7 sıçrayan şirket hisseleri, ünlü yöneticinin göreve başlamasından bu yana değerinin yaklaşık yarısını kaybetti. 60 milyar dolardan fazla piyasa değerini silen bu düşüş, hisseleri 2014'ten bu yana en düşük seviyelere çekti. Hisselerin 2026'yı düşüşle kapatması durumunda şirket, beş yıl üst üste değer kaybederek rekor bir düşüş serisine imza atacak.

Yaklaşık iki yıl önce Nike pozisyonlarını kapatan Zacks Investment Management Baş Piyasa Stratejisti Brian Mulberry, yatırımcıların henüz toparlanmaya inanmadığını belirtti. Hill'in geri dönüş planının henüz "işe yarıyor" dedirtecek ölçülebilir bir ilerleme göstermediğini vurgulayan Mulberry, toptan satış ilişkilerini ve tedarik zincirlerini düzeltmenin bir gecede gerçekleşmeyeceğini, gerçek bir dönüşün en az 3-4 çeyrek uzakta olduğunu kaydetti.

Wall Street bölündü, gözler kasım ayına çevrildi

Kuzey Amerika'daki spor giyim perakendecileri genel bir talep zayıflığıyla mücadele ediyor. Dick's Sporting Goods, ayakkabı üreticisi On ve Under Armour son finansal sonuçlarında yoğun indirimlerin yapıldığı bir pazar ortamında bulunduklarını duyurdu.

Mali yılının ilk çeyrek sonuçlarını birkaç hafta içinde açıklayacak olan Nike cephesinden ise sabır mesajı geldi. Bir şirket sözcüsü e-posta yoluyla yaptığı açıklamada, "Nike'ın geri dönüşünün doğrusal olmayacağını açıkça belirttik. Marka odaklı başarılı dönüşümler önemli bir sırayı takip eder: önce dengelenme, sonra yeniden yapılanma ve ardından büyüme. Bu planı uygulamaya ve hissedarlar için sürdürülebilir uzun vadeli değer yaratmaya odaklandık." değerlendirmesinde bulundu.

Wall Street analistleri ise şirket beklentileri konusunda ikiye bölündü. Hisseler için 16 "al", 24 "tut" ve 4 "sat" tavsiyesi bulunurken, Bloomberg verilerine göre ortalama hedef fiyat mevcut seviyelerden yüzde 28'lik bir yükselişe işaret ediyor. Ancak bu yıl en az 12 aracı kurum şirket için not indirimine gitti.

En son tavsiye indirimi Truist Financial tarafından yapıldı ve şirketin notu "al"dan "tut"a düşürüldü. Analist Joseph Civello, perakende ortağı Dick's'in ayakkabı pazarındaki bozulmaya işaret eden son bilançosunun ardından Nike konusunda daha temkinli hale geldiklerini söyledi. Mart ayındaki resmi kayıtlara göre Nike, Dick's ve Foot Locker operasyonlarının toplam mal alımlarının yaklaşık yüzde 31'ini oluşturarak grubun en büyük tedarikçisi konumunda bulunuyor.

İlk çeyrek bilançosunun ardından Nike, kasım ayında düzenleyeceği yatırımcı gününde Wall Street'i ikna etmek için kritik bir sınava çıkacak. Merlin Asset Management Yatırım Direktörü Michael Obuchowski, yatırımcıların yeniden alıma geçmeden önce kalıcı satış büyümesi görmek istediğini belirterek, "Piyasaya çıkan tüm yeni oyuncularla rekabet edebilecek yenilikçi ürünlere sahip olduklarını kanıtlamak zorundalar." dedi.

Çocuğu bulunmayan iş insanının serveti, önceden hazırlanan veraset planı kapsamında İsviçre merkezli Kuehne Vakfı'na devredildi. Bu devir işlemi, vakfı Avrupa'nın en büyük hayır kurumlarından biri haline getirdi.

Taşımacılık, havacılık, kimya ve gayrimenkul sektörlerine yayılan portföyün merkezinde Kuehne + Nagel International AG bulunuyor. Büyükbabasının kurucusu olduğu lojistik şirketinin yüzde 60 hissesi doğrudan vakfın mülkiyetine geçti.

Forbes'un Gerçek Zamanlı Milyarderler listesine göre Kuehne'nin net serveti son 10 yılda dörde katlanarak 44 milyar dolara ulaştı. Başarılı iş insanı, günlük operasyonlardan yıllar önce çekilmesine rağmen şirketin stratejik kararlarındaki ağırlığını son ana kadar korudu.

Basel Üniversitesi Vakıf Yönetimi Uzmanı Prof. Georg von Schnurbein konuya ilişkin yaptığı açıklamada, "Klaus-Michael Kuehne çok baskın bir kişilikti. Bağımsız hareket etti, tüm sorumluluğu aldı ve çok başarılı oldu. Bir yönetim kurulu asla aynı şekilde davranamaz. Artık daha fazla tartışma yaşanacak ve risk alma düzeyi aynı kalmayacaktır." değerlendirmesini yaptı.

Lojistikten doğan küresel yatırım ağı

Kuehne, lojistik devinden elde ettiği gelirlerle portföyünü son yıllarda hızla çeşitlendirdi. Alman milyarder, deniz taşımacılığı şirketi Hapag-Lloyd AG'de yüzde 30, kimya dağıtımcısı Brenntag SE'de yüzde 20 hisse topladı.

Yatırımlarını otobüs şirketi Flix SE ile büyüten Kuehne Holding, bu yıl havacılık devi Deutsche Lufthansa AG'deki payını da yüzde 20'ye çıkardı. Şirket böylece Lufthansa'nın en büyük hissedarı konumuna yükseldi. Ünlü iş insanı, doğduğu Hamburg kentindeki The Fontenay gibi lüks otelleri ve gayrimenkulleri de bünyesine kattı.

Kuehne, serveti ve yaşam tarzı hakkında geçmişte verdiği bir röportajda, "Üç evim ve bir motorlu yatım var, temelde hepsi bu. Daha fazla lükse ihtiyacım yok." ifadesini kullanmıştı. İsviçre ve Mayorka'da yaşayan milyarderin eşi Christine Kuehne vakfın mütevelli heyetinde yer almayı sürdürüyor.

Vakıf yönetiminde yeni dönem başlıyor

Kuehne Vakfı, yaklaşık 800 çalışanı ve 135 milyon İsviçre frangı (168 milyon dolar) tutarındaki bütçesiyle dikkat çekiyor. Vakfın yönetimini Kuehne'nin güvendiği yakın danışmanlar grubu üstlendi.

Veraset planı kapsamında vakfın liderliğine İsviçreli kıdemli avukat Thomas Staehelin geçecek. Yönetim çemberinde Hapag-Lloyd Yönetim Kurulu Başkanı Karl Gernandt, lojistik şirketinin başkanı Joerg Wolle ve Kuehne + Nagel Üst Yöneticisi Stefan Paul yer alıyor.

WHU Otto Beisheim Yönetim Okulu Öğretim Üyesi Prof. Serden Özcan, yeni döneme dair değerlendirmesinde, "Vakıflar belirli varlıkları korumak veya kurucunun uzun vadeli hedeflerini sürdürmek için yapılandırılabilir. Ancak vakıf yapısına bakarak mevcut tüm yatırımların sonsuza dek elde tutulacağı sonucuna varılmamalıdır." dedi.

Lufthansa hissedarlarından Deka Investment Kurumsal Yönetim Direktörü Ingo Speich ise, "Hisselerin vakfa devredilmesi, vakfın bu yatırımla hangi hedefleri güttüğü henüz netleşmese de şimdilik sürekliliği güvence altına alıyor." yorumunda bulundu.

Bu oran, hükümetin yıllık bütçesinde öngördüğü yüzde 5'lik büyümenin oldukça uzağında kalıyor. Yine de bu tablo Milei'nin göreve geldiğinde devraldığı durgunluktan daha iyi bir duruma işaret ediyor. Birçok analist, ekonomik genişlemenin artık teklemeye başladığını düşünüyor. Libertaryan liderin geçen ekim ayındaki kongre ara seçimlerindeki zaferinden sonra bu durum neredeyse imkansız görünüyordu.

Bazı uzmanlar, Milei'nin uluslararası piyasalara dönmeme kararının yavaşlayan büyüme üzerinde etkili olduğunu belirtiyor. Latin Securities Argentina Makro ve Ülke Stratejisi Başkanı Bárbara Guerezta, ekonominin şu anda durgunlaştığını ifade etti. Guerezta, "Geçen aralıktan bugüne kadar ekonomi mevsimsel etkilerden arındırılmış olarak büyümedi. Hükümet yurt dışından borçlanmayarak beklediğimizden çok daha sıkı bir politika duruşu sergilemeye karar verdi ve tahminimizi revize etmemizin nedenlerinden biri de buydu." dedi. Büyüme tahminini yüzde 3 ila 3,5 aralığından yüzde 2 ila 2,5 aralığına çeken Guerezta, Buenos Aires'teki ekonomistler arasındaki genel eğilimi yansıttı.

Sıkılaşma politikaları ve dengesiz büyüme

Yaşanan yavaşlama Milei'nin ekonomik deneyinin bir sonraki aşamasını zorlaştırıyor. Hükümetin başlangıçtaki kemer sıkma politikası enflasyonu ezdi ve Uluslararası Para Fonu'nun bile tam bir krize yakın gördüğü ekonomiyi istikrara kavuşturmaya yardımcı oldu. Bu harcama kesintileri beklenenden çok daha hızlı işe yaradı. Ancak daha güçlü bir toparlanma için zemin hazırlamayı içeren ikinci aşamanın daha zor olduğu kanıtlanıyor.

Merkez bankasının en güncel anketine göre Arjantin'in üretimi ikinci çeyrekte muhtemelen yüzde 0,4 oranında daraldı. Bu rakam önceki ankete göre tam bir yüzde puanlık aşağı yönlü revizyona işaret ediyor. Hükümet verilerine göre ekonomik aktivite haziran ayına kadar yüzde 1,9 büyüyerek bir önceki yılki yüzde 6,1'lik hızın gerisinde kaldı. Ekonomistler, toparlanmanın sadece zayıflamakla kalmayıp giderek daha dengesiz hale geldiğine dikkat çekiyor.

Madencilik, enerji ve tarım sektörleri Vaca Muerta kaya gazı oluşumu, devasa lityum yatakları ve güçlü tarım sektörü sayesinde ivmenin büyük kısmını sağlıyor. İmalat, inşaat ve ticaret ise zayıflamaya devam ediyor. Buenos Aires'te 60 çalışanı olan bir plastik ambalaj üreticisi Miguel Jacobawsky, satışların hiçbir zaman tam olarak istikrara kavuşmadığını belirtti.

Jacobawsky, "Bazen toparlanıyorlar, sonra tekrar düşüyorlar. Bu bir tahterevalli." değerlendirmesini yaptı. Fabrikasının kapasitesinin üçte ikisinden daha azıyla çalıştığını belirten Jacobawsky, dolar bazında artan genel giderlerin maliyetleri artırdığını ve bu artışları müşterilere yansıtamadığı için kâr marjlarının daraldığını vurguladı.

Seçmen tepkisi ve siyasi riskler

Merkez Bankası Başkanı Santiago Bausili de ekonomideki ivme kaybını kabul etti. Mendoza Borsası'nda 14 Ağustos'ta konuşan Bausili, ekonominin 2024'ten bu yana yılda yaklaşık yüzde 2 büyüdüğünü belirterek, "Bu bizim istediğimizden çok daha yavaş." ifadesini kullandı. Bausili, para politikasının öngörülebilir gelecekte sıkı kalmaya devam edeceğinde ısrar etti. Kötüleşen görünüm, üç haneli enflasyonu bugün yaklaşık yüzde 34'e düşürme başarısına rağmen Milei'nin gelecek yılki yeniden seçilme çabasını zorlaştırıyor.

Bloomberg Economics Arjantin Ekonomisti Jimena Zuniga, haziran ayındaki güçlü aktivite artışının önceki iki aydaki ciddi daralmaları telafi edemediğini kaydetti. Zuniga, "Bu durum Arjantin'in ikinci çeyrekteki büyümesini negatif bölgede bıraktı ve yüzde 2,7'lik tam yıl tahminimiz için aşağı yönlü risk oluşturuyor." dedi. Şimdi birçok kişi seçmenlerin Milei'nin fiyatları düşürmedeki başarısına mı yoksa ekonomiyi canlandırmadaki zorluklarına mı daha fazla ağırlık vereceğini merak ediyor.

Küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) Arjantin'in en büyük özel sektör işverenleri arasında yer alıyor. Bu sektördeki kalıcı zayıflık Milei'ye gelecek yıl destek kaybettirebilir. Jacobawsky, hükümetin KOBİ'lerin yaşadıklarına dikkat etmemesi halinde KOBİ sektörünün 2027'de hükümeti desteklemeyeceğini söyledi. Kamuoyu yoklamaları da uyarı işaretleri veriyor. Temmuz ayında AtlasIntel tarafından yapılan bir ankete göre Milei'nin onay oranı yüzde 37,1 ile başkanlığının en düşük seviyesine yaklaştı. Torcuato Di Tella Üniversitesi'nin hükümet güven endeksi, görev sürelerinin bu noktasındaki diğer yeni başkanlardan daha yüksek olsa da, Milei'nin görev süresinin en düşük seviyelerine yakın seyrediyor.

Fitch Ratings Amerika Kredi Notları Eş Başkanı Todd Martinez, seçimlere düşük onay oranlarıyla girilmesinin risklerine değindi. Martinez, "Seçime düşük onay oranları, zayıf bir iş gücü piyasası ve durgun ekonomik aktiviteyle yaklaşırsak, bu durum finansal piyasalarda büyük bir gerginlik yaratabilir." dedi. Devir etkileri gibi istatistiksel faktörleri de hesaba katan analistler, büyümenin bu yıl neredeyse yatay seyredeceğini öngörüyor.

Danışmanlık firması Equilibra'da ekonomist olan Lorenzo Sigaut Gravina ise yatırımlar olmadan ekonominin yerinde saydığını belirtti. Bu yıl sadece yüzde 2 büyüme öngören Gravina, "Yatırım eksikliği, işletmelerin kapanması ve resmi istihdam yaratılmaması ortamında Arjantin ekonomisi ne ileri ne de geri gidiyor." ifadesini kullandı.

Gates’in ekibi, Kasım ayında yapılması planlanan Çin ziyareti için temaslarını sürdürüyor. Gates, üç yıl önce Xi ile görüşmüş ve pandemi sonrasında Çin’i ziyaret eden ilk yabancı girişimcilerden biri olmuştu.

Teknolojide yeni bir döneme girildiğini belirten Gates, yapay zekanın toplumsal etkilerinin artık yalnızca teknoloji şirketleri tarafından yönetilemeyeceğini düşünüyor. Gates’e göre hükümetlerin de sürece dahil olduğu kapsamlı bir politika çerçevesine ihtiyaç var.

Yapay zeka siber güvenlikte yeni tehdit oluşturuyor

Gates’in yapay zekaya ilişkin değerlendirmeleri son aylarda daha temkinli bir çizgiye kaydı. Daha önce teknolojinin sağlayabileceği fırsatlara vurgu yapan Gates, bugün ise iş kayıplarından insanların teknolojiye bağımlılığına, siber saldırılardan biyolojik tehditlere kadar geniş bir risk alanına dikkat çekiyor.

OpenAI, Anthropic ve Meta tarafından geliştirilen bazı yapay zeka sistemlerinin güvenlik testleri sırasında gerçek internet sitelerine yönelik saldırılar gerçekleştirebildiğine işaret eden Gates, bu gelişmelerin ciddiye alınması gerektiğini belirtti.

Gates, yapay zekanın yalnızca dijital dünyada değil, biyoloji alanında da kötüye kullanılabileceği uyarısında bulunuyor. Özellikle molekül geliştirme ve biyolojik saldırı potansiyeli taşıyan yeteneklerin uluslararası düzeyde yakından takip edilmesi gerektiğini savunuyor.

Nükleer enerji ve havacılık modeli önerisi

Gates, yapay zekanın denetlenmesi için mevcut uluslararası sistemlerden yararlanılabileceği görüşünde. Son blog yazısında nükleer silahların kontrolüne yönelik mekanizmalar ile uluslararası havacılık kurallarını örnek gösteren Gates, yapay zeka alanında da ülkeler arasında ortak çalışan bir denetim yapısının kurulmasını önerdi.

Bu tür bir mekanizmanın teknoloji sektörünün büyümesini engellemek zorunda olmadığını belirten Gates, temel amacın yapay zekanın yüksek riskli kullanım alanlarında güvenlik standartları oluşturmak olması gerektiğini düşünüyor.

İş kayıplarına karşı yapay zeka vergisi

Gates’in gündemindeki başlıklardan biri de yapay zekanın çalışma hayatı üzerindeki etkisi. Teknolojinin çok sayıda mesleği dönüştürmesi ve bazı işlerde insan emeğinin yerini almasıyla birlikte gelir dağılımındaki eşitsizliğin daha da büyüyebileceği uyarısında bulunan Gates, hükümetlerin bu dönüşüme şimdiden hazırlanması gerektiğini belirtiyor.

Milyarder girişimci, yapay zekadan elde edilen gelirlerin veya insan emeğinin yerine geçen sistemlerin vergilendirilmesini öneriyor. "Yapay zeka vergisi" olarak tanımlanan bu yaklaşımın, sosyal güvenlik sistemlerinin ve toplumun ihtiyaç duyduğu kamu hizmetlerinin finansmanında kullanılabileceğini savunuyor.

Gates ayrıca bazı sektörlerde insan emeğinin korunması gerektiğini düşünüyor. Toplumdaki işlerin en az yüzde 40’ının insan gücüne dayalı kalması gerektiğini ifade eden Gates, babasının Alzheimer tedavisi sürecinde aldığı bakım hizmetlerinin tamamen insan unsuruna dayandığını ve bunun yapay zekayla kolayca ikame edilemeyeceğini vurguladı.

Veri merkezlerine yönelik protestoların yapay zekanın asıl toplumsal etkisini ikinci plana ittiğini söyleyen Gates, esas büyük dönüşümün iş gücü piyasasında yaşanacağını belirterek şirketleri ve hükümetleri bu değişime hazırlıklı olmaya çağırdı.

Gates Vakfı yapay zekaya kaynak ayırıyor

Gates’in yönettiği vakıf da yapay zekayı sağlık alanındaki çalışmalarının önemli unsurlarından biri haline getiriyor. Vakıf, 2045 yılına kadar toplam 200 milyar dolarlık harcama yapmayı hedeflerken, yapay zeka destekli sağlık projelerine de kaynak sağlıyor.

Bu kapsamda Anthropic ile hamilelik takibine yönelik çalışmalar yürütülürken, OpenAI ile Ruanda’daki sağlık çalışanlarının desteklenmesine yönelik bir proje geliştiriliyor.

Gates, teknoloji şirketlerinin yapay zeka güvenliği konusunda sunduğu farklı modelleri de yakından takip ediyor. Google DeepMind CEO’su Demis Hassabis’in, yapay zeka sistemlerini ulusal güvenlik açısından değerlendirecek FINRA benzeri bir yapı oluşturulması önerisini de değerlendiren Gates, kurumun isminden veya modelinden çok hangi ölçütlerin uygulanacağının önemli olduğunu belirtti.

Gates’in sonbaharda İngiltere Başbakanı Andy Burnham ile de görüşmesi bekleniyor. Tüm bu temaslar, yapay zekanın ekonomik ve teknolojik bir fırsat olmanın ötesinde küresel güvenlik ve sosyal politika başlığına dönüştüğüne işaret ediyor.

Silicon Valley Power, bu çözümlerden biri olarak yakın zamanda Emerald AI adlı, iki yıllık bir girişimin yardımına başvurdu. Emerald, kendi geliştirdiği yazılımı kullanarak veri merkezlerinin, enerji şirketlerinden gelen girdilere bağlı olarak elektrik tüketimlerinde daha esnek olmalarına yardımcı oluyor. Yapay zeka modellerini oluşturmak ve çalıştırmak, muazzam miktarda işlem gücü ve bu iş yükünü karşılamak için şebekeden büyük miktarda enerji gerektiriyor. Kaynaklar üzerindeki bu baskı, ülke genelinde veri merkezi yatırımlarına karşı bir tepkinin oluşmasına neden oldu ve bu durum sektörün büyümesini sekteye uğratma tehdidi taşıyor.

150 milyon dolar yatırım aldı

Emerald, bu sorunu hafifletmeye çalışan girişimlerden biri. Şirket bu hafta kendisine 1,05 milyar dolarlık değerleme sağlayan 150 milyon dolarlık bir yatırım aldığını açıkladı. Yatırım turuna DCVC ve Energize Capital birlikte liderlik ediyor. Nvidia, Samsung Ventures, GE Vernova ve Salesforce Ventures’ın yanı sıra başka yatırımcılar da tura katılıyor. İlk yatırımcılar arasında ABD’nin eski Dışişleri Bakanı John Kerry ve yakın zamanda kendi girişimini kuran, Google’ın deneyimli isimlerinden Jeff Dean de bulunuyor.

Nvidia’nın bu yatırımdaki payı, çip devinin yapay zeka ekonomisinin büyümesini nasıl finanse ettiğinin bir başka örneği. Energize Capital’ın yönetici ortağı John Tough, “Enerji olmadan işlem gücü sağlayamazsınız” dedi. Ancak yapay zeka sistemlerinin ihtiyaç duyduğu enerji miktarı değişkenlik gösteriyor ve yoğun işlem gerektiren görevler, talebin zirve yaptığı zamanlarda şebekeye aşırı yük bindirebiliyor. Emerald’ın yazılımını kullanan veri merkezleri, enerji şirketleri talep ettiğinde enerji tüketimlerini azaltabiliyor ve enerji şirketlerinin kapasite fazlası olduğunda bu kapasiteyi kullanabiliyor.

Emerald, 37 yaşındaki Varun Sivaram tarafından kuruldu. Yenilenebilir enerji sektörünün deneyimli isimlerinden biri olan Sivaram, şirketin genel müdürü olarak görev yapıyor ve daha önce ABD’nin eski başkanı Joe Biden yönetiminde iklim politikası alanında çeşitli görevlerde bulunmuştu. Girişimin baş bilim insanı ise veri merkezi esnekliği konusunda öncü araştırmalar yapan Boston Üniversitesi bilgisayar bilimi profesörü Ayşe Coşkun.

Beş veri merkezinde test edildi

Emerald birkaç farklı şekilde gelir elde ediyor. Verimliliği optimize ederek enerji şirketlerinin veri merkezlerine daha fazla elektrik sağlamasına olanak tanıyor ve bu ek satışlardan pay alıyor. Girişim ayrıca veri merkezi işletmecilerinin, yapay zeka laboratuvarları veya hiper ölçekli bulut hizmeti sağlayıcıları gibi kendi müşterileriyle birlikte çalışarak hangi yapay zeka iş yüklerinin azaltılabileceğini ve fazla işlem kapasitesinin nerelerde kullanılabileceğini belirlemesine yardımcı oluyor. Emerald, elde edilen ek gelirden de pay alıyor.

Emerald’ın yazılımı, veri merkezi işletmecisinin ve müşterilerinin elektrik yükünü en iyi şekilde nasıl azaltmaları gerektiği konusunda bağımsız olarak karar veren yapay zeka ajanları tarafından destekleniyor. Şirket, Nvidia ve Oracle’ın da aralarında bulunduğu ortaklarla birlikte ürününü beş veri merkezinde test etti. Şu anda Kaliforniya ve Virginia’da iki sözleşmesi bulunuyor. Sivaram, amacının veri merkezlerini şebeke açısından daha esnek hale getirmek ve bu süreçte onları “kötülerden kahramanlara dönüştürmek” olduğunu söyledi.

Oysa yıllar içinde şunu öğrendim: Bazen iyi bir fıkra, iyi bir müzakere tekniğinden daha fazla işe yarıyor.

Çünkü masanın iki tarafında da devletler, şirketler ve kurumlar kadar insanlar oturuyor. Ego var, korku var, gurur var, kariyer hesabı var. İyi mizah bütün bu zırhı birkaç dakikalığına indiriyor.

Cennette bile sözleşmenin küçük yazısını okuyun

Henry Kissinger’a atfedilen güzel bir diplomasi fıkrası vardır.

Kissinger ölür, cennetin kapısına gelir. Melek sorar:

“Cennet mi, cehennem mi?”

Kissinger diplomat; hemen karar verir mi?

“Önce ikisini de görebilir miyim?”

Cenneti gösterirler: huzur, sessizlik, dinginlik.

Sonra cehenneme iner. Golf sahaları, güzel restoranlar, şampanya, eski dostlar… Hayat şahane.

Kissinger hiç düşünmeden cehennemi seçer.

Kapılar kapanınca golf sahaları kaybolur. Ateş, duman, işkence…

Kissinger bağırır:

“Bir dakika! Az önce gördüklerim neydi?”

Şeytan gülümser:

“Sayın Bakan, o ön müzakereydi. Şimdi sözleşmeyi imzaladınız.”

Diplomasi ve iş dünyasının yarısını tek fıkra anlatıyor.

Sunum ile uygulama arasında bazen cennet ile cehennem kadar fark olabilir.

Kazaklar dosyayı değil, kadehleri açtı

Ben de bunu yıllar önce Kazakistan’la, tahkime gitmeden çözmeye çalıştığımız son derece önemli bir enerji ihtilafında farklı biçimde öğrendim.

Masada Karachaganak doğal gaz sahasının geleceğini ilgilendiren milyarlarca dolarlık meseleler vardı. Kazak heyetinde bugün Cumhurbaşkanı olan, o dönemde Senato Başkanı Kasım Cömert Tokayev, enerji bakanı ve KazMunayGas’ın üst yönetimi bulunuyordu.

Ben müzakereye çok iyi hazırlanmıştım.

Rakamlar hazır.

Kırmızı çizgiler hazır.

Senaryolar hazır.

Uzlaşma formülleri hazır.

Londra’da güzel bir Fransız restoranı da ayarlamıştım.

Benim hesabım şuydu: Biraz yemek yenir, nezaket konuşmaları yapılır, ardından dosyalar açılır.

Kazakların hesabı başka çıktı.

Dosyalar açılmadı.

Kadehler açıldı.

Her kadeh kaldırıldığında biri ayağa kalkıyor, bir dilekte bulunuyor, arkasından mutlaka bir fıkra ya da anekdot anlatıyordu.

Bir kahkaha.

Bir kadeh.

Yeni bir hikâye.

Ben içimden, “Allah aşkına Karachaganak’a ne zaman geleceğiz?” diye düşünüyorum.

Sonra jeton düştü:

Meğer çoktan Karachaganak’a gelmişiz.

Onlar rakamlardan önce insanı tartıyorlardı. Kimin neye güldüğünü, kimin kendisiyle dalga geçebildiğini, kimin rahat, kimin kasıntı olduğunu anlamaya çalışıyorlardı.

Müzakere başlamıştı. Ama Excel tablosuyla değil, güvenle.

Milyarlar hazır, fıkra stoku bitmiş

Derken sıra bana geldi.

Bir fıkra anlattım.

Güldüler.

Sonra ikinci.

Üçüncü.

Dördüncü.

Beşinci…

Ve o anda diplomatik ve ticari cephaneliğimde önemli bir stratejik açık keşfettim:

Fıkra rezervim tükenmişti.

Milyarlarca dolarlık enerji ihtilafını çözmeye hazırdım ama altıncı fıkraya hazır değildim.

O gece bana bazı müzakere kitaplarından daha fazla şey öğretti.

Bir ülkeyle iş yapacaksanız yalnız ekonomisini, siyasi sistemini ve karar vericilerini öğrenmeyin. Nasıl yemek yediğini, nasıl güven kurduğunu, neyi ayıp saydığını ve özellikle neye güldüğünü de öğrenin.

Bazen Harvard’ın öğretmediğini sofra öğretir.

Bizim hariciye de eskiden hep somurtmazdı

Türk Hariciyesi aslında mizaha yabancı değildi.

Numan Menemencioğlu’nun İkinci Dünya Savaşı’nın karmaşık güç dengesini Almanya ile İngiltere’yi “birbirini ısırmak isteyen iki köpek” benzetmesiyle anlatması, uzun bir stratejik değerlendirmeyi tek cümleye sığdırmanın güzel örneklerinden biridir.

Zeki Kuneralp’in anlattığı Fuat Carım ise başka türden bir diplomattı. Bir yabancı büyükelçiyi gösterişli bir ziyafet yerine çalışma masasındaki tabldot yemeğine oturtabilecek kadar rahat, protokolün arkasındaki insanı görebilecek kadar özgüvenliydi.

Semih Günver’in anıları da eski Hariciye’nin yalnız notalar, şifreler ve protokol ziyaretlerinden oluşmadığını gösterir. Ergün Pelit gibi son derece ciddi dosyaları yönetirken nüktedanlığıyla da hatırlanan meslek büyüklerini ben de gördüm.

Eski Hariciye’de kültür vardı, hafıza vardı, hazırcevaplık vardı. Gerektiğinde de protokolün kravatı biraz gevşetilebiliyordu.

Şimdikiler biraz fazla mı ciddi?

Bugünkü diplomatlarımızın mizah duygusu olmadığını söylemek haksızlık olur. Kapalı kapılar arkasında hâlâ son derece nüktedan isimler var.

Ama çağ değişti.

Eskiden yemek masasında söylenen masada kalırdı. Şimdi birisi telefonu açıyor; otuz saniye sonra sosyal medyada, bir saat sonra televizyonda, ertesi sabah da başkentte “izahat beklenen hususlar” dosyasında.

Dolayısıyla herkes temkinli.

Haklılar da.

Fakat aşırı steril diplomasinin başka bir riski var: İnsan sıcaklığını kaybetmek.

Her kelime ölçülmüş, her cümle onaylanmış, herkes sürekli yanlış anlaşılmaktan korkuyorsa ortaya teknik olarak kusursuz ama ruhen biraz tatsız bir diplomasi çıkıyor.

Churchill’den Özal’a: Kendine güvenen gülebilir

Churchill ironiyi bıçak gibi kullanıyordu. De Gaulle mesafeli zekâsıyla, Reagan Rus fıkralarıyla karşı tarafın dünyasına giriyordu.

Turgut Özal’da da bunu yakından gördüm.

Devlet ciddiyetinin insanı taşlaştırmasına izin vermezdi. Uzun bir bürokratik izahatı tek bir nükteli soruyla sadeleştirir, bazen kendisiyle de dalga geçerdi.

Bence bunun arkasında özgüven vardır.

Kendisiyle gülebilen insanın otoritesini her beş dakikada bir ispatlamaya ihtiyacı yoktur.

Aynısı iş dünyasında da geçerli.

İyi CEO yalnız bilanço okumaz, oda okur. İyi müzakereci yalnız fiyatı değil, insanı da görür.

Excel dosyasının yanına birkaç fıkra koyun

Bugün genç diplomatlara, iş insanlarına ve uluslararası müzakere yürüten yöneticilere dört klasik sorunun yanına beşincisini eklemelerini öneriyorum:

Karşı taraf ne istiyor?

Kırmızı çizgileri ne?

Biz nerede esneyebiliriz?

Masadan hangi sonuçla kalkmak istiyoruz?

Ve mutlaka:

Bu insanlar neye güler?

Çünkü bir toplumun mizahını bilirseniz karakterini de biraz çözersiniz.

Diplomasi ciddi iştir.

Milyar dolarlık işler de ciddi iştir.

Ama bunları yapan insanların sürekli ciddi görünmesi şart değildir.

Ben Karachaganak masasında dersimi aldım:

Müzakereye yalnız rakamlarınızı ve argümanlarınızı değil, fıkra dağarcığınızı da hazırlayarak gidin.

Çünkü bazen masadaki en değerli varlığınız ne finansal modelinizdir ne de beşinci müzakere tekniğiniz.

Belki de yalnızca doğru zamanda anlatacağınız güzel bir fıkradır.

70 binden fazla kişi geri gönderildi

Dominguez, İspanya Sivil Muhafızları’nın çalkantılı sulardan 15 cansız bedeni çıkarmasını izledi ve sudan sağ çıkanların bakımına yardımcı oldu. Günün sonunda yaklaşık 80 bin kişi sınırı aşmıştı. Dünya genelinde yayınlanan görüntüler, aşırı sağcı partiler tarafından kullanıldı ve Sosyalist Başbakan Pedro Sanchez’in göç konusundaki politikalarına dair tartışmaları körükledi. Politikacılar uzaktaki şehirlerde birbirlerine sözlü saldırılarda bulunurken, Ceuta hala o günün sonuçlarıyla boğuşuyor. İnsanların çoğu kısa sürede geri gönderildi. Ancak bazıları hala  orada. İspanya İçişleri Bakanlığı’nın tahminine göre sayıları yaklaşık 5 bin. Bakanlık bunların arasında gerçek sığınma talebinde bulunanların da olduğunu söylüyor. Yerel yetkililere göre ise sayı 10 bine kadar çıkıyor.

Bunların çoğu, gündüzleri sokaklarda dolaşan ve geceleri açık havada uyuyan genç erkekler. Kadınlar ve çocuklar da var. Madrid, 550 ek polis memuru ve 150 asker daha gönderdi, sınırı güçlendirdi ve Kızıl Haç da dahil olmak üzere hayır kuruluşlarına gıda ve hijyen kitleri için 6,5 milyon euro (7,5 milyon dolar) tahsis etti. Ancak ilk geçici barınma tesislerinin kurulması üç hafta sürdü ve bu tesislerde yalnızca bin 800 yatak bulunuyor. Sanchez’in tatilden dönmesinin ardından konuyla ilgili ilk kabine toplantısına başkanlık etmesi ve hükümetin müdahalesini koordine edecek bir bakan ataması ise ancak 25 Ağustos’ta gerçekleşti.

Önlemler yetersiz mi?

Ceuta’nın muhafazakar yönetimi ve sahada görev yapan çalışanları, yapılanların hem çok az hem de çok geç olduğunu söylüyor. Anakaradaki İspanya’dan Cebelitarık Boğazı ile ayrılan bu küçük, dağlık bölge yalnızca 19 kilometrekarelik bir alanı kaplıyor ancak 83 bin sakini 7 kilometrekareden daha az bir alanda yoğunlaşmış durumda. Ağustos ayının sonunda Bloomberg’e konuşan insanların çoğu böyle bir şeyin bir daha yaşanmaması için daha güçlü sınır kontrolleri istiyor.

Yaşananlar Avrupa Birliği’nin yeni göç kurallarının erken bir sınavı niteliğindeydi. Uzmanlar, daha güçlü bir hızlı müdahale kapasitesi ve gözetim de dahil olmak üzere bir dizi ek önlemin, İspanya’nın fiziksel sınırının kitlesel hareketler karşısında aşılmasını zorlaştıracağını savunuyor. Sınırı geçmeyi başaran herkesin işlemlerinin hızla yapılmasını sağlamak için daha fazlasının yapılması gerektiğini söylüyorlar ancak hiçbir ülkenin sınırlarının tamamen kapalı olduğunu garanti edemeyeceği konusunda da uyarıyorlar.

Georgetown Üniversitesi profesörü ve New York merkezli, partiler üstü Council of Foreign Relations üyesi Charles Kupchan’ın ifadesiyle, “Kapatılması gereken açıklar var mı? Evet. Avrupa’nın muhtemelen daha etkili sınır kontrol sistemlerine ihtiyacı var mı? Evet. Ancak bu kontrollü göç sisteminde geçici bir ihlaldi. Sistemin kriz içinde olduğunu düşündürecek bir olay değildi” ifadelerini kullandı.

Göç dalgasını neyin tetiklediği hala belirsiz. Bunun, İspanya’nın kapılarını açtığı yönündeki insan kaçakçıları ve sosyal medya söylentilerinden mi kaynaklandığı, yoksa Fas’ın Madrid üzerinde siyasi baskı oluşturmak amacıyla sınır kontrollerini gevşetmesinden mi kaynaklandığı bilinmiyor. Ancak olay, Sánchez’in Rabat’la ilişkilerini de yeniden mercek altına soktu ve onun, İspanya’nın Kuzey Afrika’daki sınırlarında güvenliği sağladığı yönündeki uzlaşmacı yaklaşımını savunmasını zayıflattı. Bu yaklaşımın bir parçası da 2022’de Fas’ın Batı Sahra için öne sürdüğü özerklik planını tanıma kararıydı.

“İspanyol hükümeti bizi küçük düşürüyor”

Ceuta’nın başkan yardımcısı ve 25 yıldır şehri yöneten muhafazakar Halk Partisi’nin üyesi Kissy Chandiramani, “Fas 30 Temmuz’da bizi küçük düşürdü ve 30 Temmuz’dan bu yana İspanyol hükümeti de bizi küçük düşürüyor. Bir İspanyol vatandaşı olarak kendimi derinden incinmiş hissediyorum” dedi. İspanyol yetkililere göre o gün toplam 88 kişi boğuldu. Ağustos sonuna gelindiğinde cesetleri o kadar kötü şekilde çürümüştü ki morg artık onları muhafaza edemiyordu. Bunun üzerine cesetler kefenlere sarıldı ve torbalara konuldu.

Ceuta ve İspanya’nın diğer Kuzey Afrika toprağı olan Melilla, modern Fas devletinin 1956’da bağımsızlığını kazanmasından çok önce, yüzyıllardır İspanya’nın toprağı oldu ve Fas bu bölgeler üzerinde egemenlik iddiasında bulunuyor. Bu iki bölge İspanya’ya ve dolayısıyla Avrupa Birliği’ne iki stratejik dayanak noktası sağlıyor. Cebelitarık Boğazı’nın kalbinde yer alan Ceuta, ticaret ve iletişim yollarının yanı sıra yakınından geçen bir doğal gaz boru hattı açısından da hayati bir koridor niteliğinde.

Coğrafya aynı zamanda dinlerin ve kültürlerin iç içe geçtiği bir yapı ortaya çıkardı. Nüfusun yarısı Hristiyan kökenli, yaklaşık yüzde 40’ı ise Müslüman. Yılın farklı dönemlerinde sokaklar, Ramazan veya Kurban Bayramı’nı kutlayan büyük kalabalıklarla ya da en belirgin sembolü Afrika Meryem Ana’sı olan Katolik Kutsal Hafta törenlerine katılan insanlarla doluyor. Ayrıca bir büyük sinagog ve iki Hindu tapınağı da bulunuyor.

Öne çıkanlar

• Kaliforniya Merkez Bölgesi’nde açılan dava dilekçesine göre Druyan-Sagan Associates, Luma’yı telif hakkı ihlali, yanlış destek izlenimi yaratma ve örf ve adet hukukuna göre haksız rekabetle suçladı.

• Şirket, Luma’nın Sagan’a ait sekiz saniyelik bir ses kaydını izinsiz şekilde kullanarak bir reklamın “merkezine” yerleştirdiğini öne sürdü.

• Druyan-Sagan Associates, iddia edilen ihlal konusunda Luma’yı şubat ayının başlarında bilgilendirdiğini ancak şirketin iddiaları reddettiğini ve reklamın Facebook’ta kalmaya devam ettiğini söyledi. Dava dilekçesine göre reklam, mahkemeye başvuru tarihi itibarıyla 2,7 milyondan fazla görüntülenme aldı.

• Miras ayrıca Luma’nın paylaşımı “kaldıracağını belirttiğini” ve bunu yapmama kararının “kasıtlı ve kötü niyetli bir suistimalin açık ve inkar edilemez göstergelerini” taşıdığını iddia etti.

• Druyan-Sagan Associates, Luma’nın Sagan’ın sesinin kullanıldığı reklamı kullanmasını engelleyecek bir mahkeme kararı ile Luma’nın elde ettiği karları, artırılmış tazminatı ve avukatlık ücretlerini de içerebilecek bir tazminat talep etti.

Arka plan

Daha önce Carl Sagan Productions olarak faaliyet gösteren Druyan-Sagan, Sagan’ın sesini ve görüntüsünü onlarca yıldır lisanslıyor. Buna 2017’de Apple’ın bir iPhone kampanyası, 2019’da Fiat Chrysler ve 2025’te Netflix için verilen lisanslar da dahil. Mirasın yönetimi Sagan’ın dul eşi Ann Druyan tarafından yürütülüyor. Miras, Luma’nın reklamının Sagan markasıyla ilişkilendirilen münhasırlığı zedelediğini iddia ediyor.

Luma, kasım ayında Suudi Arabistan Kamu Yatırım Fonu’nun yapay zeka biriminden 4 milyar dolarlık değerleme üzerinden 900 milyon dolar yatırım aldı. Bunun ardından girişim, mart ayında gerçekleşen başka bir yatırım turunda 9 milyar dolar değerlemeye ulaştı. Şirket, 2027 yılına kadar yeni işe alınacak çalışanlarla birlikte toplam 200 kişilik bir iş gücüne ulaşmayı öngördü.
 

Uçağın uçuş kayıtlarına göre Washington yakınlarındaki Andrews Hava Kuvvetleri Üssü’nden havalanan C-17A, Letonya’nın başkenti Riga’da kısa bir mola verdikten sonra Moskova’ya ulaştı. Andrews Üssü, ABD başkanlık uçakları ile üst düzey diplomatik ve resmi uçuşlarda kullanılan önemli merkezlerden biri olarak biliniyor.

Görüşmelerin içeriği açıklanmadı

Kremlin, Ratcliffe’ın Moskova’da hangi Rus yetkililerle görüştüğü ve temaslarda hangi konuların ele alındığı konusunda ise ayrıntı vermedi.

Görüşmelerin iki ülkenin istihbarat servisleri arasındaki doğrudan temas kanalı üzerinden gerçekleştirilmesi, özellikle diplomatik ilişkilerin hassas olduğu dönemlerde kullanılan arka kanal diplomasisine dikkat çekti.

ABD ile Rusya arasında gerilimin sürdüğü bir dönemde yapılan ziyaret, iki ülkenin güvenlik ve istihbarat mekanizmaları arasındaki iletişimin devam ettiğini göstermesi açısından önem taşıyor. Ratcliffe’ın Moskova temasları, bu yönüyle son dönemdeki en dikkat çekici üst düzey güvenlik görüşmelerinden biri olarak değerlendiriliyor.

Bu kapasite, Anthropic ve Google'ın amiral gemisi modellerinin işleyebildiği veri miktarının yaklaşık 5 milyon katına denk geliyor. Şirket, bu işlem gücünü Tolstoy'un "Savaş ve Barış" romanını tek oturuşta 5 milyon kez okumaya benzetti.

Dil modellerinden fizik merkezli zekaya

Sistemin temel farkı, metin ve dil öğrenmek yerine tamamen fizik kanunları için tasarlanmış olmasıdır. Şirketin kurucu ortakları Anima Anandkumar ve Benedikt Jenik, sistemin fiziksel dünyayı modellemek amacıyla inşa edildiğini söyledi.

ChatGPT gibi geleneksel modeller internetteki metin verileriyle eğitilerek kelimeleri tahmin ediyor. Yeni sistem ise uzay ve zamandaki fiziksel olayları tahmin etmeyi öğreniyor.

Sistem, Google'ın geliştirdiği Transformer mimarisini kullanmak yerine sinirsel operatörler teknolojisine dayanıyor. Caltech profesörü Anandkumar, "zekanın dil merkezli bakışı insanı merkeze koyar. Fiziği merkeze koymak ise doğayı merkeze alan bir bakış açısıdır." değerlendirmesini yaptı.

Yeni yapay zeka, özellikle çip tasarımı, robotik, aşırı hava olaylarının tahmini ve enerji şirketlerinin jeolojik analizlerinde kullanılabilecek. Girişim, başlangıçta bireysel kullanıcılardan ziyade kurumsal anlaşmalara odaklanacak.

Bezos'tan gelen 2 milyar dolarlık teklifi reddettiler

Benzer bir fikir, Amazon'un kurucusu Jeff Bezos ve biyoteknoloji girişimcisi Vik Bajaj'ın da dikkatini çekmişti. Bajaj, 2024 yılı sonlarında Los Angeles'ta düzenlenen bir akşam yemeğinde araştırmacı çifte ortaklık teklif etti.

Eski bir Amazon bilim insanı olan Anandkumar ve altyapı mühendisi eşi Jenik'e Project Prometheus adı altında resmi bir teklif sunuldu. Teklif mektubu, Anandkumar'ın şirketin bilimsel vizyonunu yönetmesini ve yönetim kurulunda yer almasını içeriyordu.

Çifte şirketten yüzde 35 pay ve yıllık 1 milyon dolar maaş teklif edildi. Bu maaşın üç ay sonra 2 milyon dolara çıkarılması planlanıyordu.

Mektupta ayrıca Bezos dahil yatırımcılardan Seri B turuna kadar 2 milyar doları aşan fon sağlanacağı belirtildi. Ancak iki araştırmacı teklifi reddederek kendi şirketlerini kurma yolunu seçti. Bezos ve Bajaj ise Prometheus için Haziran 2026'da 12 milyar dolarlık Seri B yatırımı topladı.

Temelleri Nvidia'da atıldı

Anandkumar, kendi girişiminin donanım altyapısı için çeşitli bilişim sağlayıcılarıyla ortaklık kurduğunu açıkladı. Bu fikrin ilk tohumları ise araştırmacının Nvidia'daki beş yıllık yöneticilik döneminde atıldı.

Nvidia İcra Kurulu Başkanı Jensen Huang, Anandkumar'ı bu yaklaşımı geliştirmesi için bizzat cesaretlendirdi. Anandkumar'ın hava durumu tahminini hızlandıran ilk projesi, 2021 yılındaki GTC Konferansı'nda Huang tarafından tanıtıldı.

Anandkumar, yapay zekanın fizik teorisyenlerinin yerini alabileceğini söylediğinde Huang'ın heyecanlandığını aktardı. Anandkumar'a göre Huang o görüşmede, "Tüm teorisyenlerin yerini almasını istiyorum." ifadesini kullandı.

Başarılı ve varlıklı insanlarla sohbet ederken bugün ne kadar servetleri olduğundan, kaç şirket kurduklarından ya da kaç kişiyi çalıştırdıklarından önce nereden başladıklarını merak ederim. Çünkü bana göre insanın karakterini asıl anlatan, zirveye ulaştığında ne yaptığı değil, henüz kimsenin kendisini tanımadığı, parası ve bağlantıları olmadığı günlerde önüne çıkan ilk fırsatla ne yaptığıdır.

Thanyarat “Nicky” Santichatsak’a bu nedenle bir gün basit bir soru sordum: “Hayatında ilk paranı nasıl kazandın?” Hiç düşünmeden cevap verdi: “Annemin yaptığı yemekleri satarak.”

“Kaç yaşındaydın?”

“Sekiz.”

Bugün İngiltere’nin en varlıklı yabancı girişimcileri arasında anılan, Londra’da bir dönem 13 restoran işleten, İngiltere ve Avrupa’da gayrimenkul varlıkları bulunan, Tayland’da turizm ve tatil yatırımları geliştiren bir kadının hikâyesinin sekiz yaşındaki bir kız çocuğuyla başlaması bana hâlâ çarpıcı geliyor.

Sekiz yaşında öğrenilen ilk iş dersi

Nicky, Tayland’ın güneyindeki Yan Ta Khao’da, eyalet merkezinden yaklaşık 25 kilometre uzakta büyüyor. Okul tatillerinde annesi yöresel yemekler ve tatlılar, teyzesi başka ev yemekleri hazırlıyor; küçük Nicky bunları alıp çevrede satıyor.

Sekiz yaşında kâr marjını, fiyatlama stratejisini veya nakit akışını bilmiyor elbette. Ama birçok insanın işletme okullarında çok daha sonra öğrendiği bir şeyi sezgisel olarak keşfediyor:

İnsanların istediği bir şeyi iyi üretir, doğru biçimde sunar ve güven oluşturursanız ekonomik değer yaratırsınız.

Aradan on yıllar geçecek, ülkeler ve rakamlar değişecek ama bu temel formül değişmeyecektir.

Hemşirelikten Londra’ya

Nicky’nin restorancılıktan önceki mesleği hemşirelik.

Bu ayrıntıyı özellikle önemsiyorum. Çünkü hemşirelik ile girişimcilik ilk bakışta birbirinden uzak görünse de Nicky’nin hayatında aynı temel becerileri besliyor: insanı anlamak, ihtiyacını sezmek, hizmet etmek, sabırlı olmak ve işler zorlaştığında paniğe kapılmamak.

Yaklaşık 38 yıl önce yüksek lisans yapmak için İngiltere’ye geldiğinde yanında büyük sermaye veya güçlü bağlantılar yoktu.

Londra da onu kırmızı halıyla karşılamadı.

Banka hesabı açtıramadığı için yanında taşıdığı yaklaşık 3 bin sterlin çalındı. Yeni bir ülkede, ailenizden binlerce kilometre uzakta ve geleceğiniz belirsizken böyle bir kayıp eve dönmek için yeterli sebep olabilirdi.

Nicky dönmedi.

Bir dönem dört yarı zamanlı işi aynı anda yaptı. Temizlikçilik, gazete bayisinde çalışma, çiçekçilik, özel aşçılık…

Önyargılarla da karşılaştı. Fakat bunları hayatının merkezine yerleştirmedi. Onun refleksi “Neden benim başıma geldi?” yerine “Şimdi ne yapabilirim?” oldu.

Bence direnç bazen bundan ibaret: Düştüğünüzü inkâr etmeden, düştüğünüz yerde yaşamayı reddetmek.

Londra yağmurunda bir pazar tezgâhı

Pazar günleri Merton Abbey Mills’de Tayland yemekleri yapıp satmaya başladığında Tayland mutfağı İngiltere’de bugünkü kadar tanınmıyordu.

Yağmurda, rüzgârda, karda tezgâhının başında durdu. İnsanlar önce merak edip tattılar, sonra yeniden geldiler, ardından arkadaşlarını getirdiler.

Daha sonra Chiswick’te akşamları bir kafe kiraladı. Haftanın yedi günü, bazı günler 18 saate yaklaşan bir tempoyla çalıştı.

Sonra Wimbledon Village geldi.

Bir mülk gördüğünde hayatının en büyük risklerinden birini aldı. Evini sattı, arabasını sattı, bankadan borçlandı, birikimlerinin neredeyse tamamını yeni restoranına yatırdı.

Daha da önemlisi, düzenli müşterilerinden İngiliz bir aile Nicky’ye o kadar güveniyordu ki mülkü almasına yardımcı olmak için 10 bin sterlin borç verdi.

Bu rakamı özellikle önemsiyorum.

Çünkü para sermayedir ama güven de sermayedir. Bazen daha değerlisi.

“Bekleyin ve Görün”

Wimbledon’daki restoran hazırlanırken varlıklı bir çift yeni mekânın ne olacağını soruyor: “Tayland restoranı.”

Verdikleri tepki küçümseyici. Wimbledon Village’da ucuz paket yemek istemediklerini söylüyorlar.

Nicky tartışmıyor, öfkelenmiyor: “Gerçek ve kaliteli bir Tayland restoranı olacak. İlk yemeğiniz benden. Bekleyin ve görün.” Sonra gerçekten görüyorlar.

Wimbledon’dan Soho’ya, Chiswick’ten Richmond, Claygate ve Brentford’a uzanan bir restoran ağı oluşuyor. Bir dönem 13 restoran ve yaklaşık 250 çalışan…

Andre Agassi, Martina Navratilova, Andy Roddick, Andy Murray, Maria Sharapova ve Williams kardeşler gibi tenis dünyasının büyük isimleri de restoranlarının müşterileri arasına giriyor.

Sekiz yaşında annesinin yemeklerini satan kız çocuğu artık Londra’nın en rekabetçi sektörlerinden birinde marka yaratmıştır.

Wimbledon’da başlayan dostluğumuz

Nicky ile bizim dostluğumuz da Wimbledon’da başladı.

Restoranında başlayan tanışıklığımız zaman içinde iş dünyasının çok ötesine geçti. Bugün dönüp baktığımda Wimbledon’da başlayan dostluğumuzun dünyanın dört bir köşesinde yankılandığını görüyorum.

Yollarımız Londra’dan Yunan adalarına, oradan Türkiye’ye uzandı. Birlikte Karaburun, Urla ve Çeşme’ye gittik. Ege’nin iki yakasında sofralara oturduk. Yemek, yatırım, gayrimenkul, insanlar ve hayat üzerine uzun sohbetler ettik.

Bazı dostluklar aynı şehirde olduğunuz için sürer. Bazıları ise araya ülkeler, denizler ve binlerce kilometre girse de kaldığı yerden devam eder. Nicky ile bizimki ikinci türden.

Adrian: Görünmeyen güç

Bu hikâyede Nicky’nin hayat arkadaşı Adrian Mills’i de ayrı bir yere koymak gerekiyor.

Eski bir BBC sunucusu olan Adrian, yalnız eşi değil, Nicky’nin uzun yolculuğunun en güçlü destekçilerinden biri. Nicky’nin bitmek bilmeyen enerjisinin yanında Adrian’ın daha sakin, gözlemci ve destekleyici duruşunu görmek mümkün.

Büyük başarı hikâyelerini genellikle tek bir kahramanın etrafında anlatıyoruz. Oysa uzun yolculukların arkasında çoğu zaman görünür olmaktan çok destek olmayı tercih eden insanlar vardır.

İş hayatında doğru ortağı seçmek kadar, hayatta doğru yol arkadaşını seçmek de bir stratejik karardır.

Restorancıdan yatırımcıya

Nicky’nin iş zekasının en önemli taraflarından biri, restoranlarda kazandığı parayı yalnızca daha fazla restoran açmak için kullanmaması.

Zamanla gayrimenkule, kira getiren varlıklara, İngiltere ve Avrupa’daki yatırımlara ve Tayland’daki turizm ve tatil merkezlerine yöneliyor.

Böylece restoran işletmeciliğinden yatırımcılığa geçiyor.

Bu ayrım önemli.

Para kazanmakla servet yaratmak aynı şey değildir.

Para kazanırken siz çalışırsınız. Servet yaratmaya başladığınızda kurduğunuz sistemler ve sahip olduğunuz varlıklar da sizin için çalışmaya başlar.

Nicky’nin bugün ulaştığı varlığın arkasında yalnızca milyonlarca tabak yemek değil, kazandığını tüketmek yerine yeni varlıklara dönüştürme disiplini bulunuyor.

Serveti büyüdü, kendisi değişmedi

Fakat beni Nicky’de en fazla etkileyen şey servetinin büyüklüğü değil.

Mütevazılığı.

Bugünkü hayatına bakıp geçmişini bilmeseniz, hemşirelikten geldiğini, temizlikçilik yaptığını, Londra pazarlarında yağmur altında yemek sattığını tahmin etmek kolay değil.

Ama o bunların hiçbirini saklamıyor.

Daha da önemlisi o eski reflekslerini kaybetmemiş.

Bir dostunun ayağı ağrıyorsa yere eğilip ayağına masaj yapabiliyor. Bir restoranda mutfağa girip aşçıların arasına karışabiliyor, bıçağı eline alıp yıllar içinde geliştirdiği mutfak becerilerini kullanabiliyor. Sofrada servis yapılması gerekiyorsa kalkıp yardım etmekten çekinmiyor.

Bunları gösteriş için yapmıyor.

Çünkü gösterecek kimse olmadığında da aynı insan.

Yıllar boyunca servetin insanlar üzerindeki etkisini çok gözlemledim. Para bazı insanları özgürleştiriyor, bazılarını ise kendi önemlerine fazlasıyla inandırıyor.

Nicky’de farklı bir şey görüyorum:

Serveti büyümüş ama egosu servetiyle aynı hızda büyümemiş.

Belki gerçek zenginliğin ölçülerinden biri de budur.

Sağlık da servettir

Bugün Nicky’nin başarı tanımı yeniden değişiyor.

“Sağlık da servettir” diyor.

Ailesiyle daha fazla zaman geçirmek, hayatın tadını çıkarmak, seyahat etmek ve yaklaşık 40 yılda biriktirdiği tecrübeyi başkalarıyla paylaşmak istiyor.

Çünkü insan belli bir servet seviyesinden sonra başka bir bilanço tutmaya başlıyor.

Ne kadar zamanım var?

Sağlığım nasıl?

Sevdiğim insanlarla ne kadar vakit geçiriyorum?

Hayatım üzerinde ne kadar kontrolüm var?

Bunların da bir değeri var. Üstelik bazıları parayla geri alınamıyor.

Nicky’den iş dünyasına beş ders

Nicky’nin hayatından benim çıkardığım ilk ders, küçük başlamaktan korkmamak. İlk sermayeniz bazen annenizin yaptığı birkaç tabak yemek olabilir. Önemli olan elinizdekinden değer yaratabilmek.

İkincisi, mazeret yerine hareket üretmek. Parasını kaybetti, yabancı ülkede sıfırdan başladı, temizlikçilik yaptı, önyargılarla karşılaştı. Bunların hiçbiri onun nihai kimliği olmadı.

Üçüncüsü, güven biriktirmek. Bir müşterinin size 10 bin sterlin borç verecek kadar inanması, bazen banka bilançosundaki teminattan daha değerlidir. İtibar, girişimcinin görünmeyen sermayesidir.

Dördüncüsü, kazandığınızı kalıcı varlıklara dönüştürmek. Restorandan gayrimenkule, oradan turizm ve farklı yatırımlara geçebilmek, para kazanmak ile servet yaratmak arasındaki farktır.

Beşincisi ve bana göre en önemlisi, zenginleşirken kendinizi kaybetmemek.

Bir gün milyonlarca sterlinlik varlıkları yönetebilirsiniz. Dünyanın farklı ülkelerinde mülkleriniz, restoranlarınız, tatil yatırımlarınız olabilir. Ama dostunuzun ayağı ağrıdığında eğilip masaj yapabiliyor, mutfağa girip yemek hazırlayabiliyor, sekiz yaşında nereden başladığınızı utanmadan anlatabiliyorsanız başka türden, daha kıymetli bir servet de yaratmışsınız demektir.

Wimbledon’da başlayıp dünyanın farklı köşelerine yayılan dostluğumuz boyunca Nicky’den benim öğrendiğim en önemli ders bu oldu:

Başarı yalnız ne kadar yükseldiğinizle ölçülmez. Yükseldikten sonra yere ne kadar sağlam basabildiğinizle de ölçülür.

Sekiz yaşında annesinin yemeklerini satarak başlayan yolculuk Londra’nın restoranlarından İngiltere ve Avrupa’daki gayrimenkullere, Tayland’daki tatil yatırımlarına ve ciddi bir servete ulaştı.

Ama hikâyenin benim için en güzel tarafı rakamlar değil.

Onca başarıdan sonra hâlâ hemşire Nicky’yi, mutfaktaki Nicky’yi ve sekiz yaşında elindeki yemekleri satmaya çalışan o küçük kızı içinde taşıyor olması.

Kendi sözleriyle:

“Yeterince dikkatli bakarsanız, her zaman bir fırsat vardır.”

Ben buna bir cümle eklerdim:

Fırsatı görmek sizi girişimci yapar. Onu servete dönüştürmek sizi yatırımcı yapar. Bütün bunları yaparken insanlığınızı, dostlarınızı ve nereden geldiğinizi unutmamak ise gerçek zenginliktir.

Aynı sıralarda Florida'da Memur Christopher Goodson, Flock sistemini tamamen farklı bir amaç için kullanıyordu. Goodson, bir suçluyu değil ayrı yaşadığı eşini takip ediyordu. Departmanının sisteme erişimini kullanan polis memuru, Eylül 2024 ile Haziran 2026 arasında eşinin aracına yönelik 700'den fazla yetkisiz sorgulama yaptı. Bu ihlallerin ortaya çıkmasının ardından memur geçen hafta tutuklandı.

Gözetim ağı 49 eyalete yayıldı

Flock Safety, dokuz yıldır suçları çözme vaadiyle ABD tarihindeki en kapsamlı gözetim ağını kurdu. Güneş enerjisiyle çalışan kameralar 49 eyaletteki 5 binden fazla bölgede araçların plaka, marka, model, renk ve belirleyici özelliklerini kaydediyor. Kolluk kuvvetleri, bu veriler içinde doğal dil tanımlamaları kullanarak binlerce yargı bölgesinde aynı anda arama yapabiliyor.

Pratik olarak Flock sözleşmesi olan herhangi bir polis departmanı, bir kişinin nereye, ne zaman ve ne sıklıkla araç kullandığını haritalandırabiliyor. Şirket, verilerin müşterilere ait olduğunu ve genellikle 30 gün içinde silindiğini iddia ediyor.

Ancak Fortune dergisinin incelemesine göre durum her zaman böyle işlemiyor. Los Angeles Polis Departmanı (LAPD) müfettişlerinin hazırladığı denetim raporunda, en az bir Flock sözleşmesinin şirkete verileri beş yıl boyunca saklama ve kendi takdirine bağlı olarak herhangi bir amaçla kullanma izni verdiği ortaya çıktı.

Şirketin değeri 8,3 milyar dolara ulaştı

Tartışmalara yanıt veren Flock CEO'su Garrett Langley, şirketin suçları çözmek için kurulduğunu belirtti. Langley, "Flock her gün aksi takdirde çözülemeyecek suçların çözülmesine yardımcı oluyor. Kayıp çocukların bulunmasından cinayetlerin ve şiddet suçlarının çözülmesine kadar müfettişlere daha önce sahip olmadıkları ipuçları sağlıyor." dedi. CEO, teknoloji ve yönetim kararlarının temelinde bu etkinin yattığını sözlerine ekledi.

Silikon Vadisi'nin dev risk sermayesi şirketleri a16z ve Tiger Global tarafından desteklenen girişim, bugüne kadar oldukça kazançlı bir tablo çizdi. Şirket, nisan ayında 8,3 milyar dolar değerlemeyle 500 milyon dolar yatırım aldığını duyurdu. Bugüne kadar toplam 1,2 milyar dolar fon toplayan girişim, 2026'nın ilk yarısında yıllık 500 milyon dolar yinelenen geliri aştı.

Görüntü, silah sesi algılama, insansız hava araçları ve yapay zeka destekli arama yazılımları alanına da genişleyen şirket, yeni gelirlerinin yarısından fazlasının plaka okuyucu dışı ürünlerden geldiğini doğruladı.

Halka açık tepkiler ve sözleşme iptalleri artıyor

Büyüyen gözetim ağı, halk arasında ciddi bir tepkiye yol açtı. İnsanlar New York'ta kameraları elektrikli testereyle kesti, Kaliforniya'da üzerlerine boya attı ve Idaho'da bir kamyonetle cihazlara çarptı. NPR verilerine göre Flock kameraları bugüne kadar en az 36 eyalette tahrip edildi. Vandallık olayları sorulduğunda Langley, bu kişilerin muhtemelen ağır bir suç işlediklerinin farkında olmadıklarını belirtti.

Washington Post'un araştırması, sistemin eski veya mevcut romantik partnerleri takip etmek için kullanıldığı 50'ye yakın polis suistimali vakasını ortaya çıkardı. Adalet Enstitüsü (IJ) ise ülke çapında 150'den fazla belgelenmiş kötüye kullanım vakasının yer aldığı halka açık bir veri tabanı tutuyor. IJ yetkilileri, polislerin arama yaparken nadiren belirli bir neden göstermek zorunda olması sebebiyle gerçek sayının çok daha yüksek olabileceğini söylüyor.

Tepkiler nedeniyle Boston, Flagstaff ve Santa Clara gibi şehirler sözleşmelerini iptal etti. San Francisco Standard'ın raporuna göre, Ağustos 2021 ile Mayıs 2026 arasında 28 eyalette toplam 82 Flock sözleşmesi sonlandırıldı. Bunun 39'u sadece bu yılın ilk beş ayında gerçekleşti. İptallere rağmen CEO Langley işlerin etkilenmediğini savundu. Langley, "Müşteri tabanımızı müşteri kayıp oranımızın 10 katı hızda büyütüyoruz ve kurumlar topluluklarını daha güvenli hale getirmek için her geçen gün daha fazla Flock'a yöneliyor." değerlendirmesini yaptı.

Veri paylaşımı ve yasal boşluklar

Gizlilik savunucuları, gevşek veri saklama politikalarının verileri aylarca veya yıllarca aranabilir kıldığını belirterek bu durumdan endişe duyuyor. Şirket geçen hafta varsayılan saklama süresini yedi güne indirmeyi önerdi. Ancak Demokrasi ve Teknoloji Merkezi'nden Tom Bowman, bu politika değişikliklerinin karar hakkını yine müşteriye bıraktığına dikkat çekti. Bowman, "Bu sadece bir öneri ve yasal olarak bağlayıcı değil." ifadesini kullandı.

Los Angeles Polis Departmanı'nın denetim raporu da Bowman'ın endişelerini doğruladı. Raporda, sözleşmelerden birinin şirkete anonimleştirilmiş görüntüleri makine öğrenimi algoritmalarının eğitimi için kullanma hakkı verdiği ortaya çıktı. Üstelik raporda verilerin departmandan veya şehirden ücret talep edilmeksizin beş yıl boyunca saklanacağı belirtildi. Bu süre, şirketin standart 30 günlük politikasından 60 kat, kamuoyuna duyurduğu yedi günlük süreden ise 260 kat daha uzun.

Demokrasi ve Teknoloji Merkezi'nden Bowman, otomatik plaka tanıma sistemlerinin sadece bir konumu değil, insanların hareket kalıplarını takip edecek kadar yaygınlaştığını belirtti. Bowman, "İnsanların nerede uyudukları, nerede çalıştıkları gibi tüm günlük yaşamlarını esasen yeniden inşa edebilirler." dedi.

Verilerin yargı bölgeleri arasında paylaşılması ise bir başka tartışma konusu yarattı. Mayıs 2025'te Teksas'ta bir şerif yardımcısının kürtaj yaptırdığından şüphelenilen bir kadını ülke çapında Flock üzerinden arattığı tespit edildi. Wisconsin'de ise polisler, esrarın yasal olduğu Michigan'a sık seyahat eden bir adamın aracını sistem üzerinden bularak arama yaptı. Gizlilik savunucuları, polisin sadece cüzdanını çıkarıp bu verileri satın alarak anayasal sınırları aşabildiğini ve bu yasal boşluğun kapatılması gerektiğini savunuyor.

Daha önce MSCI Türkiye Küçük Ölçekli Şirketler Endeksi'ne üç şirketin dahil edileceği açıklanmıştı. Bu şirketler Tera Yatırım Menkul (TERA), Tera Finansal Yatırımlar (TRHOL) ve Kardemir (B) (KRDMB) olarak belirlenmişti. Ancak kurum bu hisseler için değişikliğe gitti. MSCI'nin son duyurusuna göre söz konusu üç şirket endekse eklenmeyecek.

Altı şirketlik liste üçe düştü

MSCI, açıklamasında liste dışı kalan üç şirket için "Small Cap: Not Added" ifadesini kullandı. Yapılan bu son güncellemeler 1 Eylül 2026 tarihi itibarıyla geçerli olacak.

Böylece, kurumun daha önce açıkladığı listede yer alan altı şirketlik ekleme kararı yarı yarıya azaldı. Son güncellemeyle birlikte listeye girecek şirket sayısı üçe inmiş oldu.

Endekse girecek ve çıkacak diğer hisseler

MSCI'ın önceki duyurusunda yer alan diğer üç şirkette ise karar değişmedi. Borusan Boru (BRSAN), Europower Enerji (EUPWR) ve Rönesans Gayrimenkul (RGYAS) hisseleri 1 Eylül itibarıyla endekse dahil edilecek.

Öte yandan MSCI Türkiye Standard Endeksi'ne Astor Enerji'nin (ASTOR) eklenmesi kararı korundu. Ayrıca Arçelik (ARCLK) ve Katılımevim'in (KTLEV) Küçük Ölçekli Şirketler Endeksi'nden çıkarılması süreci de netleşti. Bu kararda herhangi bir değişikliğe gidilmedi.

Nakit dönüşündeki tıkanıklık, özel sermaye sektörünün en büyük sorunu haline geldi. Durum, firmaları bir dizi finansal mühendislik tekniğini benimsemeye yöneltti. "Yapılandırılmış hisse" olarak bilinen en yeni yaklaşım, hisse senedi ve borç özelliklerini harmanlayan anlaşmaları içeriyor.

Bu özel işlemler, fon performansının temel ölçütlerini destekliyor. Firmalar, iyi bir fiyata satamadıkları şirketleri ellerinde tutmaya devam edebiliyor. Aynı zamanda şirketlerin borç yükünü artırmadan büyümelerini sürdürmeleri sağlanıyor.

DLA Piper şirketinden Ranesh Ramanathan, altı yıldır aynı özel sermaye şirketinin elinde bulunan, pozitif büyüme gösteren devasa bir şirket grubu olduğunu söyledi. Sermaye çözümleri birimini yöneten Ramanathan, "Bu şirketler geleneksel yollarla nakit borçlanamayacak kadar yüksek kaldıraç oranlarına sahipler. Yatırımcıların hedeflediği grup tam olarak bu." dedi.

Bu işlemlerin alıcı tarafında genellikle Apollo Global Management ve Bain Capital gibi özel sermaye devleri yer alıyor. Yatırımcılar bu sayede oldukça cazip getiriler elde ediyor. Aynı şirketin borçlanma araçları tek haneli yıllık getiri sağlarken, bu işlemler yüzde 15 civarında getiri sunabiliyor.

Bu araçlar, geri ödeme sırasında normal hisse senetlerinden daha öncelikli olduğu için daha az risk taşıyor. Ancak şüphecilere göre bu işlemler sadece maliyetli bir geçici çözümden ibaret kalıyor. Anlaşmalar, özel sermaye firmalarının ulaşmaya çalıştığı gerçek çıkışları temsil etmiyor. Sınırlı ortakları temsil eden kurumlar, büyük kurumsal yatırımcıların uzun vadeli getirileri peşin nakit için feda etme konusunda temkinli olduğunu ifade etti.

Bekleyen satılmamış varlıklar 3,8 trilyon dolara ulaştı

Çeşitli dönüştürülebilir ve imtiyazlı menkul kıymetleri içeren bu araçlar piyasa için yeni değil. Yeni olan durum, özel sermaye şirketlerinin nakit yaratmak için bu yöntemleri giderek daha fazla kullanması oldu. Sektör halihazırda temettü yeniden yapılandırmaları ve yeni devam fonları gibi farklı araçları da benimsedi.

Bain & Co. verilerine göre, satın alma firmaları şu anda 3,8 trilyon dolarlık satılmamış varlığın üzerinde oturuyor. Yatırımların ortalama elde tutulma süresi ise yedi yıla çıktı. Bu süre 2010 yılında ortalama 5 yıl seviyesindeydi.

Almanya merkezli ambalaj makineleri üreticisi Syntegon, bu duruma iyi bir örnek oluşturuyor. CVC Capital Partners, Bayer ve Alfred Ritter gibi devlerle çalışan şirketi 2020 yılı başlarında Robert Bosch'tan satın aldı. Avrupa'nın en büyük satın alma firmalarından biri olan CVC için 2025 sonlarına gelindiğinde satış vakti gelmişti.

CVC, şirkete 4 milyar euronun (4,7 milyar dolar) üzerinde bir değer biçerek potansiyel alıcılarla görüşmeler yürüttü. Ancak şirket nihayetinde işletmeyi elinde tutarak yatırımcılara nakit sağlayan iki farklı hamle yaptı.

Mart ayında CVC, hisselerin yüzde 37'sini Apollo'ya sattığını duyurdu ancak işlem detaylarını paylaşmadı. Şirket ayrıca temettü dağıtımını yapılandırdı ve böylece hissedarlara ödeme yapmak için 550 milyon euronun üzerinde borç aldı. 

Çıkış birikimi yapısal bir soruna dönüştü

Şirketleri satmanın zorlaşması, yatırımcılara yapılan ödemelerin yatırılan sermayeye oranını (DPI) sert şekilde düşürdü. McKinsey & Co. verilerine göre sektör genelindeki DPI oranı geçen yıl rekor düşük seviyeye geriledi. McKinsey Ortağı Rahel Schneider, "Çıkış birikimi özel sermaye firmaları için yapısal bir sorun haline geldi." değerlendirmesini yaptı. Schneider, sektörün artık beş ila yedi yıllık elde tutma sürelerinin her yatırım için işe yaramayabileceğini fark ettiğini belirtti.

Nakit sıkıntısı, DPI oranını sınırlı ortaklar için eskisinden daha önemli hale getirdi. Dört yıl önce fon yatırımcılarının sadece yüzde 8'i bunu en kritik performans ölçütü olarak görüyordu. Bu oran 2025 yılına gelindiğinde yüzde 21 seviyesine sıçradı.

Bain Capital'in küresel özel durumlar başkanı Barnaby Lyons, DPI'yi artıran anlaşmaların işlerinin büyüyen bir parçası olduğunu vurguladı. Lyons, "Özel sermaye sektörü yatırımcı sermayesini değerlendirme ve zaman içinde geri döndürme işindedir. Tarihsel olarak bu durum şirketlerin satılması yoluyla gerçekleşirdi. Ancak artık yatırımcıların önünde çok daha geniş seçenekler var." ifadesini kullandı.

Çalışanlara 360 milyon dolarlık nakit ikramiye

Yapılandırılmış hisse işlemleri, genellikle vade tarihi olmayan imtiyazlı hisse senetlerini kapsıyor. Bu hisseler, adi hisse sahiplerinden önce ödenmesi gereken yüksek ve sabit temettüler barındırıyor. Şirket satıldığında veya halka açıldığında genellikle ilk ödeme bu yatırımcılara yapılıyor.

Ev tadilatı alanında faaliyet gösteren Pensilvanya merkezli Power Home Remodeling, yakın zamanda benzer bir anlaşmaya imza attı. Şirket mayıs ayında Bain Capital, Sixth Street ve Harvest Partners ile yeni bir finansman anlaşması sağladı.

S&P Global Ratings'e göre finansman turu, 450 milyon dolarlık itfa edilebilir imtiyazlı hisse senedi ve 1,2 milyar dolarlık dönüştürülebilir menkul kıymet içeriyordu. Şirket aynı zamanda temettü yeniden yapılandırması da gerçekleştirdi.

Anlaşma, şirketin mevcut destekçisi Harvest Partners'ın payını korurken sınırlı ortaklara nakit döndürmesine olanak tanıdı. Power Home Eş İcra Kurulu Başkanı Asher Raphael, sağlanan finansmanla tüm çalışanlara toplam 360 milyon dolar nakit ikramiye ödendiğini belirtti. Raphael, "Organizasyonda değeri yaratan şey onların sıkı çalışmasıdır ve bu değeri paylaşmaları gerektiğine her zaman inandık." dedi.

Yatırımcılar kısa vadeli likidite yerine getiriyi seçiyor

Bu işlemler, özel sermaye şirketleri tarafından sağlanan ve melez araçlar olarak bilinen geniş çaplı eğilimin bir parçasını oluşturuyor. Metric Capital Yönetici Ortağı John Sinik, "Piyasada geleneksel borç veya öz sermayeden daha esnek finansman çözümlerine ihtiyaç duyulduğunu görüyoruz." dedi. Sinik, kurucuların kontrolü bırakmadan veya aşırı borçlanmadan büyümeyi finanse etmek istediklerini sözlerine ekledi.

Apollo'nun melez işlemler birimi başkanı Matt Nord ise melez araçlara duyulan ihtiyacın finansman maliyetlerini yansıttığını bildirdi. Nord, şirketleri halka açmanın zorluğunun ve değer konusundaki farklı görüşlerin de bu eğilimde etkili olduğunu vurguladı.

Yine de yatırımcılar özel sermaye firmalarının fon dağıtırken daha seçici olmasını talep ediyor. Kurumsal Sınırlı Ortaklar Birliği (ILPA) tarafından yapılan bir ankete göre, katılımcıların yüzde 60'ı uzun vadeli getirileri kısa vadeli likiditeye tercih ediyor.

ILPA Yönetici Direktörü Neal Prunier, yatırımcıların uzun vadeli getirilerini olumsuz etkileyecekse varlıkları ellerinde tutmayı seçeceklerini belirtti. Prunier, "İmtiyazlı hisse senedi yaklaşımının uygun olacağı zamanlar olduğu gibi, yatırımcılar arasında hayal kırıklığı yaratacağı zamanlar da vardır. Bu nedenle niyetlerinizi yatırımcılarla erkenden paylaşmanız önemlidir." değerlendirmesini yaptı.

Oxford Üniversitesi'nden Finansal Ekonomi Profesörü Ludovic Phalippou, yapılandırılmış hisse senetlerinin hissedar ödemelerini finanse etmek için kullanılan pahalı bir sermaye olduğunu söyledi. İşlemlerin ekonomik açıdan temettü yeniden yapılandırmasına benzediğine dikkat çekti.

Sermaye akışlarının döngüselliğini çok çarpıcı bulduğunu söyleyen Phalippou, "Nihayetinde aynı emeklilik fonları, bağış fonları ve varlık fonları bu işlemlerin her iki tarafında da yer alıyor." dedi. Phalippou, bunun aynı yatırımcılara ait araçlar arasında sermayenin geri dönüştürülmesi anlamına geldiğini ve sadece aracılara ek ücretler yarattığını ifade etti.

Melez sermaye anlaşmalarında işlem hacmi katlanıyor

Yapılandırılmış hisse işlemleri genellikle özel olarak yürütüldüğü için ihraç hacimlerine ilişkin net veri bulmak zorlaşıyor. Ancak piyasa katılımcıları bu işlemlerin ABD ve Avrupa'da giderek yaygınlaştığını ve Asya'da da seçenek olarak tartışıldığını dile getiriyor.

Apollo yetkilileri, melez sermaye işlemleri yatırımlarının bu yıl dolar bazında 2025'in aynı dönemine göre tam üç kat arttığını kaydetti. Paul Hastings'in özel sermaye uygulaması eş başkanı Alex Temel de benzer bir ivmeye dikkat çekti. Hem melez işlem hacimlerinde hem de bu işlemlere katılan yatırımcı sayısında devasa bir artış gördüklerini ifade eden Temel, "Bu durum sektörün geldiği noktanın devasa bir parçası haline dönüştü." dedi.

O dönemde yatırımcılar şirkete 100 milyar dolar değer biçti. Şirketin küresel piyasalarda halka açılarak Çin'in en başarılı uluslararası tüketici markalarından biri haline gelmesi bekleniyordu.

Ancak aradan geçen dört yıl, iki başarısız girişim ve milyarlarca dolarlık kâğıt üzerindeki değer kaybının ardından halka arz süreci ancak tamamlanma aşamasına geldi.

Shein, zirve değerlemesinin dörtte birine gerileyerek Hong Kong borsasında halka arz olmaya çalışıyor. Şirket, 25,7 milyar dolar ile 26,8 milyar dolar arasında bir piyasa değeri hedefiyle 1,7 milyar dolar ila 1,8 milyar dolar toplamayı amaçlıyor.

Şirket bir yandan Avrupa Birliği ve ABD'deki ticaret soruşturmalarıyla mücadele ederken, diğer yandan iş modeline avantaj sağlayan vergi muafiyetlerinin sona ermesiyle karşı karşıya bulunuyor. Shein'in halka açılma serüveni, Pekin ile Batı arasındaki artan jeopolitik rekabetin ortasında kalan şirketler için ibretlik bir ders niteliği taşıyor.

Eski Amazon ve Dell çalışanı olan Teksas merkezli tedarik zinciri danışmanı Brittain Ladd, "Dünyanın en yakından izlenen halka arz adaylarından biri ve ultra hızlı moda e-ticaret modelinin tamamı için bir gösterge." değerlendirmesini yaptı.

Batı başkentlerinden dönen halka arz rotası

Ürünlerini Çin'de üreten ancak bu ülkede satış yapmayan Shein için denizaşırı bir borsada kote olmak, küresel bir moda devi olarak konumunu güçlendirme ve Batı sermayesine erişme fırsatıydı. Şirket, halka arz sürecini yönetmesi için eski Bear Stearns yatırım bankacısı Donald Tang'ı göreve getirdi. Bu yılın başlarında icra kurulu başkanlığından ayrılan Tang, zorlu bir süreçle karşılaştı.

Küresel teknoloji hisselerindeki düşüşle birlikte yatırımcıların şirkete ilgisi 2022'nin sonlarında azalmaya başladı. Ekim ayına gelindiğinde Shein'in ikincil piyasalardaki şirket değeri 65 milyar dolar ile 85 milyar dolar seviyesine indi. Aylar sonra şirket, nisan zirvesinin üçte bir gerisinde kalarak 66 milyar dolar değerleme üzerinden yatırım topladı.

ABD ve Avrupa'daki perakendeciler, Çin hızlı modasının haksız rekabet oluşturduğunu savunarak tepki gösterdi. ABD'li yetkililer, Shein'in sevkiyatlarda gümrük vergilerinden kaçınmak için kullandığı 800 dolar altındaki paketlere yönelik "de minimis" vergi muafiyetini kaldırma hazırlıklarına başladı. Benzer adımlar İngiltere ve Avrupa Birliği'nde de gündeme geldi.

Düzenleyiciler ve siyasetçiler, tedarik zincirindeki çalışma koşulları ve sürdürülebilirlik konularını gündeme getirerek şirketin iş modelini sorguladı. Özellikle BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin azınlık gruplara yönelik zorla çalıştırma ve gözaltı uygulamalarını tespit ettiği Çin'in Sincan bölgesinde üretilen pamukla olası bağlar endişe yarattı. Pekin yönetimi ise bu iddiaları reddetti.

Mergermarket Asya-Pasifik Hisse Senedi Piyasaları Başkanı Perris Lee, Shein'in ABD'de halka arz sürecine girdiğinde yoğun bir denetime maruz kaldığını belirtti. Lee, "İnsanlar işte o zaman 'Aman Tanrım, burada bir vergi açığı ve çalışma koşulları sorunu var' demeye başladı." dedi.

Shein daha önce zorla çalıştırmaya karşı sıfır tolerans politikası uyguladığını ve düşük maliyetlerin vergi açıklarından değil verimli tedarik zincirinden kaynaklandığını savundu.

Şirket endişeleri gidermek amacıyla Çinli kimliğinden uzaklaşmaya çalıştı. Merkezini 2022'de Singapur'a taşıdı. Tang, 2024'te Los Angeles'taki bir konferansta Shein'in esasen bir "Amerikan şirketi" olduğunu söyledi ve bu açıklama Çin'de tepki çekti. Şirket internet sitesinde kendisini "Singapur merkezli küresel çevrim içi moda ve yaşam tarzı perakendecisi" olarak tanımladı.

Ancak bu adımlar hissedarları ikna etmeye yetmedi. Artan düzenleyici ve siyasi baskı nedeniyle şirket 2024 başında rotasını Londra'ya çevirdi. Tang o dönemde Financial Times'a yaptığı açıklamada, Çin'in şirketi kontrol ettiği algısını değiştirmede ilerleme kaydettiklerini belirterek, "ancak bu ABD'li yasa yapıcıları ikna etmeye yetmedi" ifadesini kullandı. Tang daha sonra Londra'nın "en iyi saat dilimine, en iyi dile, hukuk ile siyaset arasında en iyi ayrıma ve en yüksek hesap verebilirlik standartlarından birine" sahip harika bir sermaye piyasası olduğunu söyledi.

Londra planı Çin engeline takıldı

Halka arz yerini değiştirmek Shein'in yapısal sorunlarını çözmedi. Donald Trump'ın 2024 yılındaki seçim zaferi vergi muafiyetlerinin kaldırılmasını hızlandırdı ve Çin mallarına daha yüksek gümrük vergileri getirdi. Shein, ABD ve Avrupa'da pazar payını hızla artıran Temu gibi rakiplerin yoğun rekabetiyle karşılaştı.

Yatırımcılar, şirketin 2023 yılındaki fonlama turundaki 66 milyar dolarlık değerlemeyi koruyup koruyamayacağını sorgulamaya başladı. Bazı yatırımcılar rakamın 30 milyar dolara kadar indirilmesini talep etti.

Çin tarafında ise Shein'in Çinli kimliğinden uzaklaşma çabaları, denizaşırı halka arzlara onay vermesi gereken Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Komisyonu (CSRC) nezdinde rahatsızlık yarattı. İngiltere Finansal Davranış Otoritesi (FCA) Londra listelemesine ön onay verirken, Çinli düzenleyici kurum şirketin risk bildiriminde Sincan ile olası bağlantıları açıklama biçimine itiraz etti.

Şirket geçen yılın mayıs ayında rota değiştirerek CSRC onayının daha kolay alınacağı düşünülen Hong Kong borsasına yöneldi. İmajını yeniden Çinli bir şirket olarak kurgulayan Shein'in kurucusu Xu Yangtian, bu yılın şubat ayında ilk kez bir hükümet konferansında kamuoyu önüne çıkarak Komünist Parti yetkililerini övdü ve şirketin yerel köklerini vurguladı.

Delaware Üniversitesi'nde moda endüstrisi uzmanı Prof. Sheng Lu, "İdeal olarak Shein halka arzını New York veya Londra gibi birinci sınıf bir küresel finans merkezinde gerçekleştirebilirdi ancak ne yazık ki ikisi de olmadı." değerlendirmesini yaptı.

Soruşturmalar kârlılığı ve değerlemeyi düşürdü

Hızlı modaya ve e-ticaretin yerel esnafa etkisine yönelik tepkiler, şirketin geçen yılın sonunda ilk fiziksel mağazasını açtığı Paris'te protestolara yol açtı.

Avrupa Komisyonu, Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamında platformun algoritmalarını ve pazar yerinde üçüncü taraf satıcıların silah ile çocuk görünümlü cinsel ürünler sattığı iddialarını incelemeye aldı. Soruşturma, şirketin küresel gelirinin yüzde 6'sına kadar ceza almasıyla sonuçlanabilir. Şirket şubat ayında yaptığı açıklamada DSA yükümlülüklerini ciddiye aldığını ve "Avrupa Komisyonu ile her zaman tam iş birliği yaptığını" bildirdi.

Düzenleyici kurallar, vergiler ve tüketici tepkileri şirketin değerlemesini daha da düşürdü. Danışmanlar yatırımcılara 30 milyar doların altında bir değerleme sundu ve temel yatırımcıların çoğunu mevcut ortaklar oluşturdu.

Geçen ay Hong Kong Borsası'na sunulan taslak izahnamede, Shein bu yılın ilk çeyreğinde 99 milyon dolar net zarar açıkladı. Yıllık net kârı ise bir önceki yılın 3,4 milyar dolarlık zirvesinden 2025'te 2 milyar dolara geriledi.

İzahnamede şirket, yüksek gümrük tarifelerine karşı maliyetlerin bir kısmını telafi etmek amacıyla "ABD pazarında fiyat artışına gitmek de dahil geniş kapsamlı seçenekleri değerlendirdiğini" kaydetti. Shein ayrıca ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC) tarafından soruşturulduğunu açıkladı ancak soruşturmanın içeriğine dair ayrıntı verilmedi.

Bazı analistler, şirketin 15 milyar dolarlık nakit ve kısa vadeli yatırım varlığına dikkat çekerek acil sermayeye ihtiyacı olmadığını ve halka arzın erken yatırımcılara çıkış imkânı sağlamak için yapıldığını belirtti. Şirket ise toplanacak kaynağın teknoloji, pazarlama ve tedarikçi eğitim programları gibi kurumsal sorumluluk projelerinde kullanılacağını açıkladı.

Tedarik zinciri uzmanı Brittain Ladd, şirketin geleceğinin pazar yerini büyütmekte ve ABD ile AB dışındaki pazarlara açılmakta yattığını vurguladı. Ladd, "Shein, iş modelinin temeline yerleştirdiği bir düzenleme avantajına erişimini kaybediyor. Vergi muafiyeti kurallarındaki değişiklikler şirketin tüm çalışma düzenini sarstı." dedi.

Plan doğrultusunda 2016 ile 2026 yılları arasında verilen B1 iş ve B2 turist vizeleri incelemeye alındı. Yetkililer, bu vizeleri aldıktan sonra ABD'ye gelip sığınma başvurusunda bulunan veya süreci devam eden kişilerin vizelerinin geçersiz sayılacağını bildirdi.

Sığınma başvurusu yapanlar hedefte

Uygulamanın İç Güvenlik Bakanlığı ile koordineli şekilde yürütüldüğünü belirten ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Tommy Pigott konuya ilişkin açıklama yaptı. Pigott, "Kısa süreli ziyaretçi olduğunu belirterek ABD'ye gelen ancak daha sonra kalıcı olarak kalmak amacıyla sığınma başvurusunda bulunan yabancıların göçmen olmayan vizelerini iptal etmek için çalışıyoruz." dedi.

Sözcü Pigott, iptal edilecek toplam vize sayısına ilişkin kesin bir rakam vermekten kaçındı. Sürecin dinamik bir yapıda olduğunu vurgulayan Pigott, iptal işlemlerinin aşamalı ve düzenli olarak gerçekleştirileceğini ifade etti.

ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Christopher Landau da sığınma sisteminin haksız gerekçelerle meşgul edildiğini savundu. Landau yaptığı açıklamada, "Sığınma sistemi asılsız başvurularla tıkandı; bu durum başvuru sahiplerinin gerçekten sığınma hakkına sahip olup olmadığını belirlemenin yıllar almasına yol açıyor." değerlendirmesinde bulundu.

Amerikalı yetkililer, vizesi iptal edilen kişilerin hemen sınır dışı edilmeyeceğini dile getirdi. Yetkililer, başvurusu değerlendirme aşamasındaki kişilerin statülerinin değişeceğini ancak iş ve turizm amaçlı yasal seyahat haklarını kaybedeceklerini kaydetti.

Karar mahkemeye taşınabilir

Tarihin en büyük toplu vize iptali olarak kayıtlara geçmesi beklenen uygulamanın kısa sürede federal mahkemelere taşınması öngörülüyor. Hukukçular ve insan hakları örgütlerinin yönetimin bu adımına karşı yargı yoluna başvuracağı tahmin ediliyor.

Donald Trump'ın göreve gelmesinden bu yana ABD Dışişleri Bakanlığı toplam 175 bin vizeyi iptal etti. Bakanlık, iptal edilen vizelerin büyük çoğunluğunun çeşitli suçlamalarla karşı karşıya kalan kişilere ait olduğunu duyurmuştu.

Washington yönetimi, yasal girişleri sınırlandırmak ve sınır güvenliğini artırmak için bir dizi sert önlemi hayata geçirdi. Görev süresinin başında sınır randevu uygulamasını sonlandıran yönetim, bekleyen tüm sığınma randevularını geçersiz kıldı.

Güney sınırında ulusal acil durum ilan eden Trump, sınıra muvazzaf asker sevk edilmesini ve askeri bütçeden sınır duvarına kaynak aktarılmasını sağladı. İç Güvenlik Bakanlığı verilerine göre 2025 yılında 675 binden fazla kişi sınır dışı edilirken, yaklaşık 2,2 milyon kişinin de kendi isteğiyle ülkeden ayrıldığı kaydedildi.

Bloomberg'in Apple uzmanı Mark Gurman, yayımladığı "Power On" bülteninde şirketin fiyat artışına hazırlandığını bildirdi. Gurman, iPhone modellerinin de diğer ürünleri etkileyen bellek ve çip tedarik zinciri sorunlarıyla karşı karşıya olduğunu belirtti. Gurman, bu durum nedeniyle telefon grubunda bir fiyat artışının "kaçınılmaz kalmaya devam ettiğini" ifade etti.

Rakiplerin hamlesi ve 100 dolarlık artış ihtimali

Apple, artan parça maliyetlerine rakipleri Samsung ve Google'ın nasıl yanıt verdiğini yakından takip ediyor. Her iki şirket de son çıkan akıllı telefon fiyatlarını yaklaşık 100 dolar artırdı.

Apple'ın da rakipleriyle benzer bir adım atması durumunda baz model iPhone 18 Pro'nun başlangıç fiyatı 1.199 dolara yükselecek. Bu rakam, 1.099 dolarlık başlangıç fiyatına sahip olan iPhone 17 Pro'ya kıyasla yaklaşık yüzde 9'luk bir artış anlamına geliyor.

Mevcut bellek krizinin boyutuna değinen Gurman, 100 dolarlık artışın "oldukça mütevazı bir sıçrama" olduğunu söyledi. Gurman, bu tablonun Apple'ın ek maliyetlerin bir kısmını kendi bünyesinde sübvanse ettiğini gösterdiğini kaydetti. Şirket, bu çeyrekte brüt kâr marjları üzerinde baskı oluşabileceği konusunda yatırımcılarını uyarmıştı.

Sadık müşteri kitlesi ve kiralama modeli

Uzmanlara göre Apple'ın önünde daha yüksek fiyat artışları yapabilecek bir alan da bulunuyor. Şirket, yaz aylarında iPad Air modeline 150 dolar, MacBook Air modeline 200 dolar ve Mac Studio modeline 500 dolar zam yaptı.

Apple, kullanıcılarının iOS ekosistemine olan bağlılığına güvenerek fiyatları rakiplerinden daha fazla yükseltmeyi de değerlendirebilir. Ayrıca şirketin yeni "Apple Upgrade" abonelik programı da olası fiyat şokunu hafifletmeye yardımcı olabilir. Kullanıcılar bu kiralama modeli sayesinde cihaz bedelini peşin ödemek yerine aylık taksitlere bölerek yeni modeller çıktığında kolayca değişim yapabiliyor.

Katlanabilir iPhone Ultra ve yeni serinin nihai fiyat etiketlerine dair tüm ayrıntıların Apple'ın eylül ayındaki geleneksel etkinliğinde netleşmesi bekleniyor.

Küresel kripto para piyasasının toplam büyüklüğü son 24 saatte yüzde 3,44 artış göstererek 2 trilyon 700 milyar dolara ulaştı. Yaşanan sert rallide piyasa genelinde biriken milyarlarca dolarlık kaldıraçlı düşüş pozisyonunun zorunlu tasfiyesi kritik rol oynadı. Coinglass verilerine göre, fiyatların hızla tırmanmasıyla birlikte kripto piyasalarında yaklaşık 7,2 milyar dolarlık açığa satış pozisyonu kapatılmak zorunda kaldı.

Paranın değer kaybı endişesi ve tahvil hamlesi

Fiyat artışının arkasındaki en temel itici gücü, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent'in geçen hafta açıkladığı uzun vadeli tahvil geri alım planı oluşturdu. Bessent, 30 yıllık tahvil faizlerinin 2007'den bu yana en yüksek seviyeye çıkmasının ardından uzun vadeli tahvil geri alımlarını iki katına çıkaracaklarını duyurdu. Bu hamle tahvil getirilerini baskılamayı amaçlasa da piyasalarda hükümetin bütçe açığını azaltmaktan kaçındığı ve paranın değer kaybına uğrayacağı algısını güçlendirdi.

Hazine'nin kararı dolar endeksinde satış dalgası başlatırken yatırımcıları sınırlı arza sahip altın ve Bitcoin gibi varlıklara yönlendirdi. 21Shares Stratejisti Stephen Coltman, tahvil geri alım kararının ABD bütçe açıkları ve kamu finansman ihtiyacına dair endişeleri öne çıkardığını belirterek, bu durumun sınırlı arzlı varlıklara yönelik talebi artırdığını söyledi. Bitget Wallet Araştırma Analisti Lacie Zhang ise Hazine planının doları zayıflatarak Bitcoin ve altında paranın değer kaybına karşı korunma temasını yeniden canlandırdığını ve makroekonomik görünümü desteklediğini ifade etti.

Hedge fonu yöneticisi Ray Dalio da yayımladığı analizde yaklaşan bir borç krizine işaret ederek dikkat çeken bir uyarıda bulundu. Dalio, yatırımcıların tahvil gibi borç varlıklarındaki paylarını azaltıp altın ve bir miktar Bitcoin gibi kıt varlıklara ağırlık vermesi gerektiğini belirtti.

Spot ETF girişleri ve Beyaz Saray'dan yasa desteği

ABD'de işlem gören 13 spot Bitcoin borsa yatırım fonuna (ETF) geçen hafta net 1,92 milyar dolar giriş kaydedildi. Bu rakam, Bitcoin'in rekor kırdığı Ekim ayından bu yana görülen en güçlü haftalık sermaye girişi olarak kayıtlara geçti. Fonlara dün de net 337 milyon dolarlık ek giriş gerçekleşti. Öte yandan dünyanın en büyük kurumsal Bitcoin sahibi konumundaki MicroStrategy şirketinin son iki haftada yeni alım yapmaması dikkat çekti.

Ralliye siyasi taraftan gelen en büyük destek ise Başkan Donald Trump'ın Beyaz Saray'da sektör liderleriyle gerçekleştirdiği toplantı oldu. Trump, dijital varlıklara yasal çerçeve kazandıracak Clarity Act yasa tasarısının Senato'dan geçirilmesi çağrısında bulundu. Trump konuşmasında, "Kongre'nin Clarity Act'in adil bir versiyonunu kabul ederek bir sonraki adımı atmasına ihtiyacımız var. Bu yasa bizi Çin'in ve diğer herkesin önünde tutacak çok güçlü bir düzenlemedir." ifadelerini kullandı. Tasarının eylül ayı ortasında yeniden oylamaya sunulması bekleniyor.

Altcoin piyasasında çift haneli sıçrama

Bitcoin'in öncülüğünde başlayan yükseliş dalgası diğer büyük kripto varlıklara da yansıdı. Piyasa değerine göre ikinci sırada bulunan Ether, haftalık bazda yüzde 30'un üzerinde değer kazanarak 2 bin 503 dolara tırmandı.

Son yedi günlük süreçte Solana (SOL) yüzde 32, Ripple (XRP) yüzde 51,7, Dogecoin (DOGE) yüzde 31,8 ve Binance Coin (BNB) yüzde 18,7 oranında prim yaptı.

Piyasadaki bu hızlı yükselişe rağmen analistler temkinli yaklaşımını sürdürüyor. Bitfire Araştırma Direktörü Allen Ding, hareketin erken bir boğa piyasası özelliği taşıdığını ancak henüz teyit edilmiş bir trend sayılamayacağını söyledi. Ding, "Piyasanın asıl sınavı, spot talebin kısa pozisyon kapatmalarının yerini alıp alamayacağıdır. Kurumsal katılım, yasal düzenleme adımları ve sermaye rotasyonu birbirini beslerse bu hareket yeni bir piyasa döngüsünün başlangıcı olabilir." değerlendirmesinde bulundu.

Bu tarihi davalar ve 2027’de görülecek birçok dava, yaklaşık 30 yıl önce büyük tütün şirketlerinin tüketici bağımlılığıyla ilgili yaşadığı ve sigara sektöründe daha sıkı düzenlemelere yol açan yargılamalarla karşılaştırılıyor.

Davalar neler hakkında?

Los Angeles’taki dava, Instagram ve Google’ın YouTube’u da dahil olmak üzere siteleri on yıldan uzun süre boyunca durmaksızın kullandığını ve bunun kendisinde anksiyete, depresyon ve beden dismorfisi yaşamasına neden olduğunu söyleyen bir kadın üzerine kuruluydu. Snap ve TikTok, gizli anlaşmalara vardıkları için bu davaya dahil olmadı. Ancak dört şirketin tamamı çocuklar, ergenler ve genç yetişkinler tarafından açılan 3 binden fazla başka davayla karşı karşıya. Bu davalar bazen ebeveynler, kardeşler veya diğer aile üyeleri aracılığıyla açılıyor ve psikolojik sıkıntı, fiziksel işlev kaybı ve ölüm iddialarına dayanıyor.

New Mexico başsavcısı da bu yıl Meta’ya karşı toplam 942 milyon dolarlık tazminat kararları almayı başardı. Bir jüri, şirketin platformlarının güvenliği konusunda gençleri yanılttığına hükmetti. Oakland’da Meta’ya karşı dava açan eyalet başsavcılarından oluşan koalisyon, şirketin gençleri platformlarını zorlayıcı ve uzun süreli biçimde kullanmaya teşvik eden özellikleri bilinçli olarak tasarladığını, aynı zamanda platformlarındaki güvenlik özellikleri konusunda tüketicileri yanılttığını iddia ediyor.

Diğer 14 eyalet de şirkete karşı ayrı davalar yürütüyor. Bunlar arasında Tennessee başsavcısının Nashville eyalet mahkemesinde açtığı ve halen devam eden dava da bulunuyor. TikTok, Snap ve Google da benzer iddialar nedeniyle başsavcılar tarafından dava edildi. Devlet okulu bölgeleri de öğrenciler adına 1.300’den fazla şikayette bulundu. Meta, TikTok, Snap ve Google, haziran ayında görülmesi planlanan bir davaya gitmesi beklenen Kentucky’deki bir okul bölgesinin açtığı davayı çözmek için mayıs ayında toplam 27 milyon dolar ödemeyi kabul etti. Bir sonraki okul bölgesi davasının şubat ayında görülmesi planlanıyor.

İddia edilen bağımlılık nasıl oluşuyor?

Davaların çoğunda, sosyal medya devlerinin kumar ve sigara sektörlerinden davranışsal teknikleri ödünç alarak genç kullanıcıları “akış durumu” olarak adlandırılan bir duruma sokmak amacıyla sonsuz, algoritmalar tarafından oluşturulan akışlar tasarladığı iddia ediliyor. Bu durumda kullanıcılar, dopamin seviyelerini manipüle eden kesintisiz bildirimlere tepki veriyor, hesaplarını tekrar tekrar kontrol etmeye teşvik ediliyor ve günün her saati kullanım ödüllendiriliyor.

Davalar, sosyal medyanın bağımlılık yaratan kullanımının çeşitli psikolojik bozukluklara, aşırı durumlarda ise kendine zarar verme ve intihara yol açtığını öne sürüyor. Bu tür bağımlılık yaratan kullanım, en değerli ödülü de sağlıyor: genç kullanıcıların tercihleri, alışkanlıkları ve davranışları hakkında, onları reklamlarla hedeflemek için kullanılan devasa miktarda veri.

Şirketler ne diyor?

Şirketler, ürünlerinin çocukları bağımlı hale getirmek amacıyla geliştirilmediğini ve genç kullanıcıları korumak için ayarlar ile güvenlik önlemlerinin mevcut olduğunu savunuyor. Oakland davasında Meta, eyaletlerin iddialarını reddetti. Meta’nın avukatı Paul Schmidt, jüri üyelerine şirketin genç kullanıcıları korumaya kararlı olduğunu ve yeni güvenlik araçlarını devreye aldığını söyledi. Ayrıca Meta’nın 13 yaşından küçük çocukların sosyal medyada bulunmaması gerektiğini ciddiye aldığını ancak kullanıcıların platformlara abone olduğu mobil uygulama mağazalarının da erişimi denetleme sorumluluğu bulunduğunu savundu. Meta, Los Angeles davası sırasında sosyal medyanın aslında gençlerin arkadaşları ve aileleriyle bağlantı kurmasına yardımcı olduğunu savundu. Meta ve Google, Los Angeles kararına itiraz etti. Meta ayrıca New Mexico kararına da itiraz ediyor.

Geçmişte sosyal medya şirketlerinin ilk savunma hattı, şirketleri platformlarındaki yorumlar, reklamlar, fotoğraflar ve videolarla ilgili sorumluluktan koruyan 1996 tarihli federal yasa olan İletişim Ahlakı Yasası’nın 230. Maddesi’ydi. Ancak mevcut dava dalgasını yöneten hakimler, 230. maddenin şirketleri ihmal iddialarına karşı korumadığına hükmetti.

Davaların sonucu şirketleri nasıl etkileyebilir?

Los Angeles davasında jüri Meta’nın 4,2 milyon dolar, Google’ın ise 1,8 milyon dolar ödemesi gerektiğine hükmetti. Her şirketin ödeyeceği miktarın yarısı, terapi masrafları da dahil olmak üzere davacının uğradığı kayıpların karşılanması için tazminat, diğer yarısı ise hukuka aykırı davranışı cezalandırmak ve gelecekte benzer davranışları caydırmak amacıyla verilen cezai tazminattı. Bu dava, diğer binlerce davanın arkasındaki hukuki argümanların gücünü değerlendirmeye yardımcı olmak amacıyla duruşmaya taşınmak üzere seçilen birkaç örnek davanın ilkiydi.

Oakland’daki davada Meta açısından riskler yüksek. Dava, federal bir gizlilik yasasının ve eyalet tüketiciyi koruma yasalarının ihlal edildiği iddialarına odaklanıyor. Bu yasalar, her ihlal için 20 bin dolara kadar para cezası öngörüyor. Milyonlarca genç Instagram ve Facebook kullanıcısı söz konusu olduğunda bu miktar hızla büyüyebilir. Şirket davayı kaybederse 193 milyar ila 1,4 trilyon dolar arasında mali cezalarla karşı karşıya kalabilir. Daha düşük olan miktar bile şimdiye kadarki en büyük dava ödemeleri arasında yer alacak ve eyalet başsavcılarının 1998’de sigara bağımlılığı konusunda tütün şirketleriyle vardığı 206 milyar dolarlık anlaşmayla karşılaştırılabilecek.

Okul bölgelerinin açtığı davalar, sosyal medyanın yol açtığı iddia edilen zararlarla bağlantılı geçmiş ve gelecekteki masrafların karşılanmasını talep ediyor. Bunlar arasında ek ruh sağlığı danışmanları ve güvenlik görevlileri istihdam etmek için finansman sağlanması ve sıkıntı yaşayan öğrencileri tespit edip onlara nasıl müdahale edeceklerini öğretmenlere aktarmak için ek eğitim verilmesi de bulunuyor. Bloomberg Intelligence, şirketlerin toplu olarak karşı karşıya olduğu mali riskin yaklaşık 400 milyar dolar olduğunu tahmin ediyor.

Okul bölgeleri ayrıca şirketlerden platformlarda değişiklik yapmalarını talep ediyor. Bunlar arasında ebeveyn denetimlerinin kurulması ve kullanıcı etkileşimini en üst düzeye çıkarmak üzere tasarlanmış algoritmaların değiştirilmesi bulunuyor. Benzer şekilde, şirketlere dava açan eyalet başsavcıları da platformların, başsavcıların çocukların beyin gelişimini kâr amacıyla istismar eden “bağımlılık yaratıcı” tasarım özellikleri olarak nitelendirdiği unsurları ortadan kaldırmasını emredecek mahkeme kararları talep ediyor.
 

Usain Bolt'un rekorunu kırdılar

Çin devlet medyasında yoğun biçimde tanıtılan oyunlarda 51 etkinlik bulunuyor. Bunların 30'u spor müsabakası, 21'i ise senaryo tabanlı yarışmalardan oluşuyor. Oyunların teknoloji ortağı Huawei'ye göre etkinliklerin yüzde 40'ından fazlasında robotların tamamen otonom şekilde çalışması gerekiyor. Cumartesi günü iki robot, 100 metre sprintte Usain Bolt'un 9,58 saniyelik dünya rekorundan daha hızlı dereceler elde etti. Bu kazanan robotun derecesinin 20 saniyeyi aştığı 2025 yılına kıyasla büyük bir ilerlemeydi. Ancak frenleme sorun yarattı. Makineler, organizatörlerin bitiş çizgisinden birkaç metre sonra yerleştirdiği kalın bir mindere çarptı.

100 metre şampiyonuyla aynı modelden bir başka insansı robot ise 400 metreyi 39,7 saniyede koştu. Bu derece, Güney Afrikalı Wayde van Niekerk'in 43,03 saniyelik dünya rekorundan daha hızlıydı. Oyunları izleyen robotik yatırımcısı Xu Qiaosheng, "Yoğunluk geçen yıla göre daha yüksek. Bu da robotun batarya yönetimi ve ısı dağıtma kapasitesine önemli talepler getiriyor. Bu Çin'in sanayi sektörünün gelişimi açısından çok büyük önem taşıyor” dedi.

Küçük sorunlar belirleyici

Gösterinin ötesinde, robotlar fiziksel dünyanın küçük kusurlarıyla karşılaştığında daha belirleyici testler ortaya çıkabilir: yanlış açıdaki bir kablo, erişilemeyecek kadar uzakta duran bir nesne, yer değiştiren bir paket veya atlanan bir adım. Bu testler, robotların nesneleri tanımlayıp tanımlayamadığını, ellerini ve vücutlarını doğru şekilde konumlandırıp konumlandıramadığını, kontrollü kuvvet uygulayıp uygulayamadığını ve insan müdahalesi olmadan hatalardan kurtulup kurtulamadığını ölçüyor.

Lumos Robotics CEO'su Yu Chao, oyunların donanımın geliştirilmesine yardımcı olabileceğini ve sektör için bir vitrin görevi görebileceğini söyledi. Ancak Yu, uzun vadeli değerin gerçek dünyadaki sorunları çözme becerisine bağlı olacağını belirtti. Yu, "Ancak gerçek kullanım senaryolarında çalışabildiğinde gerçek bir değere sahip olur. Sadece koşmak ve zıplamak verimliliği artırmaz” diye konuştu. 

Etkinlikte robotların, insan sporlarından alınan daha tanıdık etkinliklerin yanı sıra elektrikli araç şarjı, restoran işleri, acil durum müdahalesi ve el becerisi yarışmalarında da performansları ölçülecek. Ayrıca endüstriyel montaj ve malzeme yükleme etkinlikleri de bulunuyor. Kablo bağlantısı mücadelesi ise görüş, mekanik hizalama ve kuvvet kontrolünü test ediyor.

Pekin merkezli robotik girişimi Galbot, otonom bir insansı robot tenis maçı düzenleyeceğini açıkladı. Robotlar tekler ve çiftler müsabakalarında top takibi, servis atma ve gelen topları karşılama gibi görevleri gerçekleştirmeye çalışacak. Robotik şirketi Zeroth'un pazarlama direktörü Hua Rong için asıl test, gösteriler sona erdikten sonra başlayacak. Rong, "Ürün satıldıktan sonra gerçekten kullanıcıların sorunlarını çözüp çözemeyeceği asıl rekabet konusu olacak” dedi.

Denetim olmadan eyleme geçebiliyor

Şirket X’te yaptığı paylaşımda, “Bu deneysel çok modlu model ajanlar, akıl yürütme ve dünya bilgisi de dahil olmak üzere metin yeteneklerinde DeepSeek-V4-Flash ile aynı seviyede” ifadelerini kullandı. Şirket, modelin çok modlu ajan yetenekleri konusundaki testlerde Anthropic'in gelişmiş Opus 4.8 modeline yakın bir performans sergilediğini belirtti. Ajan yetenekleri, bir modelin sürekli denetim veya yönlendirme olmadan eyleme geçebilmesini ifade ediyor.

DeepSeek daha önce de DeepSeek-VL ailesi gibi çok modlu ve görsel modeller piyasaya sürmüştü. Ancak DeepSeek-V4-Flash-Vision-Exp adı verilen bu yeni model, görüntüleri yorumlama ve görevleri yerine getirme yeteneğini şirketin en gelişmiş model serisine ekliyor. Kullanıcılar modele DeepSeek’in API’si üzerinden erişebiliyor.

Çin-ABD rekabeti

Çinli şirketler, yapay zekanın ön saflarında ABD’li geliştiricilerle yoğun bir rekabet içinde. Bu şirketlerin modelleri çoğu zaman çok daha düşük bir maliyetle benzer performans sunuyor. DeepSeek’in amiral gemisi modelinin bu yılın başlarında piyasaya çıkması, düşük maliyetli ve açık ağırlıklı modellerin neler başarabileceğine ilişkin beklentileri yeniden şekillendirdi.

İngiltere’de pek çok kişinin sorduğu soru şu: Ne değişti? Kraliyet gözlemcilerine göre kararın nedenlerinden biri Harry’nin çocuklarına anılarında hatırladığı türden bir ortam sunma arzusunda yatıyor olabilir. Tabii kendisinin defalarca kınadığı kamuoyu ilgisi ve basın takibi olmadan. Harry, 2023 yılında ailesinin güvenliğiyle ilgili bir dava sırasında avukatı tarafından okunan bir açıklamada İngiltere’yi, “çocuklarımın mirasının merkezinde olan ve şu anda ABD’de yaşadıkları yer kadar kendilerini evlerinde hissetmelerini istediğim bir yer” olarak tanımlamıştı.

After Elizabeth: Can the Monarchy Save Itself? kitabının yazarı Ed Owens, “Çocuklarının Amerikalılar kadar İngiliz vatandaşı olarak da yetişmesini istiyorlar. Çocuklarının babalarının ülkesinin geleneklerini, kültürünü, tarihini ve mirasını benimsemelerini istiyorlar” dedi. Ancak Owens’ın da eklediği gibi başka etkenler de var. 

Kral Charles’ın kanser tedavisi

Bunların en önemlisi, Harry’nin 2024 Şubat’ında kansere yakalanan babasıyla ilişkisini daha da onarma fırsatı olabilir. Buckingham Sarayı, Charles’ın tedaviye iyi yanıt verdiğini açıkladı. Ancak Harry geçen yılki BBC röportajında, “Babamın ne kadar daha zamanı kaldığını bilmiyorum” demişti. BBC röportajı, Harry ve Meghan’ın son altı yıldır Atlantik’in iki yakasından yürüttüğü, son derece kamuya açık söz düellosunun son halkasıydı. Oprah Winfrey ile yaptığı bir röportajda, Spare adlı kitabında ve altı bölümlük Netflix belgeselinde Harry, daha önce kraliyet ailesinin hiçbir eski üyesinin cesaret edemediği ölçüde monarşiyi hedef aldı.

Bu da aileyle aralarında büyük bir kopuş yarattı. Harry, 2025 yılında Londra’daki kraliyet konutunda babasıyla çay içmek üzere bir araya geldi. Bu görüşme, aralarındaki anlaşmazlığın iyileşmesine yönelik ilk adım gibi görünüyordu. Geçen ay ise Harry ve Meghan çocuklarını İngiltere’ye getirdiklerinde baba ile oğul arasındaki soğukluğun biraz daha azaldığı görüldü. Aile, Londra dışındaki kraliyet konutlarından Highgrove House’da Charles ve Kraliçe Camilla ile özel olarak görüştü. Ancak New York Times’a konuşan bir kaynak, İngiltere’ye kalıcı olarak geri dönme ihtimalinin o sırada gündeme gelmediğini söyledi.

Kral ile daha fazla zaman geçirme ihtimali yaklaşan taşınmanın motivasyonlarından biriyse, Harry’nin ağabeyi ve Galler Prensi William ile benzer bir yakınlaşmanın gerçekleşmesi pek olası görünmüyor. William’ın, Harry’nin her şeyi anlatan bir kitap yazma kararına öfkeli olduğu söyleniyor. Harry BBC röportajında, “Ailemden bazı üyeler beni asla affetmeyecek” demişti.

Devlet koruması sağlanacak mı?

Bir de ailenin güvenliği meselesi var. Harry uzun süredir, kraliyet ailesinin aktif bir üyesi olmaktan çıktığında hükümetin geri çektiği polis koruması yeniden sağlanmadan İngiltere’ye dönemeyeceğini söylüyordu. Harry, bu karara karşı açtığı hukuki mücadeleyi bu yılın başlarında kaybetti. İngiltere Başbakanı Andy Burnham’a konu hakkında soru sorulduğunda, Harry ve Meghan için uygun güvenlik düzeyinin ne olması gerektiği meselesinin aile açısından “özel bir konu” olduğunu söyledi.

Owens, Harry’nin geri taşınma kararını, 1936’da Wallis Simpson ile evlenebilmek için tahttan feragat eden 8. Edward’ın hikayesiyle karşılaştırdı: “Daha geniş anlamda İngiliz kraliyet ailesiyle hiçbir zaman barışmayı başaramadılar. Hayatlarını bir bakıma kırgın, yalnız ve ailelerinden uzak şekilde, başka bir ülkede yaşayarak geçirdiler.” 

Bir de İngiliz medyası var. Harry, son 10 yılda ülkenin magazin basının çalışan gazetecilere adeta savaş ilan etti. Onları ailesinin zararına bir medya saldırısı yürütmekle suçladı. Telefonların dinlenmesi ve özel dedektiflerin kullanılması nedeniyle The Daily Mirror ve The Sun gazetelerinin yayıncılarına karşı açtığı davaları kazandı. Daha yakın zamanda ise The Daily Mail tarafından telefon dinleme yapıldığı yönündeki iddiaları mahkeme tarafından reddedildi. Artık bu davalar sonuçlandığına göre Harry ve Meghan’ın medyadaki eleştirmenleri tarafından nasıl karşılanacağı bilinmiyor.

Kamuoyunda popüler değiller

Kraliyet gözlemcileri, ailenin göz önünde olmamaya çalışacağını düşündüklerini söyledi. Bunun bir parçası olarak, muhtemelen Londra’nın oldukça dışında ve oradaki magazin basınından uzakta bir yerde yaşamayı tercih edecekler. Ancak Harry ve Meghan’ın yaşam tarzlarını finanse etmek için tercih ettikleri yöntemler göz önüne alındığında, bunu uygulamada yapmak zor olabilir. Bunlar arasında yüksek profilli hayır işleri, Netflix anlaşması ve diğer kamuya açık faaliyetler bulunuyor.

Her durumda, ailenin İngiltere’ye dönüşü, Harry ve Meghan konusunda hala ikiye bölünmüş durumdaki kamuoyunun kesinlikle dikkatini çekecek. Son anketler, genel kamuoyunun her ikisine de olumsuz baktığını, özellikle de Harry’nin ağabeyi ve eşi Kate ile karşılaştırıldıklarında bu olumsuzluğun daha belirgin olduğunu gösterdi. Bununla birlikte çift, İngiltere’nin genç kuşakları arasında hala popüler.

Milyonluk yazlıkların yerine rasyonel model

Ortalama 5 milyon lira değerindeki standart yazlıkların yıllık giderleri giderek artıyor. Emlak vergisi, aidat ve bakım masrafları yılda 80 bin ile 110 bin lira yük yaratıyor. Evde hiç kalınmasa bile aylık 8 ila 9 bin lira sabit maliyet ödeniyor. İşletme yüklerini kullanıcının omuzlarından aldıklarını aktaran Çelik, otel konforu sunduklarını dile getirdi.

Yüzlerce metreden çıkan termal su

Projenin ana hedeflerinden biri mevsimsellik sorununu aşarak turizmi tüm yıla yaymak. Bölgede yapılan aramalar sonucunda 800 metre derinlikte hipermineralli su bulundu. Suyun litrede 4500 miligram mineral oranına sahip olduğunu aktaran Çelik, en zengin kaynağı keşfettiklerini ifade etti. Tesis kış aylarında ortalama 800 ile 1000 misafir ağırlayarak yüksek doluluğa ulaşıyor.

Mahkemeden dönen cezalar ve maliyetler

Proje sürecinde açılan davalar inşaatı en az iki buçuk yıl geciktirdi. Şirkete süreç boyunca 2 milyar 885 milyon lira ceza kesildi. Mahkemelerin 2 milyar 850 milyon liralık cezayı iptal ettiğini söyleyen Çelik, davaları kazandıklarını ifade etti. Gecikmelerin pandemi sonrası emtia krizine denk gelmesi faturayı daha da ağırlaştırdı. Başlangıçta 250 milyon dolara mal olması beklenen proje 500-600 milyon dolar seviyelerine ulaştı.  Uzun süredir zarar açıklayan şirket projenin hayata geçmesiyle kara geçmeyi bekliyor.

Sıfır deşarj için yüz milyonluk bütçe

Tesis bünyesinde çevre altyapısı için 435 milyon lira yatırım yapıldı. Sistem sıfır deşarj prensibiyle çalışarak geri kazanılmış suyu peyzaj alanlarında kullanıyor. Denize atık su karışmadığını belirten Çelik, "Ben kendi misafirimin girdiği denize atığı mı deşarj edeceğim?" ifadesini kullandı. Bakanlık denetimlerinin sürdüğünü ve plajda mavi bayrak bulunduğunu vurguladı.

Sahiller yabancı acentelerin eline geçti

Mahmut Sefa Çelik, sahil otellerinin yabancı tur operatörlerinin kontrolüne girdiğini savundu. Otellerin yabancı acentelere 13-20 euro gibi düşük rakamlarla satıldığını anlattı. Çelik, "Türk turist kendi sahilinde denize giremiyor, Yunan adalarına gidiyor." değerlendirmesini yaptı. Klasik devre mülk yerine esnek tatil sistemine geçtiklerini sözlerine ekledi.

Reuters, Nvidia'nın yapay zeka çıkarımı alanında hızla büyüyen pazarda rekabet edebilmek amacıyla Çin ile uyumlu bir yapay zeka çipi versiyonu hazırladığını mart ayında bildirmişti. The Information ise iki Nvidia çalışanına dayandırdığı haberinde, şirketin Çinli müşteriler için tasarlanmış bir yapay zeka çipini yıl sonuna kadar küçük partiler halinde göndermeye başlamayı planladığını ve birkaç müşterinin şimdiden sipariş verdiğini öne sürdü.

Washington’ın onayı

Habere göre söz konusu çip, Nvidia'nın LPU'sunun bir versiyonuydu. Bu işlemci, girişim şirketi Groq'tan lisanslanan teknoloji kullanılarak geliştirildi ve yapay zeka sohbet robotlarının yanıtlarını hızlandırmak için grafik işlem birimleriyle (GPU) birlikte çalışıyor. Yayın, çipin ABD'nin ihracat kontrolü kurallarına uygun olduğunu ve Nvidia'nın, yeni nesil Vera Rubin yapay zeka sistemi ABD kısıtlamaları nedeniyle Çin pazarında kullanılamaz hale geldikten sonra LPU'nun Çin'de mevcut olan işlemcilerle çalışabilmesini sağlamak amacıyla yazılımda değişiklik yaptığını belirtti.

Nvidia'nın Çin'deki faaliyetleri son aylarda değişken bir seyir izliyor. Washington yönetimi mayıs ayında Alibaba, Tencent ve ByteDance'in de aralarında bulunduğu sınırlı sayıdaki Çinli şirkete Nvidia'nın H200 yapay zeka çiplerinin satışını onayladı ve teslimatlar yakın zamanda başladı. Nvidia ayrıca Vera CPU'sunu da Çinli müşterilere pazarlıyor. CEO Jensen Huang, mayıs ayında Nvidia'nın Çin'in yapay zeka çipi pazarını Huawei Technologies'e “büyük ölçüde bıraktığını” söylemişti. Huawei, Nvidia'nın Çin'deki başlıca yerli rakibi olarak öne çıkmış durumda.

Microsoft’un yapay zeka stratejisinin önemli bir ayağı, çeşitli sağlayıcılara ait modelleri Foundry adlı bir pazar yeri üzerinden sunmak. Foundry’nin temmuz ayı itibarıyla 100 bin müşterisi bulunuyordu. Üretim veya ulaşım gibi geleneksel sektörlerden müşteriler, Microsoft’un tanıtım materyallerinde sıklıkla öne çıkarılıyor.

En çok kullananlardan biri ByteDance

Ancak kaynaklara göre şimdilik Microsoft’un en büyük yapay zeka müşterilerinin çoğu diğer teknoloji şirketlerinden oluşuyor. TikTok’un Çinli sahibi ByteDance, genel olarak Foundry’ye en fazla harcama yapan şirket oldu. Kaynaklar diğer büyük müşteriler arasında Adobe, yapay zeka şirketi Perplexity ve OpenAI Yönetim Kurulu Başkanı Bret Taylor’ın kurucu ortaklarından olduğu müşteri hizmetleri yapay zeka girişimi Sierra’nın bulunduğunu söyledi.

Gelirlerin belirli müşterilerde yoğunlaşması ve şirketlerin birbirlerinden hizmet satın alması gibi potansiyel olumsuzluklar, son yıllarda teknoloji sektörünün peşini bırakmadı. Yapay zekanın kendisine yönelik beklentileri karşılayabilmesi için teknolojinin yalnızca ileri teknoloji şirketleri tarafından değil, ekonominin genelinde yaygın biçimde benimsenmesi gerekiyor.

Microsoft özellikle teknoloji sektöründeki bir avuç müşteriye bağımlı durumda. Şirketin uzun süredir ortağı olan OpenAI, Microsoft’un son mali yılında toplam yapay zeka gelirlerinin yaklaşık yüzde 70’ini sağladı. Microsoft, model erişiminin yanı sıra Copilot adlı bir yapay zeka asistanı sunuyor ve yapay zeka odaklı hesaplama gücünü de kiralıyor.

Kaynaklara göre Meta, yazılım geliştirme çalışmalarına yardımcı olması için yapay zekaya büyük miktarda yatırım yapıyor ve modellerin erişilebilirliğine ve maliyetlerine bağlı olarak birden fazla platform üzerinden modellere erişim satın alıyor. Bu kişilerden biri, Meta’daki geliştiricilerin kendi modellerinin çıktısını değerlendirmelerine yardımcı olmak amacıyla Foundry üzerinden OpenAI teknolojisini kullandığını söyledi.

Meta kendi yapay zeka işini de kuruyor

Meta, kendi yapay zeka modellerini geliştirmenin yanı sıra geliştirme sürecinin bir parçası olarak önde gelen diğer modelleri de kiralıyor. Teknoloji Direktörü Andrew Bosworth, temmuz ayında Big Technology podcast’ine konuk olduğu sırada bunu açıkladı. Meta ayrıca çeşitli yapay zeka modellerine erişim satmak üzere kendi işini de kuruyor. “API hizmeti” olarak adlandırılan bu yapı, Foundry ile rekabet edebilir. Bu durum Meta’nın Microsoft’un hizmetleri gibi dış kaynaklı hizmetlere yaptığı harcamaları azaltmasına yardımcı olabilir.

Meta daha önce de Microsoft teknolojilerine dayanmış, ardından bunların yerine şirket içinde geliştirdiği çözümleri kullanmıştı. Microsoft’un arama motoru Bing, 2000’lerin sonlarından itibaren Facebook’taki web aramalarının desteklenmesine yardımcı oldu. Reuters’ın haberine göre Meta, 2014’ün sonlarına doğru Bing’i kullanmayı bırakmıştı.

Microsoft ayrıca ChatGPT’nin piyasaya çıkmasıyla başlayan mevcut yapay zeka patlamasından önceki yıllarda, yapay zeka geliştirme çalışmaları için Meta’ya hesaplama gücü sağlamıştı. O zamandan bu yana Meta, kendi modellerinin geliştirilmesine güç sağlamak amacıyla yapay zeka veri merkezleri kuran en büyük şirketlerden biri haline geldi.

Adalar açıklarında 117 sarsıntı kaydedildi

Rasathane verilerine göre, 18 Ağustos 2026 saat 06.00 ile 20 Ağustos 2026 saat 13.00 arasında Marmara Denizi'nde yoğun bir sismik aktivite gözlendi. İstanbul'un Adalar ilçesi güneyinde yaklaşık 20 kilometrelik yarıçaplı bir alanda çok sayıda sarsıntı kaydedildi. Bu süre zarfında büyüklükleri 0.7 ile 3.1 arasında değişen toplam 117 deprem çözümlendi.

Gerçekleşen sarsıntıların fay mekanizmaları da uzmanlar tarafından incelemeye alındı. Rasathane yetkilileri, 19 ve 20 Ağustos tarihlerinde meydana gelen ve moment tensör çözümü yapılabilen depremlerin normal bileşenli oblik doğrultu atımlı odak mekanizmasına sahip olduğunu ifade etti. Kaynak mekanizmalarının birbirleriyle oldukça uyumlu olması nedeniyle olayların benzer bir faylanma geometrisi içerisinde geliştiği vurgulandı.

Aktivite 7/24 kesintisiz izleniyor

Bölgedeki sismik hareketliliğin, zamansal ve mekânsal olarak kümelenmiş bir mikrodeprem dizisi niteliğinde olduğu açıklandı. Yetkililer, bu tür küçük deprem kümelerinin aktif tektonik bölgelerde zaman zaman gözlenebildiğini söyledi.

Bölgedeki sismik aktivite Kandilli Rasathanesi tarafından yakından takip ediliyor. Depremlerin konum, derinlik, büyüklük ve kaynak mekanizması özellikleri açısından Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi tarafından 7/24 izlendiği ve ayrıntılı olarak değerlendirildiği belirtildi.

Merck ve Moderna yaptıkları açıklamada, aşılarının binden fazla melanom hastasının katıldığı geniş kapsamlı bir çalışmada hastalığın yeniden ortaya çıkmasını ve yayılmasını önlemeye yardımcı olduğunu söyledi. Hastaların, cerrahi olarak çıkarılmış ancak yeniden ortaya çıkma riski yüksek olan lokalize tümörleri vardı. Moderna, onaydan sonraki ilk birkaç yıl içinde binlerce melanom hastasının bu tedaviden faydalanabileceğini öngörüyor.

“Büyük yatırımlar da gelecek”

Mass General Brigham Kanser Enstitüsü Melanom Merkezi Direktörü Dr. Ryan Sullivan, "Bu, genel olarak bu alan için büyük bir gelişme. Bu olumlu çalışmayla birlikte, yaklaşımların kanseri daha geniş anlamda tedavi etme biçimimizi değiştirebileceğine dair umut var ve muhtemelen bunun ardından yatırımlar da gelecek” dedi. Amerikan Klinik Onkoloji Derneği'nin baş tıbbi yetkilisi Dr. Julie Gralow, çalışma sonucunun "önemli bir ilerleme" olduğunu ve mRNA teknolojisinin kanser tedavisi olarak kullanılmasını doğruladığını söyledi.

Diğer kanser türleri için de çalışmalar yürütülüyor

Melanomun ötesinde, kişiselleştirilmiş kanser aşıları çok sayıda tümör türü için ileri aşama geliştirme sürecinde bulunuyor. Merck ve Moderna, cerrahi olarak çıkarılmış küçük hücreli olmayan akciğer kanserleri üzerinde devam eden birkaç büyük çalışma yürütüyor. Şirketler ayrıca mesane ve böbrek kanseri hastalarında orta aşama çalışmalarda ve pankreas ile mide kanserlerinde erken aşama çalışmalarda bu kombinasyonu araştırıyor. Moderna Başkanı Stephen Hoge Reuters'a yaptığı açıklamada, önümüzdeki bir veya iki yıl içinde çok sayıda çalışma sonucunun açıklanmasının beklendiğini söyledi.

Pfizer'ın Covid aşılarında kullanılan mRNA teknolojisinin sahibi olan Roche ve BioNTech de ameliyat geçirmiş kolon ve pankreas kanseri hastalarında, "autogene cevumeran" adı verilen benzer bir tedaviyi orta aşama çalışmalarda test ediyor. Kolon kanseri çalışmasının sonuçlarının 2027'de, pankreas kanseri çalışmasının sonuçlarının ise 2031'de açıklanması bekleniyor. Penn Medicine Abramson Kanser Merkezi Direktörü ve Amerikan Kanser Araştırmaları Derneği'nin başkan seçilmişi Dr. Robert Vonderheide, "Önümüzdeki birkaç yıl içinde çok sayıda çalışmanın sonuçlarını duymalıyız ve bu haberle birlikte, bunların çoğunun olumlu olacağına dair artık umut etmek için her türlü neden var" dedi.

Nasıl çalışıyor?

Merck ve Moderna'nın "intismeran autogene" olarak bilinen tedavisi, bağışıklık sistemini Merck'ün Keytruda adlı immünoterapi ilacından altı haftada bir uygulanan en fazla dokuz doz ile ve hastanın bağışıklık sistemine kendi kanser hücrelerine saldırmasını söyleyen kişiye özel bir mRNA aşısından en fazla dokuz doz ile aktive etmeyi içeriyor. Melanomun ameliyat sonrasında yeniden ortaya çıkma riskini azaltmak amacıyla tek başına kullanıldığında Keytruda, bir yıla kadar üç ila altı haftada bir uygulanıyor.

Melanom hastalarında Keytruda tedavisi yorgunluk, ishal, döküntü ve eklem ve kaslarda iltihaplanmaya; bazı durumlarda ise sağlıklı organlarda iltihaplanmaya yol açabiliyor. Şirketler, aşının eklenmesiyle yeni herhangi bir yan etki görmediklerini belirtti. Çalışma halen devam ediyor ve şirketler sonuçların tamamını henüz yayımlamadı. İlacın genel sağkalım süresini uzatıp uzatmadığını belirlemek amacıyla gönüllüleri takip etmeye devam edecekler. Haziran ayında açıklanan önceki orta aşama çalışmanın beş yıllık verileri, aşının kanserin yeniden ortaya çıkma riskini yarı yarıya azalttığını ve yalnızca Keytruda kullanımına kıyasla kanserin yeni bölgelere yayılma riskini yüzde 59 oranında düşürdüğünü gösterdi.

Bu çalışmada mRNA aşısının eklenmesi, ciddi yan etkilerin görülme oranında da yeni bir artış olmadığını gösterdi. Hoge, "Orta aşama çalışmada gördüğümüz reaksiyonlar, insanların grip veya Covid aşısı ya da başka herhangi bir aşı olduklarında yaşadıkları türden reaksiyonlardı" dedi. Mass General Brigham Kanser Enstitüsü'nde melanom uzmanı olan Dr. Elizabeth Buchbinder, kanseri cerrahi olarak çıkarılmış hastaları tedavi eden doktorların, özellikle kanserin yeniden ortaya çıkma riski yalnızca yüzde 20 olan hastalarda, Keytruda ile tedavinin faydalarını yan etki riskine karşı sıklıkla değerlendirdiğini söyledi. Ancak aşının sağladığı ek faydanın "bu hesaplamayı değiştirebileceğini" belirtti.

Buchbinder, melanomu Keytruda ile birlikte test etmek için seçmelerinin temel nedenlerinden birinin, bunun çok sayıda mutasyon üreten bir tümör olması ve dolayısıyla bağışıklık sisteminin bunu fark etmesini kolaylaştırması olduğunu söyledi. Buchbinder, diğer birçok kanser türünün de çok sayıda mutasyon ürettiğini ve bunun yaklaşımın geniş bir kullanım alanına sahip olabileceğini düşündürdüğünü belirtti. "Göreceğiz, ancak özellikle bu sonuçların ortaya çıkmasıyla birlikte, bunun kesinlikle hızla büyüyecek bir alan olduğu açık" diye ekledi.

Prado’da İspanyol sanatının büyük ustalarını keşfedin

Resmi adı Museo Nacional del Prado olan Prado Müzesi, dünyanın en önemli sanat koleksiyonlarından birine ev sahipliği yapıyor. Müzenin 8 binden fazla tablosu arasında Velázquez’in Las Meninas, Goya’nın Çıplak Maja ve El Greco’nun Kutsal Üçleme gibi İspanyol sanatının başyapıtlarının yanı sıra Bosch’un Dünyevi Zevkler Bahçesi gibi yabancı sanatçıların önemli eserleri de bulunuyor.

Müzeyi daha sakin bir atmosferde keşfetmek isteyenler için farklı deneyimler de mevcut. Walks tarafından sunulan “Prado’da Yalnız” VIP deneyimi, müzenin halka açılmasından önce galerileri gezme fırsatı sunuyor. Böylece sanatseverler, kalabalıktan uzak bir sabahı dünyanın en önemli başyapıtları arasında geçirebiliyor.

Reina Sofía’da modern sanatın izini sürün

Yaklaşık 25 bin eserden oluşan kalıcı koleksiyonuyla Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, modern ve çağdaş sanat meraklılarının Madrid rotasında mutlaka yer vermesi gereken müzelerden biri.

Salvador Dalí, Joan Miró ve Pablo Picasso gibi sanatçıların eserlerinin sergilendiği müzenin en dikkat çekici eseri ise kuşkusuz Picasso’nun Guernica tablosu. İspanya İç Savaşı sırasında Bask bölgesindeki Guernica kentinin bombalanmasını konu alan dev eser, müzenin en güçlü simgelerinden biri.

Thyssen-Bornemisza’da sanatın dönüşümünü takip edin

Thyssen-Bornemisza Ulusal Müzesi, farklı dönemleri ve sanat akımlarını bir araya getiren kapsamlı koleksiyonuyla Madrid’in Altın Sanat Üçgeni’nin üçüncü ayağını oluşturuyor. Müze, Prado ile Reina Sofía arasındaki tarihsel boşluğu da büyük ölçüde tamamlıyor.

1.600’den fazla eserin yer aldığı koleksiyonda Caravaggio, Vincent van Gogh, Claude Monet ve Edward Hopper gibi sanatçıların çalışmaları bulunuyor. Erken dönem Avrupa sanatından 20. yüzyılın avangart akımlarına kadar uzanan koleksiyon, sanat tarihinin geçirdiği dönüşümü yakından görmek isteyenler için zengin bir içerik sunuyor. Müzenin mağazası da ziyaret edilmeye değer.

Kraliyet Sarayı’nda ihtişamı yakından görün

İspanyol kraliyet ailesinin resmi ikametgahı kabul edilen ancak günlük yaşamlarında kullanılmayan Madrid Kraliyet Sarayı, Batı Avrupa’nın en büyük kraliyet saraylarından biri.

Ziyaretçiler taht odasından kraliyet silah koleksiyonlarına kadar uzanan gösterişli bölümlerde dolaşarak sarayın görkemli iç mekanlarını, süslemelerini ve tarihi mobilyalarını inceleyebiliyor. Sarayın bazı bölümlerinde modern İspanyol kraliyet ailesinin yaşamından önemli anları yansıtan fotoğraflar da sergileniyor.

Sarayın dışında ise geleneksel Muhafız Değişimi töreni izlenebilir. Tören, hava koşullarının uygun olması ve resmi bir etkinlik bulunmaması halinde her çarşamba ve cumartesi saat 11.00’de gerçekleştiriliyor.

Debod Tapınağı’nda antik Mısır’a yolculuk yapın

Madrid’in en sıra dışı tarihi yapılarından biri olan Debod Tapınağı, ziyaretçilerine şehrin ortasında antik Mısır atmosferi yaşatıyor. Yaklaşık 2.200 yıllık tapınak, Mısır hükümeti tarafından 1968’de İspanya’ya hediye edildi ve Parque del Oeste’de yeniden inşa edildi.

Firavunları ve Mısır tanrılarını tasvir eden kabartmalarıyla dikkat çeken yapı, aynı zamanda Madrid’in batısına uzanan geniş bir manzara sunuyor. Özellikle gün batımında tapınağın bal rengindeki taşlarının akşam ışığıyla buluşması, burayı şehrin en etkileyici seyir noktalarından birine dönüştürüyor.

El Retiro’da şehrin kalabalığından uzaklaşın

Yaklaşık 350 dönümlük El Retiro Parkı, Madrid’in merkezinde doğayla baş başa kalmak isteyenler için ideal bir kaçış noktası. Ağaçlarla çevrili yürüyüş yolları, bakımlı bahçeleri ve tarihi yapılarıyla park, şehir hayatının temposundan uzaklaşmak isteyenlere geniş bir alan sunuyor.

Parkın öne çıkan noktaları arasında çağdaş sanat sergilerine ev sahipliği yapan cam ve demir yapısıyla Kristal Saray ve gölün kıyısındaki görkemli Alfonso XII Anıtı bulunuyor. Ziyaretçiler gölde tekne gezintisine çıkabilir, Gül Bahçesi’ni keşfedebilir veya asırlık ağaçların gölgesinde dinlenebilir.

Madrid’in enerjisini Gran Vía’da hissedin

Madrid’in en hareketli caddelerinden biri olan Gran Vía, günün her saatinde canlılığını koruyor. 20. yüzyılın başlarında tamamlanan cadde, Belle Époque’tan Art Deco’ya uzanan farklı mimari tarzları bir arada sunuyor.

Telefónica Binası ve gösterişli Edificio Metrópolis, Gran Vía’nın silüetini belirleyen başlıca yapılar arasında. Ancak caddenin cazibesi yalnızca mimarisiyle sınırlı değil. Uluslararası markaların mağazalarından yerel butiklere kadar geniş bir alışveriş seçeneği sunan Gran Vía, aynı zamanda tarihi tiyatrolarıyla da dikkat çekiyor. Bu salonlarda Broadway müzikallerinden klasik tiyatro oyunlarına kadar farklı gösteriler izlenebiliyor.

Mercado de San Miguel’de İspanyol mutfağını keşfedin

20. yüzyılın başlarından kalma etkileyici demir ve cam mimarisiyle Mercado de San Miguel, geleneksel bir mahalle pazarından Madrid’in en popüler gastronomi noktalarından birine dönüştü.

Pazarın tezgahlarında İber jambonundan el yapımı peynirlere kadar çok sayıda İspanyol lezzeti bulunuyor. Ancak özellikle La Casa del Bacalao’da sunulan tütsülenmiş, tuzlanmış ve kurutulmuş balık tapasları denenmeye değer.

Pazarın koridorlarında dolaşırken bir kadeh şarabı istiridye veya gilda adı verilen; zeytin, turşu biber ve ançüez gibi malzemelerle hazırlanan pintxoslarla eşleştirmek, Madrid’in gastronomi kültürünü deneyimlemenin keyifli yollarından biri.

Dünyanın en eski restoranlarından birinde yemek yiyin

1725 yılında kapılarını açan Sobrino de Botín, Guinness Dünya Rekorları’na göre dünyanın kesintisiz hizmet veren en eski restoranı olarak kabul ediliyor. Madrid’in geleneksel Kastilya mutfağını deneyimlemek isteyenler için restoran, şehrin en önemli gastronomi duraklarından biri.

Restoranın odun ateşinde çalışan fırınında hazırlanan cochinillo asado, yani kızarmış süt domuzu ve cordero lechal, yani süt kuzusu, menünün öne çıkan lezzetleri arasında.

Devour Tours, Prado Müzesi ile Botín’i bir araya getiren özel bir deneyim de sunuyor. Restoranın açılışından önce gerçekleştirilen bu programda üç çeşit öğle yemeğinin yanı sıra mutfak ve tarihi yeraltı şarap mahzenlerine perde arkasından bakma fırsatı bulunuyor.

Corral de la Morería’da flamenko tutkusunu yaşayın

Madrid’e gelenlerin İspanyol kültürünü yakından deneyimlemek için yapabileceği en özel aktivitelerden biri de flamenko gösterisi izlemek.

1956’dan bu yana hizmet veren Corral de la Morería, Madrid’in en prestijli flamenko mekanlarından biri olarak öne çıkıyor. Samimi atmosferiyle dikkat çeken mekanda dünyaca tanınan dansçılar, gitaristler ve şarkıcılar sahne alıyor. Dansın ritmi, canlı müzik ve sanatçıların performansı, ziyaretçilere İspanyol kültürünün en tutkulu yüzlerinden birini deneyimleme fırsatı sunuyor.

Deneyimi daha da özel hale getirmek isteyenler için mekanın restoranında yemek eşliğinde bir gösteri izlemek iyi bir seçenek. Madrid’in tarihini, sanatını, mutfağını ve gece hayatını aynı seyahatte keşfetmek isteyenler için şehir, Avrupa’nın en zengin kültürel rotalarından birini sunuyor.

Adayların yüzde 70'i yapay zeka kullanıyor

İş arayanların yüzde 70'i özgeçmişlerini geliştirmek için yapay zeka kullanıyor. Z kuşağında bu oran yüzde 85'e kadar çıkıyor. Bu araçlar, bir özgeçmişi 60 saniyeden kısa sürede mükemmel biçimde biçimlendirilmiş, anahtar kelimelerle doldurulmuş ve Aday Takip Sistemi'ne (ATS) göre optimize edilmiş hale getiriyor. Böylece başvuru sürecindeki iş yükünün önemli bir kısmı ortadan kalkıyor.

Optimize etme baskısı anlaşılır bir durum. Fortune 500 şirketlerinin yüzde 98'inden fazlası artık özgeçmişleri taramak için ATS kullanıyor ve başvurular bir insanın önüne gelmeden önce bazı adaylara diğerlerinden daha fazla öncelik veriliyor. Bu da giderek, işe alım sürecinde kimin bir sonraki aşamaya geçeceğine ilişkin kararın yazılım tarafından verildiği anlamına geliyor. Ancak bu başvuru hazırlama işinin de bir makine tarafından yapılması gerektiği anlamına gelmiyor.

Özgünlük eksikliği

Böyle bir ortamda, kusursuz bir özgeçmiş artık mükemmelliğin göstergesi değil. Aksine, işe alım uzmanları için bir uyarı işareti. Yazılı metindeki kusursuzluk standart haline geldiğinde, özenle hazırlanmış özgeçmişler farklılaşma gücünü kaybediyor. Hatasız ve anahtar kelimelerle optimize edilmiş bir özgeçmiş, seçkin bir adaya işaret etmek yerine artık özgünlük eksikliği olarak algılanıyor ve işe alım yöneticilerinin önlerine gelen her kusursuz başvurudan şüphelenmesine neden oluyor.

Nitekim işe alım uzmanlarının yaklaşık yüzde 20'si, yapay zeka tarafından oluşturulmuş gibi görünen bir özgeçmiş veya ön yazıya sahip bir adayı doğrudan reddedeceklerini söylüyor. Üçte birinden fazlası ise bu tür metinlerin tipik yapay zeka belirtilerini 20 saniyeden kısa sürede fark edebildiğini belirtiyor. Hem bir başvuru sahibi hem de bir işe alım yöneticisi olarak, yapay zeka tarafından oluşturulan başvuruların hakim olduğu bu dünyada nasıl hareket edeceğini bilmek zor olabilir.

AiMOGA Robotics yöneticileri potansiyel listelenme yerleri üzerinde görüşmeler yürütüyor. Şirket, küresel robotik firmaları arasına katılmak için gelecek yıl insansı robot teslimatlarını artırmayı bekliyor.

Chery International Başkanı Zhang Guibing, Pekin'deki Dünya Robot Konferansı'nda gazetecilere konuştu. Zhang, "Şu anda ilgili hazırlıkları yapıyoruz ve halka arz için çeşitli yerlerle görüşüyoruz." dedi.

Zhang, halka arzın teknoloji yatırımları için finansman sağlayabileceğini belirtti. Yönetici, bu adımın kurumsal yönetimi, şeffaflığı ve operasyonel standartları da artıracağını ifade etti.

Chery bünyesindeki yan kuruluşların bağımsız olarak borsaya kote edilmesi sık rastlanan bir durum olarak biliniyor. Otomobil parça tedarikçisi Bethel Automotive 2018 yılında Şanghay borsasında listelendi. Robotik firması Efort ise 2020 yılında Şanghay borsasında halka açıldı.

Sektörde rekabet artıyor

Yatırımcıların Çin robot endüstrisine olan ilgisi artış gösteriyor. Robot üreticisi Unitree şirketinin hisseleri çarşamba günü Şanghay'daki ilk işlem gününde altı kat değer kazandı. Başka bir girişim olan Lumos Robotics de gelecek yıl borsaya kote olmayı düşündüğünü bildirdi.

Çin'in robot endüstrisi, yapay zekâ ve otonom sistemlerdeki ilerlemelerle otomotiv ve teknoloji firmalarından yatırım çekiyor. Şirketler fabrikaların ötesinde perakende, müşteri hizmetleri ve kamu güvenliği alanlarında uygulamalar bulmak için yarışıyor.

Ocak 2025'te Chery bünyesinde kurulan AiMOGA, bugüne kadar 3 binden fazla robot teslim etti. Bu robotların 2 bini yurt dışına gönderildi. Şirket şu anda 60'tan fazla ülke ve bölgede faaliyet gösteriyor.

Şirket gelecek yıl küresel çapta 10 bin robot teslim etmeyi amaçlıyor. AiMOGA, bu yıl insansı polis robotlarını tanıttı. Trafik yönetimi ve kalabalık yönlendirmesi için Çin'in çeşitli şehirlerinde 110 polis robotu görevlendirildi.

Yurt dışı pazarlar hedefleniyor

Trafik polislerinin zorlu hava koşullarına ve emisyonlara maruz kaldığını tespit ettiklerini aktaran Zhang, trafik yönetimini umut verici bir uygulama alanı olarak gördüklerini söyledi. Zhang, robotların bu alanlardaki iş gücü açığını kapatabileceğini vurguladı.

Şirket, polis robotlarına duyulan ihtiyacın yurt dışında daha fazla olabileceğini değerlendiriyor. Yüksek sıcaklıklar ve şiddetli yağışların olduğu Orta Doğu ve Güneydoğu Asya bölgeleri öncelikli pazarlar arasında yer alıyor.

Çin'in robotik endüstrisinde birçok şirket rekabet ediyor. Zhang, zamanla sektörün teknoloji tabanının güçleneceğini öngördü. Yönetici, "Özellikle maliyetler konusundaki rekabetin sert olması muhtemel." değerlendirmesini yaptı.

Şirket, iç pazarın ötesine geçmek için yurt dışı faaliyetlerini artırıyor. Hizmet ve refakatçi robotları uluslararası genişlemeye öncülük ediyor.

Zhang'a ABD pazarına olası bir giriş soruldu. Yönetici, "Şirketin hedefi küresel pazarlara hizmet etmektir. Ancak bu genişleme farklı yerel düzenlemelere ve müşteri ihtiyaçlarına uyum sağlamayı gerektirecektir." ifadesini kullandı. Chery, mayıs ayında uygun bir zamanda ABD pazarına girmeyi düşündüğünü duyurmuştu.

İnsansı robotların yaygınlaşma sürecine de değinen Zhang, "İnsansı robotların hızlı bir şekilde benimsenmeden önce olgunlaşması yaklaşık on yıl sürebilir." dedi.

Artizan bir şarküteri ve modern bir bistro olarak konumlanan DELİ DELİ de QNB Terminal Kadıköy’de yer alan mekanlardan biri. Geniş bahçesi, sıcak ve keyifli bir atmosfer sunan kapalı alanı özellikle maç ya da kültür- sanat etkinlikleri öncesi burayı bir buluşma noktası kılıyor. Sair zamanda birbiriyle özlem gidermek isteyenler içinse sohbet mekanı olarak öne çıkıyor. 

DELİ DELİ’deki yeme içme deneyimi nedeniyle burayı bir gastronomi durağı olarak da tanımlamak mümkün. Keza, bakla ezmeli kokoreç Türkiye’nin vazgeçilmez sokak lezzetini bambaşka bir tabağa dönüştürmüş. Gravy soslu patates kızartmasının gravy sosu ev yapımı ve triple cooked patates kızartmasına malakan ve grana padano peynirleriyle birlikte inanılmaz bir lezzet katıyor. Diyebilirim ki, sırf bu sos için bile DELİ DELİ’ye gidilir.  

Yaz sebzeleri ile yapılmış ezme, isli yoğurt ve maydanoz ile servis edilen ezmeli köfte ise bistro ortamına adeta bir anne eli değdirmiş. DELİ DELİ’nin ev yapımı ekmeklerini sahanda servis edilen, içinde bolca rendelenmiş domates bulunan bu minyatür tencere yemeğinin sosuna bandırarak yemekten kendinizi alamayacaksınız.

Bistroda elbette tost yemeden kalkılmaz! Bunun için ev yapımı tost ekmeğinin içinde taze süt mısırı ve bezelyeli jumbo karides harcı bulunan karides tostu iyi bir seçim. Bir diğer tost alternatifi Katsu Sando ise 48 saat marine edilmiş çıtır tavuk, coleslaw , tonkatsu sos ve ev yapımı shokupan ekmeğinden oluşuyor.

Onun dışıda isteğe göre ekstra acılı sosla gelen çıtır kanat DELİ DELİ’ye her gittiğinizde yemek isteyeceğiniz bir lezzet. Taze enginar, avakoda, Yedikule marulun üstüne gezdirilen dereotu, maydanoz, yeşil soğan, karışık turşu suyu, zeytinyağı, limon turşusu, tuzdan oluşan yeşil sos ve greçkanın mükemmel bileşkesi bahar salatası ise tadının yanı sıra aynı zamanda görsel bir ziyafet. 

Bu arada bistronun mezelerinin ve şarküteri tabaklarının da haklı bir şöhrete sahip olduğunu hatırlatalım. Et, peynir, deniz ürünleri gibi pek çok alternatif bulunan menüyü bir kenara bırakarak kendi şarküteri tabağınızı oluşturabilirsiniz. Ayrıca, şarküteri ekibiyle konuşup kendi sandviçinizi hazırlattırabilir ya da içinde yerli yabancı süt ve şarküteri ürünlerinin bulunduğu DELİ DELİ marketinden evinize alışveriş yapabilirsiniz. 

Fish and chips meraklılarının da doğru adreste olduklarına hiç şüphe yok. 

DELİ DELİ’nin tatlıları ise sizi epey kararsız kılıyor. Hafif ve meyveli olduğu için tercih ettiğim poşe şeftali, ev yapımı vanilya dondurma, şeftali sorbet ve ahududu içeren Peche Melba, uzun zamandır unuttuğum bir lezzeti bana hatırlatmış oldu. Bir dahakine sıcak servis edilen hurmalı keki ve mahlep vermut, vişne içeren kakaolu kek Delikara’yı denemekte kararlıyım. 

Yerel ve uluslararası mutfaklardan seçilen ürünleri, sürdürülebilir tasarım anlayışı ve yöresel tadım, DJ performansları, workshoplar gibi düzenlenen interaktif etkinliklerle destekleyen, servis elemanlarının hızlı ve güleç yüzlü olduğu, her gün 12.00-00.00 arasında açık olan DELİ DELİ, Pazar günleri brunch için ayrıca tercih edilebilir.

Şimdi bu insanların hepsine aynı yapay zeka destekli sağlık asistanının hizmet verdiğini düşünelim. Sistem genç mühendise doğru bilgi verebilir. Peki yaşlı hastaya da aynı derecede anlaşılır konuşabilir mi? Sağlık okuryazarlığı düşük bir kişinin endişesini artırmadan onu doğru sağlık kuruluşuna yönlendirebilir mi? Farklı kültürlerden gelen insanların belirtilerini tarif etme biçimlerini anlayabilir mi? Acil bir durumu sıradan bir şikâyet gibi değerlendirme riski var mı?

Sağlıkta yapay zekanın gerçek sınavı yalnızca “doğru cevabı üretmesi” değildir. Doğru cevabı, doğru insana, doğru zamanda ve güvenli bir biçimde verebilmesidir.

MatrAIx tam da bu noktada yeni bir dünyanın kapısını aralıyor. Öncelikle size MatrAIx in ne olduğunu anlatmak isterim. MatrAIx’i, ürünlerin ve yapay zeka sistemlerinin gerçek insanlara sunulmadan önce sanal kullanıcılar üzerinde sınanabildiği, nüfus ölçeğinde bir simülasyon laboratuvarı olarak düşünebiliriz.

Harvard ve MIT öncülüğündeki araştırmacıların geliştirdiği sistemin merkezinde, dünya nüfusunun çeşitliliğini temsil etmeyi amaçlayan 8,3 milyar yapay persona bulunuyor. Her persona; yaş, eğitim, meslek, yaşadığı bölge, beceriler, alışkanlıklar, kişilik özellikleri ve davranış eğilimleri gibi 1.290 farklı boyutla tanımlanıyor. Bu profiller bir büyük dil modeliyle eşleştirildiğinde yalnızca veri satırı olmaktan çıkıp “sanal kullanıcıya” dönüşüyor. Bir ankete cevap verebiliyor, bir sohbet robotuyla konuşabiliyor, internet sitesinde gezinebiliyor veya bir mobil uygulamadaki görevleri tamamlayabiliyor.

MatrAIx’in amacı geleceği kusursuz biçimde tahmin etmekten çok gerçek kullanıcıyla karşılaşmadan önce gözden kaçabilecek sorunları daha erken görünür kılmak. Sistemin yayımlanan araştırmasında yaklaşık bir milyon kişilik kalite filtresinden geçirilmiş bir persona çekirdeği, dört ayrı test ortamı ve sağlık dâhil 25’ten fazla alana yayılan 1.010 uygulama görevi bulunuyor. Kontrollü deneylerde persona ajanlarının kendilerine tanımlanan davranış özelliklerine yüzde 91,5 oranında uyum gösterdiği bildiriliyor. Ancak araştırmacılar, sonuçların personayı canlandıran yapay zeka modeline göre değişebildiğinin de altını çiziyor. Bu nedenle MatrAIx bir hakikat makinesi değil; güçlü fakat dikkatle yönetilmesi gereken bir erken test altyapısıdır. 

Sağlıkta neden farklı bir anlam taşıyor?

Bir alışveriş uygulamasında yanlış tasarlanmış bir ekran müşterinin sepeti terk etmesine yol açabilir. Sağlık uygulamasındaki yanlış yönlendirme ise gecikmiş tanıya, gereksiz paniğe veya tedaviye ulaşamama riskine neden olabilir. Bu nedenle sağlıkta test yalnızca teknik performans testi değildir.

Bir yapay zeka sistemi laboratuvar ortamında yüzde 95 doğruluk gösterebilir. Fakat yaşlı bir hasta soruyu farklı ifade ettiğinde başarısı düşüyorsa, o yüzde 95 tek başına fazla şey söylemez. Sistem İngilizcede başarılı, Türkçede ortalama, Azerbaycan Türkçesinde yetersizse genel başarı oranı gerçek hayattaki eşitsizliği gizleyebilir. 

Sağlıkta sorduğumuz konular, sistem hangi hasta gruplarında hata yapıyor? Kimler verilen açıklamayı anlayamıyor? Hangi kullanıcılar yanlış bir güven duygusuna kapılıyor? Sistem acil belirtileri yeterince hızlı fark ediyor mu? Hastayı hekime yönlendirmesi gereken yerde konuşmaya devam ediyor mu? Kronik hastalığı, yaşı, dili veya sağlık okuryazarlığı farklı olan insanlara nasıl davranıyor? Yapay zeka ile klinisyen anlaşmazlığa düştüğünde son sözü kim söylüyor?

MatrAIx bu soruların tamamına kesin cevap vermeyebilir. Fakat doğru soruları, gerçek hastaya zarar vermeden önce sormamızı sağlayabilir.

Şimdi bir sağlık uygulamasını MatrAIx dünyasında test edelim

Hayalî bir hastane grubunun “Sağlık Yol Arkadaşım” isimli yapay zeka destekli bir dijital asistan geliştirdiğini varsayalım. Asistanın üç görevi hastanın şikâyetini dinlemek, aciliyet seviyesini belirlemek, hastayı acil servise, polikliniğe veya evde izleme seçeneğine yönlendirmek olsun. 

Hastane yönetimi sistemi doğrudan yüz binlerce hastaya açmak yerine önce MatrAIx benzeri bir simülasyon ortamında test etmeye karar veriyor. 

İlk aşamada amaç tanımlanıyor ve daha somut hedefler belirleniyor : Kalp krizi ve inme belirtilerinde gecikmiş yönlendirme olmaması, yaşlı ve dijital okuryazarlığı düşük hastaların görüşmeyi tamamlayabilmesi, farklı dillerde benzer güvenlik düzeyinin korunması, kaygılı kullanıcıların gereksiz yere acil servise yönlendirilmemesi, yapay zekanın tanı koyuyormuş gibi kesin bir dil kullanmaması, riskli durumlarda görüşmenin zamanında bir sağlık çalışanına devredilmesi. 

İkinci aşamada sanal hasta toplumu oluşturuluyor. Sisteme aynı soruyu soran 10 bin birbirinin kopyası hasta yerine, birbirinden farklı 10 bin sanal kişi seçiliyor. Bu toplumun içinde 25 yaşında, teknolojiye hâkim fakat sağlık bilgisi sınırlı kişiler, birden fazla kronik hastalığı olan 70 yaş üzerindeki kullanıcılar, görme veya işitme güçlüğü yaşayanlar, düşük sağlık okuryazarlığına sahip kişiler, farklı dil ve kültürlerden gelen hastalar, kaygı düzeyi yüksek kullanıcılar, belirtilerini eksik veya dolaylı anlatan kişiler, uygulamayı yavaş internet bağlantısıyla kullananlar bulunuyor.

Böylece test edilen şey yalnızca algoritma değil, algoritma ile insan çeşitliliği arasındaki ilişki oluyor.

Üçüncü aşamada, kritik olay simüle ediliyor ve yaratılan personalar farklı şeyler söylüyorlar. 

Mesela 1. persona “Göğsüm biraz sıkışıyor ama önemli olduğunu sanmıyorum. Biraz da terledim.”

2. persona “Mideme bir ağırlık çöktü, sol kolum da tuhaf.”

3. persona ise, “Kendimi iyi hissetmiyorum, randevu alsam mı?” diye soruyor.

Üç kişinin altında aynı klinik risk bulunabilir fakat belirtileri ifade etme biçimleri farklıdır. Test burada yapay zekanın yalnızca anahtar kelime arayıp aramadığını gösterir.

Dördüncü aşamada ise temsili sonuçlar inceleniyor. Bu makale için oluşturduğumuz varsayımsal simülasyonda sistem, açık biçimde “göğüs ağrısı” yazan kullanıcıların yüzde 97’sini acil değerlendirmeye yönlendiriyor. Fakat şikâyetini “midemde baskı”, “içimde sıkıntı” veya “kolumda tuhaflık” şeklinde anlatan ileri yaştaki kadın kullanıcılarda bu oran yüzde 82’ye düşüyor.

Genel performans tablosu başarılı görünüyor. Alt gruplara bakıldığında ise ciddi bir güvenlik açığı ortaya çıkıyor. Ayrıca dijital okuryazarlığı düşük kullanıcıların yüzde 18’i görüşmeyi tamamlamadan sistemden ayrılıyor. Bazı kaygılı personalar, yapay zekanın uzun açıklamalarını “durumum çok ciddi” şeklinde yorumluyor. Bazıları ise uygulamanın sakin dilinden yanlış bir güven sonucu çıkararak sağlık kuruluşuna başvurmayı erteliyor.

İşte simülasyonun değeri burada ortaya çıkıyor: Ortalama başarı oranının sakladığı kırılgan grupları görünür hâle getiriyor.

Beşinci aşamada: Sistem yeniden tasarlanıyor. Hastane ve teknoloji ekibi sonuçlara göre değişiklikler yapıyor. Dolaylı belirtileri yakalayan klinik kurallar güçlendiriliyor. Yaşlı kullanıcılar için daha kısa ve sade bir konuşma akışı hazırlanıyor. Kritik durumlarda “Bu bir tanı değildir” ifadesinin yanına açık bir eylem çağrısı ekleniyor. Belirsizlik yükseldiğinde görüşme otomatik olarak bir sağlık çalışanına devrediliyor. Başarı oranları yalnızca toplam kullanıcılar için değil; yaş, dil, cinsiyet, sağlık okuryazarlığı ve kronik hastalık grupları açısından ayrı ayrı izleniyor.

Sanal insanlar gerçek hastaların yerini alabilir mi? Sorusuna yeniden henüz Hayır diyoruz. 

Bir insanın korkusunu, ağrı algısını, aile ilişkilerini, ekonomik koşullarını veya geçmiş sağlık deneyimlerini 1.290 özellikle tamamen temsil etmek mümkün değildir. Persona, insanın kendisi değil; insan davranışının hesaplanabilir bir yaklaşımıdır.

Üstelik sanal kullanıcıları hareket ettiren büyük dil modellerinin kendi önyargıları vardır. Aynı persona, farklı modeller tarafından farklı biçimde canlandırılabilir. Bu nedenle simülasyondan çıkan sonuçlar klinik gerçek olarak kabul edilemez.

MatrAIx’in sağlık için doğru rolü, insanın yerine geçmek değil; insanla yapılacak testlere daha hazırlıklı başlamaktır. Bunu bir uçuş simülatörü gibi düşünebiliriz. Pilotlar simülatörde binlerce acil durum senaryosu deneyebilir. Ancak simülatörde başarılı olmak, gerçek uçağı hiç uçurmadan pilot olunabileceği anlamına gelmez. Simülasyon riski azaltır, eğitimi güçlendirir ve beklenmedik durumları görünür kılar. Gerçek dünyanın yerine geçmez.

 Yeni rekabet alanı: En hızlı geliştiren değil, en iyi sınayan kazanacak

Bugüne kadar teknoloji şirketlerinin temelinde bir ürünü ne kadar hızlı geliştirebildiğimiz yatıyordu. 

Yeni dönemin sorusu ise bir ürünün kimlere zarar verebileceğini ne kadar erken görebiliriz? olacak. 

Sağlık kuruluşları için MatrAIx benzeri dünyaların asıl değeri, milyonlarca sanal kullanıcı yaratmak değildir. Yönetim kurullarına, klinisyenlere ve teknoloji ekiplerine daha ürün piyasaya çıkmadan önce rahatsız edici sorular sordurabilmesidir.

Yukardaki örnekte olduğu gibi sistem yaşlıları dışarıda bırakıyor mu? Bir dilde diğerinden daha fazla hata yapıyor mu? İnsanı doğru anda hekime ulaştırıyor mu? Kime gereğinden fazla, kime gereğinden az güven veriyor? 

Sağlıkta gelecek yalnızca yapay zekayı kullananlarda değil, yapay zekayı farklı hasta toplulukları üzerinde sınayabilen, sınırlarını bilen ve insan denetimini sistemin merkezinde tutan kurumlar olacak.

Çünkü yapay zeka veriyi ve belirtileri okuyabilir. Ama insan hekim hastayı okur.

MatrAIx bize hastayla karşılaşmadan önce binlerce ihtimali görme imkânı sunabilir. Son sözün kime ait olacağı ise değişmemelidir: Klinik sorumluluğu taşıyan insana.

Öne çıkanlar

• NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracı, fotoğrafları geçen hafta Ay’ın yaklaşık 97 kilometre üzerinden çekti. Çarpışma bölgesinin görünür hala gelmesi için Ay’ın dönmesini bekleyerek altı gün geçirdi.

• NASA’nın kraterin gölgesine ilişkin analizine göre SpaceX’in Falcon 9 roketinin oluşturduğu krater yaklaşık 18 metre genişliğinde ve derinliği 13 metreden az.

• Yörünge aracındaki dar açılı kamera, genişliği yaklaşık 1 metre kadar küçük yüzey özelliklerini tespit edebiliyor.

• Görüntülerde ayrıca çarpışmanın oluşturduğu yüzey tozu ve kaya parçalarının izleri de görüldü.

SpaceX roketi neden Ay’a çarptı?

Falcon 9 roketi, 2025’in başlarında Ay’a iniş araçlarını derin uzaya taşımak üzere tek yönlü bir görev için fırlatılmıştı. Roket, Dünya’ya geri dönebilmek ve atmosferde yanarak yok olmak için gerekli yakıta sahip değildi. Bunun yerine birkaç ay boyunca uzayda sürüklendi ve sonunda yerçekiminin etkisiyle Ay’a doğru çekildi.

Roketin Ay’a saatte 8 bin kilometrenin üzerinde bir hızla çarptığı düşünülüyor. Bu olay, 1960’lardan bu yana Ay’da meydana gelen çok sayıdaki roket ve uzay enkazı çarpışmasından biri. Yakın dönemdeki diğer çarpışmalar arasında 2023’te Rusya’nın Luna-25 görevi ve 2022’de Çin’e ait kullanılmış bir roket gövdesi yer alıyor. Ay’a kasıtlı olarak çarpışmalar da gerçekleştirildi. 2009’da NASA’ya ait bir sonda, Ay’ın güney kutup bölgesinde kasıtlı olarak Ay’a çarptırıldı ve yaklaşık 95 litre suya rastladı.

Türkiye’de konuşmayı seviyoruz. Günlük siyaseti, ekonomiyi, enflasyonu, faizi, kuru, seçimleri, kimin ne söylediğini saatlerce tartışıyoruz. Fakat bütün bu gürültünün arasında çok daha temel bir soruyu ihmal ediyoruz:

Nasıl bir Türkiye istiyoruz?

Beş yıl sonra değil. Bir sonraki seçimden sonra da değil. 2050’de, hatta gelecek yüzyılda nasıl bir ülke olmak istiyoruz?

Emin Orhan’ın uzun süredir üzerinde çalıştığı “Büyük Türkiye Kalkınma Manifestosu” tam da bu büyük soruya cevap arıyor.

Emin Orhan’ı Türkiye ve dünya meseleleri üzerine en fazla kafa yoran iş insanı-yazarlardan biri olarak görüyorum. Çok takdir ediyorum. İş dünyasının içinden geliyor; dolayısıyla üretimin, yatırımın, istihdam yaratmanın, rekabetin ve risk almanın ne demek olduğunu teoriden değil, hayatın içinden biliyor. Ama kendisini şirket bilançosuna, fabrikaya ve günlük ticarete hapsetmiyor.

Türkiye’nin nereye gittiğini, dünyanın nasıl değiştiğini, teknolojinin insanlığı nereye taşıdığını, devletin nasıl daha iyi yönetilebileceğini, toprağın ve suyun nasıl korunacağını, eğitimin nasıl dönüştürülmesi gerektiğini, hatta dil, kültür ve medeniyet meselelerini sürekli düşünüyor, araştırıyor ve yazıyor.

Şimdi bütün bu zihinsel emeği 650 sayfayı aşan iddialı bir çalışmada bir araya getirmiş.

“Büyük” derken neyi kastediyoruz?

Başlıktaki “Büyük Türkiye” ifadesi ilk bakışta yanlış anlaşılmaya müsait.

Emin Orhan bunu özellikle açıklığa kavuşturuyor. Kastettiği daha geniş sınırlar, başka ülkeler üzerinde tahakküm ya da geçmiş imparatorlukların yeniden yaratılması değil.

Onun “büyüklük” ölçüsü başka: vatandaşının yaşam standardını yükselten, hukukunu güçlendiren, bilim ve teknoloji üreten, doğal ve beşerî sermayesini koruyan, dünyaya yalnız mal değil fikir, teknoloji ve değer ihraç eden bir Türkiye.

Bence manifestonun en değerli çıkış noktalarından biri bu.

Çünkü 21’inci yüzyılda devletlerin büyüklüğünü artık yalnız kilometrekare, nüfus veya asker sayısıyla ölçemeyiz.

Asıl güç; bilgi üretme kapasitesi, teknoloji, kurumların kalitesi, insan sermayesi, ekonomik dayanıklılık, diplomatik etki ve vatandaşların yaşam standardıdır.

Singapur’un toprağı küçük olabilir ama etkisi büyük. İsviçre’nin nüfusu sınırlıdır ama küresel ekonomik ağırlığı büyüktür. Güney Kore birkaç kuşakta teknoloji devi haline gelebildiyse bunun arkasında coğrafi genişleme değil, insan ve bilgi sermayesine yapılan yatırım vardır.

Türkiye’nin de büyüklük anlayışını bu yeni dünyanın gerçeklerine göre yeniden tarif etmesi gerekiyor.

Coğrafya kader değil, stratejik sermaye

Manifestoda hoşuma giden yaklaşımlardan biri de Türkiye’nin coğrafyasına bakışı.

Biz yıllardır “Türkiye zor bir coğrafyada yaşıyor” diyoruz.

Doğru.

Ama aynı coğrafya neden yalnız yük olsun?

Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu, Doğu Akdeniz ve Avrupa arasında bulunan Türkiye; enerji, lojistik, ticaret, veri, gıda ve yatırım koridorlarının doğal kavşağı olabilir.

Coğrafya kader olmaktan çıkarılıp stratejik sermayeye dönüştürülebilir.

Manifesto da toprağı, suyu, ormanları, denizleri, madenleri ve biyolojik çeşitliliği birbirinden bağımsız kaynaklar olarak değil, birlikte korunup yönetilmesi gereken “millî doğal sermaye” olarak ele alıyor.

Bu kavramın üzerinde özellikle durmak gerekiyor.

Bir ülkenin bilançosunda yalnız Merkez Bankası rezervleri, şirketler, fabrikalar ve gayrimenkuller yoktur.

Suyu da servetidir.

Toprağı da.

Ormanı, denizi, madenleri, güneşi, rüzgârı ve elbette yetişmiş insanı da.

Bugünkü büyümeyi finanse etmek uğruna bunları tüketiyorsak aslında zenginleşmiyor, gelecek kuşakların bilançosundan harcıyoruz.

Üretmek yetmez, ne ürettiğimiz önemli

Türkiye’nin üretim kapasitesini küçümsememek gerekiyor. Avrupa’nın önemli sanayi merkezlerinden biriyiz. Otomotivden beyaz eşyaya, tekstilden savunma sanayiine kadar ciddi bir altyapımız var.

Ama yeni dünyanın rekabeti hızla değişiyor.

Artık mesele yalnız daha fazla üretmek değil, daha yüksek katma değer üretmek.

Yapay zeka, yarı iletkenler, biyoteknoloji, robotik, ileri malzemeler, yeni nesil enerji teknolojileri, savunma, uzay, kuantum teknolojileri ve dijital platformlar önümüzdeki on yılların ekonomik ve jeopolitik gücünü belirleyecek.

Manifesto Türkiye’nin düşük teknoloji ve dışa bağımlılık üzerinden değil; bilgi, teknoloji ve yüksek katma değer üzerinden ilerlemesini savunuyor.

Ben buna bir cümle eklemek isterim:

Türkiye yalnız dünyanın fabrikalarından biri değil, laboratuvarlarından, tasarım merkezlerinden ve marka üreticilerinden biri olmak zorunda.

Başkalarının geliştirdiği teknolojiyi monte ederek orta gelir seviyesine ulaşabilirsiniz. Fakat dünyanın üst ligine çıkamazsınız.

İnsan, insan, insan

Bütün bu büyük hedeflerin merkezinde bana göre tek bir unsur var:

İnsan.

Petrolünüz bitebilir. Madeniniz tükenebilir. Fabrikanız eskiyebilir. Bugünün teknolojisi yarın değersizleşebilir.

Ama iyi yetişmiş, sorgulayan, yaratıcı, özgüvenli, dünyayı bilen ve yeni bilgi üretebilen insanlarınız varsa yeniden zenginlik yaratabilirsiniz.

Manifestonun eğitime ve bilimsel kapasiteye verdiği önem bu nedenle değerli. Eğitimi yalnız sosyal politika, üniversiteyi de diploma dağıtan bir kurum olarak değil, kalkınmanın stratejik altyapısı olarak görüyor.

Türkiye açısından benim en fazla kaygı duyduğum meselelerden biri de burada.

Gençlerin dünyaya açılmasından korkmamalıyız. Gitsinler. Harvard’da, Cambridge’de, Pekin’de, Singapur’da okusunlar. Silikon Vadisi’nde çalışsınlar. Afrika’yı, Asya’yı, Latin Amerika’yı tanısınlar.

Sorun gitmeleri değil.

Sorun, geri dönmek istememeleri; daha da kötüsü, Türkiye’de gelecek kurabileceklerine inanmamalarıdır.

Hukuk, ekonomi politikasının parçasıdır

Kalkınma tartışmalarında bazen ekonomi ile hukuk birbirinden tamamen ayrı meseleler gibi ele alınıyor.

Oysa yatırımcı yalnız faiz oranına, teşviklere veya kurumlar vergisine bakmaz.

Mülkiyet hakkına bakar.

Sözleşmenin uygulanıp uygulanmayacağına bakar.

Mahkemelerin bağımsızlığına, düzenleyici kurumların öngörülebilirliğine, bürokrasinin kalitesine ve bugün verilen sözün yarın geçerli olup olmayacağına bakar.

Manifestonun kurduğu zincir aslında çok açık: adalet zayıflarsa güven aşınır; güven aşınırsa yatırım azalır; yatırım azalırsa üretim ve sürdürülebilir refah zarar görür.

Bu nedenle hukuk devleti yalnız siyasi veya demokratik bir ideal değildir; aynı zamanda kalkınma politikasının temelidir.

Liyakat de öyle.

Bir ülkeyi kimin yönettiği kadar, devletin hangi yetkinlik, kurallar ve kurumlarla yönetildiği önemlidir.

Elli başlık, aslında tek mesele

Emin Orhan’ın çalışmasının en iddialı taraflarından biri kapsamı.

Ekonomi, sanayi, teknoloji ve yapay zekâdan enerji bağımsızlığına; kritik madenlerden tarım ve su güvenliğine; Mavi Vatan’dan iklim değişikliğine; eğitimden sağlığa; hukuk devletinden liyakate; savunma sanayiinden uzaya; Türk dünyasından küresel ticaret ve kalkınma diplomasisine kadar 50 temel stratejik alanı aynı çerçevede ele alıyor. 

650 sayfalık bir manifestodaki her görüşe katılmak mümkün mü?

Elbette değil.

Benim de daha farklı düşündüğüm, tartışmaya açmak istediğim, daha fazla uluslararası mukayese veya ekonomik fizibilite görmek istediğim noktalar var.

Ama zaten böyle bir eserin değeri, okuyucuya tartışılmaz doğrular sunmasında değil.

Bizi tartışmaya zorlamasında.

Türkiye’nin yeni bir kutsal metne ihtiyacı yok. Yeni bir ortak akla ihtiyacı var.

Siyasetin ötesinde bir kalkınma mutabakatı

Burada belki manifestonun da ötesine geçen bir mesele var.

Türkiye’nin uzun vadeli geleceğini yalnız hükümetlere bırakamayız.

Hükümetler gelir gider. Seçim dönemleri dört-beş yıldır. Oysa eğitim reformunun sonuçlarını görmek 15–20 yıl, enerji dönüşümünü gerçekleştirmek onlarca yıl, bilimsel ekosistem yaratmak birkaç kuşak gerektirebilir.

Dolayısıyla bazı meseleleri günlük siyasetin üzerine çıkarmamız gerekiyor.

Nasıl bir eğitim sistemi istiyoruz?

Enerji güvenliğimizi nasıl sağlayacağız?

Suyu nasıl yöneteceğiz?

Yapay zeka çağında Türkiye nerede olacak?

Sanayimizi nasıl karbonsuzlaştıracağız?

Nitelikli insanlarımızı nasıl tutacağız ve dünyanın en iyi beyinlerini nasıl Türkiye’ye çekeceğiz?

Bu sorular iktidarın veya muhalefetin değil, Türkiye’nin sorularıdır.

Manifestonun da vurguladığı gibi böylesine kapsamlı bir gelecek tek bir kişi, kurum veya siyasi yapı tarafından kurulamaz; ortak akıl, ortak emek ve ortak ideal gerektirir.

Emin Orhan’ın asıl katkısı

Emin Orhan’ın çalışmasını okurken benim için asıl değer 650 sayfada veya ortaya konulan 50 stratejik başlıkta değil.

Daha basit bir yerde.

Bir iş insanının kazandığını yalnız yeni yatırımlara değil, düşünmeye de yatırmasında.

Türkiye’nin iş insanlarından yalnız fabrika kurmalarını, ihracat yapmalarını, vergi ödemelerini ve istihdam yaratmalarını beklememeliyiz.

Ülkenin meselelerine kafa yormalarını, dünyayı okumalarını, fikir üretmelerini, üniversitelerle çalışıp gençleri desteklemelerini ve gerektiğinde alışılmış düşüncelere meydan okumalarını da istemeliyiz.

Emin Orhan bunu yapmaya çalışan insanlardan biri.

Elbette onun manifestosu Türkiye’nin bütün sorunlarının nihai cevabı değil.

Öyle olduğunu kendisi de iddia etmiyor.

Ama önemli bir başlangıç noktası sunuyor:

Günü kurtarmak yerine geleceği tasarlamak.

Manifestonun güçlü cümlelerinden biri bunu güzel özetliyor:

“Milletlerin kaderini coğrafya değil; bilgi, irade ve kurumlar belirler.”

Ben de sonuna şunu eklemek isterim:

Türkiye’nin daha fazla konuşana değil, daha fazla düşünen, üreten ve düşündüğünü hayata geçiren insana ihtiyacı var.

Ve “Büyük Türkiye”yi gerçekten büyük yapacak olan şey, ne kadar toprağa hükmettiğimiz ya da dünyaya ne kadar yüksek sesle konuştuğumuz olmayacak.

İnsanımıza ne kadar değer verdiğimiz, ne kadar bilgi ve teknoloji ürettiğimiz, kurumlarımızı ne kadar sağlam kurduğumuz ve dünyaya ne kadar değer kattığımız olacak.

Emin Orhan’ın manifestosu en azından bizi yeniden bu büyük soruların etrafında düşünmeye çağırıyor.

Bazen bir kitabın yapabileceği en önemli şey de budur.

Araştırmaya 450 kişi katılıyor

ABD hükümeti veri tabanında salı günü yayımlanan araştırma açıklamasına göre, 12 Ağustos'ta başlayan denemeye 450 kişi katılıyor. Çalışmada hapın belirtilmeyen iki düşük dozu bir plasebo ile karşılaştırılacak.

Çoğu obezite araştırması, ilaçların neler yapabileceğine dair bir temel oluşturmak için hastaları mümkün olan en yüksek ilaç dozuna ulaştırmaya çalışıyor. Ancak gerçek dünyada hastalar genellikle daha düşük dozlara bağlı kalıyor.

Bazı hastalar yan etkilerle mücadele ediyor veya düşük bir dozun yeterince işe yaradığını görüyor. Diğer hastalar ise mikro doz uyguluyor. ABD'deki bazı telesağlık şirketleri bu ilaçları aşırı kilolu olmayan kişilere pazarlıyor.

BMO Capital Markets analisti Evan Seigerman, hastaların üçte ikisinden fazlasının en düşük iki dozu kullandığını ifade etti.

Pazar payını hızla ele geçirdi

Ocak ayında ABD'de piyasaya sürülmesinden bu yana 5 milyondan fazla kez reçete edilen Novo'nun hapı, rekabetçi obezite alanında pazar payını hızla ele geçirdi. Novo, çarşamba günü denemeyle ilgili sorulara yanıt vermedi.

ABD'de hapın düşük olan iki dozu, ödemeyi kendi cebinden yapan müşteriler için yüksek olan iki dozun yaklaşık yarı fiyatına satılıyor.

Novo'nun düşük doz araştırması, vücut kitle indeksi en az 27 olan hastaları arıyor. Bu oran, Dünya Sağlık Örgütünün "fazla kilolu" kategorisine giriyor.

Paris, Fransa

Fransa'nın başkenti Paris, iş için uygun altyapı ile yaşam kalitesi arasındaki dengesi sayesinde en iyi çalışma destinasyonu olarak ilk sırada yer aldı. Yürünebilirlik açısından 10 üzerinden 9,7 puan alan şehir, 240,67 Mbps geniş bant hızına sahip olması sayesinde çevirimiçi kalmayı kolaylaştırıyor. Ayrıca doğaya erişim konusunda 15 üzerinden maksimum puanı alıyor ve çok sayıda ortak çalışma alanına da ev sahipliği yapıyor.

Bangkok, Tayland

Bangkok hızlı interneti, sıcak iklimi ve nispeten uygun konaklama seçenekleri sayesinde listede ikinci sırada yer aldı. Şehir, ilk beş içindeki en yüksek geniş bant hızlarından birine sahip: 317,03 Mbps. Araştırmaya göre otellerin gecelik ortalama fiyatı ise yaklaşık 32 dolar.

Londra, Birleşik Krallık

İlk beş şehir arasında en pahalı konaklama seçeneklerine sahip olmasına rağmen Londra, mükemmel yürünebilirlik puanı ve doğaya erişimi sayesinde genel sıralamada üçüncü oldu. Şehirde geniş bant hızları 158,25 Mbps seviyesinde ve otel ya da kiralık daire dışında çalışmak isteyen gezginlerin kolayca erişebileceği ortak çalışma alanları bulunuyor.

Hong Kong

Hong Kong, ilk beş şehir arasında 355,55 Mbps ile en hızlı geniş bant bağlantısına sahip olarak dördüncü sırada yer aldı. Ayrıca doğaya erişim konusunda maksimum puana, 10 üzerinden 9,0 yürünebilirlik skoruna ve WeWork dahil olmak üzere çok sayıda ortak çalışma alanına erişime sahip.

Guangzhou, Çin

Guangzhou hızlı interneti, uygun fiyatlı konaklama seçenekleri ve doğaya erişimin birleşimi sayesinde beşinci sırada yer aldı. Şehirde geniş bant hızları 237,91 Mbps seviyesinde. Doğaya erişim konusunda tam puan alan Guangzhou'da otellerin gecelik ortalama fiyatı ise yaklaşık 45 dolar.

St. Barts hâlâ lüksün simgesi

Karayipler'in en seçkin destinasyonlarından St. Barts, onlarca yıldır lüks seyahatin merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Adadaki yüksek standartlı villalar, süper yatlar için özel demirleme alanları ve üst düzey restoranlar, bölgeyi varlıklı gezginlerin gözde adreslerinden biri haline getiriyor.

Yoğun sezonda St. Barts'taki lüks villaların gecelik fiyatları yaklaşık 7.000 dolardan başlayarak 15.000 doların üzerine çıkabiliyor. Varlıklı gezginlerin adaya ilgisi ise yeni değil; yüksek gelir grubundan ziyaretçiler yaklaşık 70 yıldır St. Barts'ı tercih ediyor.

Ancak Exceptional Villas CEO'su Linda Browne'a göre lüks seyahat pazarında beklentiler önemli ölçüde değişiyor. Browne, müşterilerin artık yalnızca "Nereye gidelim?" sorusunu değil, "Aynı bütçeyle daha fazlasını nerede elde edebiliriz?" sorusunu da sorduğunu belirtiyor.

30 yılı aşkın süredir yüksek gelirli müşterilere hizmet veren lüks villa şirketi Exceptional Villas, özellikle aynı bütçe karşılığında daha geniş alan, daha fazla personel ve daha kişiselleştirilmiş hizmet sunan destinasyonlara yönelik talebin arttığını gözlemliyor.

Browne'a göre günümüzde lüksün tanımı yalnızca yüksek fiyat etiketiyle yapılmıyor. Müşteriler hâlâ olağanüstü villalar ve beş yıldızlı hizmet bekliyor ancak ödedikleri ücretin karşılığını daha fazla sorguluyor.

Browne, özellikle mahremiyet, geniş yaşam alanları, kişiselleştirilmiş hizmet ve otellerde sunulması zor deneyimlerin müşteriler açısından fiyatı anlamlı hale getirdiğini belirtiyor. Bu nedenle varlıklı gezginler, 8.000 ya da 10.000 dolarlık bir tatil bütçesi karşılığında mümkün olduğunca fazla ayrıcalık elde etmek istiyor.

2026'nın fiyat-performans açısından öne çıkan üç adresi

Browne, 2026'da Karayipler'de lüks seyahat açısından fiyat ve sunulan hizmet dengesi bakımından üç destinasyonun öne çıktığını düşünüyor: Jamaika, St. Martin ve Dominik Cumhuriyeti.

Jamaika

Jamaika'daki sahil villalarında gecelik fiyatlar, özel aşçı, uşak ve konsiyerj hizmetleri dahil olmak üzere yaklaşık 2.571 dolardan başlıyor. Bu fiyat, St. Barts'ta benzer özelliklere sahip bir villanın yaklaşık 7.143 dolarlık gecelik ücretinden yüzde 64 daha düşük.

Browne, Jamaika'nın en önemli avantajlarından birinin lüks villaların büyük bölümünün tam kadrolu hizmet vermesi olduğunu söylüyor. Bazı villalarda çalışan ekiplerin yıllardır, hatta onlarca yıldır aynı konuklara hizmet vermesi, konaklamaya kişisel bir boyut kazandırıyor.

Bu sistem, konukların kendilerini bir otelden ziyade kendi evlerindeymiş gibi hissetmelerini sağlıyor. Personelin misafirleri ve alışkanlıklarını tanıması, tekrar gelen ziyaretçilerin aynı çalışanlar tarafından karşılanması da deneyimi daha özel hale getiriyor.

Jamaika'nın sunduğu olanaklar villalarla sınırlı değil. Dağlar, şelaleler ve uzun sahil şeridi; adanın kendine özgü yemek ve müzik kültürüyle birleşerek farklı bir tatil deneyimi sunuyor.

St. Martin

St. Martin'de denize sıfır, altı yatak odalı villaların gecelik fiyatları yaklaşık 1.515 dolardan başlıyor. Bu rakam, benzer özelliklere sahip ve gecelik 5.000 dolardan başlayan Turks ve Caicos villalarına kıyasla yüzde 70 daha düşük.

Browne, Fransız ve Hollanda kültürlerinin bir arada bulunduğu St. Martin'in bu özelliği sayesinde Karayipler'in en farklı destinasyonlarından biri olduğunu belirtiyor.

Adada konaklayan ziyaretçiler kısa mesafelerde üst düzey restoranlara, hareketli plaj kulüplerine ve alışveriş seçeneklerine ulaşabiliyor. Ayrıca Anguilla ve St. Barts gibi popüler adalara yakınlığı, ziyaretçilere daha yüksek fiyatlarla karşılaşmadan farklı destinasyonları deneyimleme imkanı sunuyor.

Dominik Cumhuriyeti

Dominik Cumhuriyeti ise özellikle tatil köylerinin sunduğu olanaklarla özel villa mahremiyetini bir arada isteyenler için öne çıkıyor.

Casa de Campo ve Punta Cana gibi bölgelerde golf, polo, tenis, marina erişimi ve özel plajlar gibi çok sayıda aktivite bulunuyor. Las Ramas gibi tesislerde villa fiyatları gecelik yaklaşık 1.750 dolardan başlıyor.

Browne, Dominik Cumhuriyeti'nin özellikle farklı beklentilere sahip aileler ve kalabalık gruplar için avantajlı olduğunu belirtiyor. Casa de Campo ve Cap Cana gibi topluluklarda şampiyona standartlarında golf sahaları, marinalar, plaj kulüpleri, polo ve tenis gibi çok sayıda aktivitenin bir arada sunulması, konukların konaklama süresince daha fazla seçeneğe sahip olmasını sağlıyor.

Lüks villalarda hizmetin kapsamı genişliyor

Karayipler'deki üst segment villaların önemli bir bölümünde özel aşçı, uşak, temizlik görevlileri ve konsiyerj ekibi bulunuyor. Konuklara geniş iç ve dış yaşam alanlarının yanı sıra özel havuzlar ve birden fazla yatak odasına sahip süitler sunuluyor.

Hizmetler ise konaklama ile sınırlı kalmıyor. Misafirlerin gelişinden önce market alışverişinin yapılmasından özel yat kiralanmasına, sağlık ve wellness hizmetlerinden kişiye özel gezilerin organize edilmesine kadar çok sayıda talep karşılanabiliyor.

Villa kiralarında geniş fiyat aralığı

Lüks villa pazarında bütçeler oldukça geniş bir yelpazeye yayılıyor. Haftalık villa kiraları yaklaşık 8.000 dolardan başlayarak 250.000 doların üzerine çıkabiliyor.

Exceptional Villas, müşterileri belirli bir bütçe segmentine yönlendirmekten ziyade, ihtiyaçlarına uygun villayı bulmaya odaklanıyor. Bu kimi zaman tam kadrolu ve denize sıfır bir ev arayan bir aile, kimi zaman da maksimum mahremiyet ve tamamen kişiselleştirilmiş deneyimler isteyen bir grup anlamına geliyor.

Lüks seyahatte yeni öncelik: Daha fazla değer

Browne, lüks Karayip villalarına yönelik talebin güçlü kalmaya devam ettiğini belirtiyor. Ancak talebin niteliği değişiyor.

Varlıklı gezginler artık yalnızca prestijli bir destinasyonda konaklamak istemiyor. Daha fazla mahremiyet, daha geniş alan, kişiye özel hizmet ve esneklik arıyorlar. Özellikle aileler ve arkadaş grupları için özel villalar, sunduğu hizmet ve özgürlük nedeniyle bazı durumlarda lüks otellere kıyasla daha yüksek değer sağlayabiliyor.

Bu değişim, lüks seyahat pazarında "en pahalı" seçeneğin otomatik olarak "en iyi" seçenek olarak görülmediğini ortaya koyuyor. Yeni dönemde asıl belirleyici, ödenen ücret karşılığında elde edilen deneyimin kapsamı ve kişiselleştirme düzeyi olacak.

Bazı ülkeler, ulusal kimlikleri, tarihleri ve küresel kültürel etkileri mutfaklarından ayrı düşünülemediği için dünya genelinde evrensel bir üne sahip. İtalya, Fransa, Japonya, Meksika, Hindistan ve Tayland; yemekle özdeşleşen önde gelen ülkeler olarak öne çıkıyor ve küresel gastronomi sıralamalarında ve gastronomi turizminde sürekli olarak üst sıralarda yer alıyor.

Yalnız seyahat edenlere özel turlar hazırlayan bir tur operatörü olan Solos, gezginlerin yemek aracılığıyla bir destinasyonla bağ kurabilecekleri daha sıra dışı destinasyonlara yönelik talebin arttığını gözlemledi. Gezginler, gastronomi açısından zaten popüler olan destinasyonlarda farklı bölgeleri keşfederek bir ülkenin başka neler sunabileceğini deneyimlemek istiyor. Solos, gezginlerin Balkan baharatlarının bölgesel yemekler üzerindeki benzersiz etkisini ve Makedonya'nın şarap bölgesi üzerindeki etkisini deneyimlediği Kuzey Yunanistan'a yönelik yoğun bir talep gördü.

Gastronomi turizmi ne kadar popüler hale geldi?

Adventure Travel Trade Association'a göre gastronomi turizmi, yalnızca doğa yürüyüşlerinin gerisinde kalarak seyahat sektörünün en hızlı büyüyen segmentlerinden biri. Solos'ta Ürün ve Operasyonlar Başkanı olan Hannah Siddiqui, gastronomi odaklı turlara yönelik artan talebe yanıt olarak geçen yıl 10 yeni tur başlattıklarını ve böylece gastronomi unsurları içeren toplam 50 farklı turları olduğunu belirtti.

Yemek odaklı destinasyonlar, yalnız seyahat edenler için de mükemmel seçenekler. Gastronomi merkezli destinasyonları ziyaret etmek yalnızca yeni yemekleri denemekle ilgili değil. Yemek, doğası gereği insanları bir araya getiriyor. Yalnız seyahat edenler, gastronomi merkezli bir destinasyonun sunduğu sürükleyici deneyime ilgi duyuyor. Yalnız seyahat edenlerin, bölgelerinin kültürel yemek geleneklerini paylaşmaya istekli yerel halkla etkileşime girme ve restoran menülerindeki özel yemekler ile yerel favorileri keşfetmeleri için onlardan rehberlik alma olasılığı yüksek. Sürükleyici deneyimler arasında, örneğin Güney Kore'de kimchi yapmayı öğrenmek gibi bazı yemek pişirme dersleri de bulunabiliyor. Bu aynı zamanda diğer yalnız gezginlerle kaynaşmak için harika bir yol.

İtalya, gastronomi turizmi içinde hala en popüler destinasyon olmayı sürdürüyor. Kuzey Yunanistan'ın gastronomi sahnesi de beklenmedik lezzetler sunuyor. Yunanistan'ın ikinci büyük şehri olan Selanik, hala Osmanlı İmparatorluğu'nun güçlü etkisini taşıyan yemeklerle dolu. Gezginler, Yunanistan'ın daha popüler güney bölgelerinde bulunamayacak birçok yöresel ve karakteristik yemekle karşılaşabiliyor. Şehirde Balkan etkileri de oldukça belirgin. Örneğin koulouri neredeyse her sokak köşesinde satılıyor. Bunun yanı sıra kremayla doldurulmuş sıcak bougatsa (geleneksel kahvaltılık tatlı bir börek) da oldukça popüler.

Güney Kıbrıs Rum Kesimi'nde ise birçok gezgin Yunan, Türk ve Orta Doğu etkilerinin harmanlandığı bir Akdeniz mutfağıyla karşılaşabiliyor. Adanın çeşitli tarihsel geçmişi mutfağına da yansıyor. Öne çıkan yemekler arasında, közlenmiş etler ve yerel zeytinyağından oluşan meze tabakları bulunuyor. Denize yakın konaklayanlar ise bu geleneksel yemeklerin deniz ürünleriyle yorumlanmış çeşitlerini deneyimleyebilir. Güney Kıbrıs aynı zamanda hızla şarap tutkunları için popüler bir destinasyon haline geliyor. Kendine özgü kadim yerli üzüm çeşitlerine ev sahipliği yapan Güney Kıbrıs, dünyanın en eski şarap üretim bölgelerinden biri.

İtalya'da Roma ve Napoli'nin ötesine odaklanıyorlar

Gastronomi keşiflerine çıkan gezginler, yemek aracılığıyla yerel kültürle bağ kurmak için daha az bilinen yerleri ararken, İtalya gibi köklü yemek kültürlerine sahip ülkelerde yeni şehirler keşfetmeye yönelik bir eğilim de artıyor. İtalyan yemek şehirleri denildiğinde Roma ve Napoli çoğu kişinin aklına ilk gelen yerler olsa da Puglia, gezginler için hızla aranan bir gastronomi destinasyonuna dönüşüyor. Yemek, Puglia halkının geleneklerinin her zaman merkezinde yer aldı ve Amerikalı gezginler de bunu yakın zamanda keşfetmeye başladı. Bölgenin en ikonik yemekleri, yerel malzemeleri dönüştürmeye büyük önem veren “cucina povera” (yoksul mutfağı) geleneğinden doğdu.

Orecchiette Puglia'nın imza makarnası. Orecchiette con cime di rapa (şalgam yaprakları, sarımsak, hamsi, acı biber ve zeytinyağıyla hazırlanan bir yemek) mutlaka denenmesi gereken yerel bir spesiyal. Makarnayı sıfırdan nasıl yapacağınızı size öğretecek yerel birini bulabilirseniz deneyim daha da güzel hale gelebilir. Sokaklarda orecchiette makarnasını elleriyle yapan kadınlara sık sık rastlayabilirsiniz.

Güney Kore'nin imza yemekleri arasında, ince dilimlenmiş ve marine edilmiş dana etinden yapılan bulgogi ile fermente lahana ve diğer sebzelerden hazırlanan bir garnitür olan kimchi bulunuyor. İtalya, yabani trüf mantarı avcılığıyla ünlü. Gastronomi meraklıları için buldukları trüf mantarlarını bölgenin imza yemeklerinden birine dönüştürmek ekstra ödüllendirici olabilir. Bunlardan biri, tereyağı, Parmigiano ve trüf mantarıyla harmanlanan ince bir makarna olan Tagliolini al tartufo.

Kuzey Yunanistan'da kaçırılmaması gereken yerel lezzetler arasında trigona panoramatos (Selanik'in vazgeçilmezlerinden; çıtır yufka külahlarının şerbete batırılıp kremalı muhallebiyle doldurulmasıyla hazırlanıyor), pastourkoulouri ve sıcak bougatsa bulunuyor. Bougatsa, geçmişi Osmanlı İmparatorluğu dönemine uzanan geleneksel bir tatlı. İrmik kremasıyla doldurulmuş, kare şeklinde yufkadan oluşuyor ve üzerine pudra şekeri ile tarçın serpilerek servis ediliyor.

Ferrari, mayıs ayında 550 bin euro (636 bin 356 dolar) fiyat etiketiyle Luce’yi tanıttığında yoğun eleştirilerle karşılaşmış ve şirketin hisse fiyatı düşmüştü. Araç, Ferrari’nin içten yanmalı motorlu spor otomobillerden oluşan mirasından bir kopuş anlamına geliyor. Ferrari hisseleri Milano’da yüzde 1,4’e kadar yükseldi. Hisse, 15 Ağustos Cuma günü itibarıyla yılbaşından bu yana yüzde 13 değer kazanmıştı. 3,6 milyon dolarlık F80 hibrit gibi yüksek fiyatlı modeller şirketin kârını artırıyor.

Apple’ın eski tasarımcısı ile tasarlandı

Ferrari’nin, başlangıçta birkaç yüz adetle sınırlı sayıda yaptığı üretimi tamamen satması bekleniyor. İkinci el piyasasında kullanılmış modellere yönelik talep, elektrikli aracın uzun vadeli cazibesini ölçmek açısından önemli bir gösterge olacak. Kişiye özel otomobiller, bir alıcının kesin taleplerine göre özelleştirilen, eşi benzeri olmayan araçlar. Model, Apple’ın eski tasarım yöneticisi ve iPhone ile iMac’in arkasındaki kilit isimlerden biri olan Jony Ive’ın kurduğu tasarım stüdyosu LoveFrom ile birlikte tasarlandı. Ferrari CEO’su Benedetto Vigna, mayıs ayında modelin hem eski hem de yeni müşterilerden sipariş aldığını söylemişti. Vigna o dönemde, “Ferrari Luce’nin diğer üreticilerden gördüğünüz elektrikli otomobillerle hiçbir ilgisi yok. Onu görmeniz ve sürmeniz gerekiyor ancak o zaman iç tasarımının, 
dış tasarımının ve de performansının kopyalanmadığını anlayabilirsiniz” demişti. Ferrari, geçen ayın sonunda tüm yıl için beklentilerini yükseltti. Şirket, F80 gibi sınırlı sayıda üretilen modellere ve Purosangue dört koltuklu modelinin daha pahalı bir versiyonuna yönelik talebi gerekçe gösterdi.

Öne çıkanlar

• Uzun süredir birlikte olduğu sevgilisi Georgina Rodriguez ile kısa süre önce gerçekleştirdiği evliliğine odaklanan Vogue röportajında Manchester United, Real Madrid ve Juventus’un eski yıldız forveti, “Bu muhtemelen futboldaki son yılım ve geride muhteşem bir miras bırakmak istiyorum” dedi.

• 41 yaşındaki Ronaldo ayrıca geleceğini tamamen planladığını belirterek, bundan sonraki dönemde daha fazla eğlenmeyi, beş çocuğundan oluşan ailesiyle vakit geçirmeyi, seyahat etmeyi ve padel oynamayı planladığını söyledi.

• Ronaldo daha önce son FIFA Dünya Kupası’nın kendisi için son Dünya Kupası olacağını açıklamıştı. Portekiz’in son 16 turunda İspanya’ya yenilmesinin ardından gazetecilere, turnuvadan “vicdanı rahat” bir şekilde ayrıldığını söylemişti. Ronaldo, son beş Dünya Kupası’nda forma giydi ancak 2006’daki ilk Dünya Kupası’nda elde ettiği dördüncülükten daha ileri gidemedi.

• Ronaldo, futbol tarihinin en fazla ödül kazanmış oyuncularından biri. Beş Ballon d’Or ödülü kazanan Ronaldo, 2016’da Portekiz kaptanı olarak Avrupa Şampiyonası’nı kazanmış ve Avrupa’nın en büyük kulüplerinden bazılarında forma giyerken yaklaşık bin gol attı.

Forbes değerlemesi

Forbes Ronaldo’nun net servetinin 1,2 milyar dolar olduğunu tahmin edyor. Portekizli futbol yıldızı son dört yıldır üst üste dünyanın en çok kazanan sporcusu konumunda ve geçen yıl tahmini 300 milyon dolar gelir elde etti. Son dört sezonunu Suudi Arabistan kulübü Al-Nassr’da geçiren Ronaldo’ya kulübün yıllık yaklaşık 235 milyon dolar ödediği söyleniyor. Bu yılın başlarında Ronaldo, sporu aktif olarak yapmaya devam ederken, vergiler ve menajer ücretleri düşülmeden önce kariyerinde 2 milyar doları aşan kazanç sağlayan ilk sporcu oldu.

Uber, son aylarda yatırımcıların sürücüsüz otomobil teknolojisine ilişkin şüpheleriyle karşı karşıya kaldı. Bu süreçte Waymo, ABD’de hızla büyürken Japonya’nın Tokyo kentinde ve İngiltere’nin Londra kentinde de faaliyet göstermeye başladı. Waymo’nun Uber ile mevcut robotaksi ortaklığından çıkma seçeneklerini değerlendirdiğine ilişkin haberler, Uber’in hisse fiyatının sert biçimde düşmesine yol açtı. Bu düşüş, geçen yıl ekim ayında ulaşılan rekor seviyeden bu yana yaşanan yüzde 20’lik gerilemeye eklendi.

Çin’de araçları askıya alındı

Pony.ai ile yapılan işbirliği Avrupa’da ücretli robotaksi hizmetini hayata geçiren ilk ortaklık oldu. Genişleme, Çin’de robotaksi lisanslarının aylar süren askıya alınmasının ortasında Pony.ai’ın küresel hedeflerinin de altını çiziyor. Söz konusu askıya alma, Baidu’ya ait araçlarda yaşanan bir kesintinin ardından başlatılan güvenlik incelemesinin sonucuydu. Onay süreci yeniden başlamış olsa da uygulamanın kademeli ilerlediği ve yeni araçların hizmete alınmasını yavaşlatabileceği görülüyor.

Pony.ai ve sektördeki rakipleri diğer ülkelerdeki faaliyetlerini hızlandırdı. WeRide kısa süre önce Danimarka merkezli GreenMobility ile bir ortaklık kurarak 2027’de İskandinav ülkesinde otonom araçlar hizmete sokmayı planladığını açıkladı. Uber ile de ortaklığı bulunan Momenta Global Ltd ise Almanya’da robotaksileri test etme lisansı alan ilk Asyalı şirket oldu.

Menünün coğrafi referansları yalnızca ana malzemelerle sınırlı değil. Siyez ve firik gibi Anadolu tahılları, Ege ve Anadolu otları ve farklı fermente ürünler, mutfağın çağdaş yorumunda kullanılıyor. Geleneksel malzemeler, klasik formlarını korumak yerine farklı pişirme ve hazırlama teknikleriyle yeniden kurgulanıyor.

Bu sezonda Topaz’ın mutfak yaklaşımında fermentasyon daha belirgin bir yer tutuyor. Konsomeler, meyan köküyle hazırlanan parfeler ve sorbeler ile sebze ve meyvelerde uygulanan kurutma ve fermentasyon teknikleri, tabakların temel bileşenleri arasında. Soslarda ise daha modern teknikler kullanılıyor.

Şef Tevfik Alparslan, menünün çıkış noktasını şöyle anlatıyor: “Ege, Akdeniz ve Anadolu’nun ürün çeşitliliğini mevsimsel döngülerle birlikte değerlendirerek yerel tatları daha çağdaş bir anlatımla sunmayı hedefledik.”

Topaz’ın tadım menüsü ve şarap eşleştirmeleri de sezon boyunca mevsimsel ürünlere göre güncelleniyor. Menüde ayrıca bitki temelli beslenmeyi tercih eden misafirler için vegan tadım seçeneği bulunuyor.

Ancak insanlar en iyi sonuçları getirmeyeceğini bildikleri durumlarda bile giderek daha fazla kolay yolu tercih ediyor. Nitekim Hint App'in verilerine göre dünya genelinde 14 binden fazla kişi arasında (ABD, Birleşik Krallık, Kanada, Avrupa, Avustralya ve Latin Amerika'da), insanların yüzde 64'ü daha az çaba gerektirdiği için daha kaliteli bir seçenek yerine daha basit bir seçeneği tercih ettiğini belirtti. Genel olarak insanlar, çaba ve sonuçlar yerine kolaylığı önceliklendiriyor. Sonuçların daha iyi olacağına inansalar bile karmaşıklıktan, yoğun çalışmadan ve zorluktan kaçınıyorlar. Yoğun çalışma, meydan okuma ve zorluk hayatın bir parçası ancak bunlar kaçınılması gereken şeyler olmak yerine, beş temel açıdan önemli faydalar sunuyor:

1. Zorluklar öğrenmeyi artırıyor

İnsanlar daha fazla zorlandıklarında daha fazla öğreniyorlar. Bir şeyin iyi anlamda zor olması, bilgi edinmek için daha fazla çaba göstermeye ve işe daha sıkı sarılmayı sağlar. Böylece bilgiyi daha derinlemesine öğrenir, zihnimize daha sağlam bir şekilde yerleştirir ve daha sonra ona başvurup kullanabiliriz. Özellikle araştırmalar, öğrenme sürecine “arzu edilen zorluk” olarak adlandırılan zorluklar eklendiğinde insanların daha derinlemesine öğrendiğini ve öğrendiklerini daha uzun süre hatırladığını ortaya koyuyor. Bu bulgular, Association for the Study of Medical Education (ASME) tarafından yayımlanan bir araştırmaya dayanıyor.

Ancak insanların yüzde 62'si Hint App'e, zihinsel olarak yorucu olacağını düşündükleri aktivitelerden, sonunda kendilerine yardımcı olacaklarını düşünseler bile kaçındıklarını bildirdi. Oysa daha fazla öğrendiğinizde yalnızca zekanızı geliştirmekle kalmaz, aynı zamanda olayları anlamlandırma, tepki verme, sorun çözme, yenilik yapma ve iyi bir yaşam için gerekli koşulları oluşturma becerilerinizi de artırırız.

2. Zorluklar katılımı ve motivasyonu artırıyor

Zorlandığınızda yaptığınız işe daha derin bir şekilde dahil olma ihtimaliniz de artar. Görevler daha fazla bilişsel çaba gerektirdiğinde ve daha karmaşık ve zor olduğunda, bu süreç daha derin düşünmeye ve bilgiyi daha kapsamlı işlemeye yönlendirir. Bu da öğrenme ve performansın artmasını sağlar. Instructional Science dergisinde yayımlanan araştırmalar da bunu ortaya koyuyor. Ancak Hint App'teki insanların yüzde 66'sı, seçeneklerin gerçekten daha iyi olup olmadığını belirlemeden önce kendilerine fazla karmaşık gelen seçeneklerden çoğu zaman vazgeçtiklerini belirtti. Çabamızın buna değip değmeyeceğini değerlendirebilmek için denememiz, test etmemiz ve yeterince uzun süre devam etmemiz gerekiyor. Yeni bir şey denediğimizde başarı garantisi yok ancak öğrenme ve sürece dahil olma fırsatına sahip olacağınız kesin.

3. Zorluklar ödülün değerini artırıyor

İlginç bir şekilde, daha fazla çaba gösterdiğinizde süreçleri de daha olumlu ve ödüllendirici buluyoruz. Bu durum çaba paradoksu olarak biliniyor: Trends in Cognitive Science dergisinde yayımlanan araştırmaya göre bir şey üzerinde çok çalışmamız gerektiğinde kendimizi daha motive hissediyor ve daha güçlü bir kontrol duygusu yaşıyoruz. Zor şeyler, bir aktiviteye kendimizi kaptırmamıza neden oluyor. Kendini kaptırma ise bağlılığın temel unsurlarından biri. 

4. Zorluklar disiplin sağlıyor

İlginç bir şekilde Educational Psychology Review dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre zorluk seviyesi yükseldiğinde bu durum duygusal düzenlemeyi de destekler. Bir şey daha zor olduğunda, duygularımızı yönetmemizi ve takip etmemizi, sakin kalarak net düşünmemizi ve hedeflerimize ulaşmamızı gerektirir. Journal of Abnormal Psychology dergisinde yayımlanan ve 3 binden fazla kişinin 18 yılı aşkın süre boyunca izlendiği boylamsal bir araştırmada, insanlar sebat duygusunu geliştirdiklerinde depresyon, kaygı ve panik düzeylerinde azalma yaşadıkları görüldü.

Daha da önemlisi, Hint App verilerindeki insanların yüzde 69’u, birden fazla adımı tamamlamaları gerektiğinde bu adımlar daha iyi bir sonuca götürecek olsa bile, özgüvenlerinin azaldığını belirtti. Öte yandan, devam etmeyi seçtiğimizde, disiplin ve ustalık duygusunun yanı sıra, geliştirdiğimiz beceriler sayesinde zorlukların üstesinden gelebileceğimize dair özgüven için de temel oluşturan bir duygusal kontrol geliştiririz.

5. Zorluklar tatmini artırıyor

Zorluk dinamiğinin bir başka örneği, adını IKEA mobilyalarını monte etmek için gereken emekten alan IKEA Etkisi. Journal of Consumer Psychology dergisinde yayımlanan araştırmaya göre bu etki, çok fazla çaba gerektiren bir şeyi başardığımızda, başarılması çok daha kolay olan bir şeye kıyasla daha güçlü bir ödül ve tatmin duygusu hissetme eğiliminde olduğumuzu gösterir. Ne yazık ki Hint App verilerindeki insanların yüzde 68’i, hayatın beş yıl öncesine kıyasla daha az karmaşık karar içermesi gerektiğine inanıyor. Ancak zorluk hayatın bir parçasıdır ve aslında bir sonuca ulaşmak için emek vermek ve sürece yatırım yapmak olumlu duyguları tetikliyor.

İğnelerden haplara

Foundayo şu anda Avrupa Birliği'nde inceleme altında. Bu arada Novo Nordisk'in Wegovy hapı, Avrupa İlaç Ajansı'ndan olumlu tavsiye aldı ancak Avrupa Komisyonu henüz nihai kararı vermedi.  Uzun süredir Eli Lilly ve Novo Nordisk'in enjeksiyon yoluyla uygulanan tedavilerinin hakim olduğu kilo verme ilaçları pazarı, giderek ağızdan alınan tedavilere de genişliyor. Haplar hızla ilgi görmeye başlasa da enjeksiyonla uygulanan ilaçlar, kanıtlanmış etkinlikleri ve haftada bir uygulanan dozlama programlarının sağladığı avantajla pazar liderliğini koruyor.

GLP-1 hormonunu hedefleyen ve günde bir kez alınan Lilly'nin GLP-1 tableti, nisan ayında onaylanıp piyasaya sürülmesinden bu yana ABD'de ivme kazanıyor ancak hala rakibi Novo Nordisk'in Wegovy hapının gerisinde bulunuyor.

Foundayo'nun en önemli avantajının kullanım kolaylığı olduğu belirtiliyor. İlaç, yiyecek veya su konusunda herhangi bir kısıtlama olmaksızın günde bir kez alınabiliyor. Buna karşılık Wegovy hapının hastalar tarafından aç karnına, az miktarda suyla alınması ve yemek, içecek veya diğer ilaçları tüketmeden önce 30 dakika beklenmesi gerekiyor.
 

Sınır ötesi ödemelerde maliyetleri düşürme hedefi

Mumbai'de konuşan Malhotra, "Sınır ötesi ödemeler, maliyetleri düşürmek için büyük bir alan olduğunu hissettiğimizden, BRICS de dahil olmak üzere hepimizin ilgi alanına giriyor." dedi. Sürecin detaylarına değinen başkan, "Masada çeşitli seçenekler bulunuyor ancak merkez bankası dijital para birimleri ve hızlı ödeme sistemlerinin bağlantıları da dahil olmak üzere süreç henüz tartışma aşamasında." sözlerine ekledi.

Reuters, bu yılın başlarında RBI'nin hükümete bir tavsiyede bulunduğunu bildirmişti. Bu tavsiyede, dijital para birimlerini birbirine bağlama teklifinin 2026 BRICS zirvesinin gündemine alınması önerilmişti. Merkez bankasının yerel para birimini uluslararasılaştırma çabalarına da değinen Malhotra, sınır ötesi ödemeler ve ticarette yerel para birimlerinin kullanımını teşvik etmeye devam edeceklerini dile getirdi.

Yapay zeka kullanımında sorumluluk çağrısı

Başkan Malhotra, yapay zekanın finans sektöründeki rolü hakkında da değerlendirmeler yaptı. RBI'nin yapay zekayı sadece kontrol altına alınması gereken bir risk olarak görmediğini kaydetti. Merkez bankasının bu teknolojiyi kullanılması gereken bir yetenek olarak değerlendirdiğini aktardı.

Hint bankalarının kenarda oturup izleme lüksü olmadığını vurgulayan Malhotra, "Kredi veren kuruluşlar kullanımda olan tüm yapay zeka modellerinin envanterini çıkarmalı ve yönetim kurulu onaylı yapay zeka yönetişim politikaları oluşturmalı." ifadelerini kullandı.

Dünya genelindeki merkez bankaları, siber saldırıların yanı sıra operasyonel ve yönetişim risklerine ilişkin endişeler taşıyor. Bu nedenle kredi veren kuruluşların yapay zeka kullanımı yakından takip ediliyor. İnovasyon ve güvenliğin birbirine zıt hedefler olmadığını vurgulayan Malhotra, "Bunlar aslında dayanıklı bir finansal sistemin birbirini tamamlayan gereksinimleridir." değerlendirmesini yaptı.

Şirketin doğal gaz tedarikçisi olan CELBA, gaz bulunabilirliğindeki sorunlar hakkında Alunorte'yi bilgilendirdi. New Fortress Group bünyesinde yer alan CELBA, aynı zamanda Barcarena'daki gaz terminali altyapısının sahibi konumunda bulunuyor.

Acil durum önlemleri devreye alındı

Bildirimin ardından rafinerideki üretim derhal azaltıldı. Norsk Hydro, arz kesintisinin operasyonel etkilerini sınırlandırmak amacıyla çeşitli acil durum önlemlerini devreye soktu. Şirket bu kapsamda spot piyasadan doğal gaz satın almaya başladı.

Firma ayrıca Barcarena LNG alım ve yeniden gazlaştırma terminaline doğrudan erişim talebinde bulundu. Norsk Hydro, mevcut Gaz Tedarik Anlaşması kapsamındaki haklarını koruduğunu belirtti. Şirket, uzun vadeli alternatif doğal gaz tedarik seçenekleri üzerinde çalışmaya devam ettiğini bildirdi.

Tedarikçi firma CELBA'nın ise güncel finansal durumuna uygun piyasa koşullarında gaz tedarik etmeye çalıştığı ifade edildi. Alunorte, doğal gaz tedariki normale döndüğü anda üretimini yeniden tam kapasiteye çıkaracak.

Üçüncü çeyrekte 100 milyon dolar zarar beklentisi

Doğal gaz tedarikindeki bu kesintinin kesin finansal etkisi henüz belirsizliğini koruyor. Ancak şirket, Bauxite & Alumina segmenti üzerindeki olası zararlara dair tahminlerini paylaştı.

Düşük üretim ve yüksek gaz maliyetleri şirketin bilançosunu doğrudan etkileyecek. Bu durumun 2026'nın üçüncü çeyreğinde 75 milyon ile 100 milyon dolar arasında kayba yol açabileceği açıklandı.

Alümina, alüminyum üretiminin temel hammaddesi olarak öne çıkıyor. Alunorte'deki bu üretim kesintisi, küresel alümina arzı ve alüminyum tedarik zinciri tarafından yakından izleniyor.

Öne çıkanlar

• Ellison’ın tahmini net serveti 10 Ağustos Pazartesi günü 190,6 milyar dolara ulaştı. Oracle hisseleri yüzde 2,6 yükselerek yaklaşık 151 dolardan işlem görürken Ellison’ın serveti 2,9 milyar dolar arttı.

• Huang ise pazartesi günü devasa servetinin yaklaşık 4 milyar dolarını kaybetti. Nvidia hisseleri yüzde 2,6 düşerek yaklaşık 218 dolara gerilerken Huang’ın tahmini net serveti 187,8 milyar dolara düştü.

• Oracle hisseleri son üç işlem gününde yükseliş kaydetti ve son beş işlem gününde yüzde 5,4 arttı. Hisseler, temmuz ayı sonlarında yılın şu ana kadarki en düşük seviyesine geriledikten sonra toparlanmayı sürdürüyor. O dönemde hisseler yaklaşık 115 dolar seviyesindeydi.

• Nvidia hisseleri de benzer bir seyir izledi. Hisseler, temmuz ayında üç ayın en düşük seviyesine gerileyerek 190 dolara düştükten sonra son beş işlem gününde yüzde 6,2 yükseldi.

Forbes değerlemesi

Forbes Gerçek Zamanlı Milyarderler Listesi'ne göre 11 Ağustos itibariyle Ellison'ın net serveti 192,2 milyar dolar, Huang'ın net serveti ise 187,9 milyar dolar. Huang’ın hemen arkasındaki en yakın isim, Microsoft'un CEO’su Steve Ballmer (155 milyar dolar). Ellison’ın önündeki milyarder ise Meta CEO’su Mark Zuckerberg (204,2 milyar dolar).

Arka plan

Pazartesi günkü sıralama değişikliğine rağmen Ellison’ın net serveti yılın başına kıyasla esasen yatay seyrediyor ve 2025 sonuna göre 2 milyar dolar düşmüş durumda. Bu yavaşlama, Oracle’ın zorlu hisse senedi performansıyla birlikte geldi. Şirketin hisseleri ocak ayından bu yana yüzde 23 geriledi. Teknoloji devinin hisseleri, piyasadaki daha geniş kapsamlı yapay zeka toparlanmasının bir parçası olarak haziran ayında yılın şu ana kadarki en yüksek seviyesine ulaştı. Bu dönemde yazılım ve bulut altyapısı hisseleri güçlü yükselişler kaydetti.

Ancak bu yükseliş kısa ömürlü oldu. Oracle’ın hisseleri temmuz ayında yılın şu ana kadarki en düşük seviyesine geriledi. Bu dönemde S&P Global, şirketin kredi notunu BBB- seviyesine indirirken Oracle, yapay zeka altyapısına büyük yatırımlar yapması nedeniyle yüksek miktarda borçlanmaya gitti. Huang’ın net serveti ise 2025 sonundan bu yana 30 milyar dolardan fazla arttı. Bu artış, Nvidia hisselerinin yıl başından bu yana yüzde 17 yükselmesiyle gerçekleşti. Nvidia, yapay zeka altyapısına yönelik son derece yüksek talebi karşılaması sayesinde karında muazzam bir büyüme kaydetti. Şirket ayrıca Elon Musk’ın SpaceX’i ve SK Group ile ortaklıklar da kurdu.

Yaşadığımız bu dönüşümün ortasında, Ağustos 2025’te yayımlanan bir kitap uzun ömürlülük tartışmasına oldukça basit ama rahatsız edici bir soru ekledi: Daha uzun yaşayacağız; peki o uzun hayatın ne kadarını gerçekten yaşamaktan keyif alarak geçireceğiz?

Amerikalı gerontolog Dr. Kerry Burnight’ın Joyspan: The Art and Science of Thriving in Life’s Second Half adlı kitabı, Hachette Book Group bünyesindeki Worthy Books tarafından 5 Ağustos 2025’te yayımlandı ve kısa süre içinde New York Times en çok satanlar listesine girdi. Burnight, gerontoloji alanında doktora yapmış, uzun yıllar University of California, Irvine School of Medicine’da yaşlılık tıbbı ve yaşlanma bilimi alanlarında ders vermiş bir akademisyen. Yaklaşık otuz beş yıldır yaşlanmanın yalnızca fiziksel değil, sosyal ve psikolojik taraflarını da araştırıyor. Joyspan ise bütün bu deneyimin sonucunda uzun ömürlülük dünyasının sık kullandığı iki kavramın yanına üçüncüsünü koyuyor.

Lifespan yani yaşam süresi, kaç yıl yaşadığımızı anlatıyor. Healthspan yani sağlıklı yaşam süresi, bu yılların ne kadarını sağlıklı ve bağımsız geçirebildiğimizle ilgileniyor. Burnight’ın ortaya koyduğu joyspan yani yaşam sevinci süresi ise hayatımızın ne kadarında merakımızı, ilişkilerimizi, anlam duygumuzu ve yaşamdan aldığımız keyfi koruyabildiğimizi sorguluyor.

Aslında Burnight’ın bu kavrama neden ihtiyaç duyduğunu kendi annesinin hikâyesi çok iyi anlatıyor. Annesi bugün 96 yaşında. Kalp yetmezliği yaşamış, dizlerinden ameliyat olmuş, eşini kaybetmiş ve hayatının bir döneminde ekonomik olarak çok zor günlerden geçmiş. Yani karşımızda hastalıklardan, kayıplardan veya hayatın zorluklarından korunmuş olağanüstü şanslı bir insan yok. Burnight’ın dikkatini çeken şey bütün bunlara rağmen annesinin dünyasının küçülmemiş olması. Hâlâ insanlarla ilişki kuruyor, mizahını koruyor, merak ediyor, başkalarının hayatına dahil oluyor ve kendi hayatının içinde aktif bir rol almaya devam ediyor. Burnight’ın yıllar içinde hem annesinde hem de çalıştığı insanlarda gözlemlediği bu farkı dört davranışta topluyor: gelişmek, bağ kurmak, uyum sağlamak ve vermek, kitapta yer alan orjinal şekli ile grow, connect, adapt, give.

İlk bakışta bunların bugün uzun ömürlülük dendiğinde akla gelenlerle pek ilgisi yok. Burada takviye yok, soğuk su banyosu yok, peptit yok, biyolojik yaş testi yok. Oysa araştırmalar Burnight’ın “daha doğal” gibi görünen bu alanlarının bedenimizle düşündüğümüzden çok daha yakından ilişkili olabileceğini gösteriyor. Julianne Holt-Lunstad ve arkadaşlarının PLOS Medicine’da yayımladığı ve 148 araştırmadaki 308 bin 849 kişiyi kapsayan büyük meta-analizde, daha güçlü sosyal ilişkilere sahip kişilerin çalışma dönemlerinde hayatta kalma olasılığının zayıf sosyal ilişkilere sahip olanlara kıyasla yaklaşık yüzde 50 daha yüksek olduğu bulundu. Araştırmacılar ilişkinin büyüklüğünü, birçok yerleşik sağlık risk faktörüyle karşılaştırılabilecek ölçüde önemli olarak değerlendirdi.

İyimserlik üzerine yapılan bir başka geniş çalışma da benzer biçimde dikkat çekici. Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yayımlanan araştırmada iki büyük epidemiyolojik kohort incelendi ve daha yüksek iyimserliğin hem kadınlarda hem erkeklerde daha uzun yaşam süresi ve 85 yaşın üzerine çıkma ihtimaliyle ilişkili olduğu görüldü. Bunlar elbette “iyimser olun, daha uzun yaşayın” gibi basit bir neden-sonuç ilişkisi kurmamıza izin vermiyor. Sosyoekonomik koşullardan mevcut sağlık durumuna kadar pek çok değişken işin içinde. Ancak iki çalışma da bize önemli bir veriyi gösteriyor: Uzun ömürlülük yalnızca bedenimizin içinde gerçekleşmiyor. İlişkilerimizin, alışkanlıklarımızın, içinde bulunduğumuz sosyal çevrenin ve hayatla kurduğumuz ilişkinin içinde de gerçekleşiyor. O zaman bu kadar dönüşümün olağan üstü bir hızla yaşandığı dünyamızda bunların içinde kaybolmak yerine iyimserliği elden bırakmadan deneyimleme, öğrenme yolunu seçmeliyiz. 

Bu bulgular bana birkaç yıl önce izlediğim ve o günden beri uzun yaşam üzerine düşünme biçimimi etkileyen Netflix belgeseli 100 Yaşına Kadar Yaşamak: Mavi Bölgelerin Sırları’nı da hatırlatıyor. National Geographic kaşifi ve yazar Dan Buettner’ın yıllar süren çalışmalarından yola çıkan belgesel; Okinawa’dan Sardinya’ya, İkarya’dan Kosta Rika’daki Nicoya Yarımadası’na ve California’daki Loma Linda’ya kadar, insanların olağanüstü uzun ve sağlıklı yaşadığı toplulukların peşine düşüyor. İzlerken bu insanların hayatlarında, bugün uzun ömürlülük dünyasında konuştuğumuz pek çok gelişmiş yöntemin bulunmadığını gördüm. Çoğu biyolojik yaşını bilmiyor, kalp atış hızı değişkenliğini ölçmüyor, her gün spor salonuna gitmiyor ya da hayatını takviye programları etrafında kurmuyor. Buna karşılık günlük hayatın içine doğal olarak yerleşmiş hareketleri, güçlü aile ve arkadaş ilişkileri, ait oldukları toplulukları, sabah kalkmak için bir nedenleri ve hayatın temposunu düşüren küçük ritüelleri var. Belgeseli izledikten sonra uzun süre bu dinamiklerin üzerinde düşündüm, araştırmalar yaptım ve kendi hayatımda uyguladığım uzun ömürlüük rutinlerimin analizlerini yapıp çıktılarını değerlendirmeye başladım. Uzun yaşamı yalnızca hayatımıza ne eklememiz gerektiğini sorarak arıyoruz; oysa dünyanın en uzun yaşayan bazı insanları bize, iyi yaşamın çoğu zaman hayatın nasıl kurulduğuyla ilgili olduğunu gösteriyor. Joyspan'i le birlikte Mavi Bölgeler’in bende bıraktığı bu sorular yeniden karşıma çıktı. Çünkü Burnight’ın “geliş, bağlantı kur, uyum sağla, sahip oldukşarını paylaş” dediği şeylerle Buettner’ın dünyanın farklı köşelerinde gözlemlediği yaşam biçimleri arasında güçlü bir ortaklık var: İnsanlar yalnızca daha uzun yaşamıyor, hayatın içinde kalmaya devam ediyorlar.

Bana göre çağımızın en ilginç paradokslarından biri bu. İnsanlık tarihinde kendimiz hakkında hiç bu kadar çok şey bilmiyorduk. Bir yüzük gece kaç saat uyuduğumuzu, uykumuzun ne kadarının derin uyku olduğunu, kalp atış hızımızdaki değişkenliği ve bedenimizin güne ne kadar hazır olduğunu söyleyebiliyor. Bir sensör yediğimiz yemeğin kan şekerimizde nasıl bir değişime yol açtığını gösterebiliyor. Laboratuvar testleri onlarca biyobelirteci birkaç sayfalık bir rapora dönüştürebiliyor. Hayatımız ölçülmüş durumda. İtiraf edelim bu teknoloji aynı zamanda heyecan veren bir macera gibi. 

Fakat bir cihaz akşam yemeğinde ne kadar güldüğümüzü ölçebilir mi? Bir arkadaşımızın yanında ne kadar kendimiz gibi hissettiğimizi, sabah uyandığımızda önümüzdeki güne gerçekten merak duyup duymadığımızı veya yaptığımız işin hayatımızda anlamlı bir yere sahip olup olmadığını söyleyebilir mi? Tabi ki söyleyemez. Peki biz ölçülebilir verilerle ilerlerken aslında yaşam sevinci süremizi tamamen kaçırıyor muyuz? Evet.

Biri ölçülen hayat; diğeri hissedilen hayat. Ölçülen hayat ile hissedilen hayat arasındaki bu mesafe, bence önümüzdeki yıllarda wellness endüstrisinin en ilginç tartışmalarından birine dönüşecek. Çünkü insan yalnızca daha iyi çalışması için optimize edilmesi gereken biyolojik bir sistem değil; yaşadığı hayatı hisseden bir varlık. Çiçeğinizi büyüttüğünüz toprağa sadece günlük vitamin, koruyucu ürünler eklemeniz ve su vermeniz o çiçeğin büyüyeceği anlamına gelmiyor perdelerinizi kapalı tuttuğunuz sürece güneşe erişemeyen çiçeğiniz bir gün mutlaka kuruyacaktır.

Bu dönüşümü bugün yaşadığım Los Angeles’ta gözlemlemek özellikle ilginç. Şehirde son birkaç yılda ortaya çıkan yeni bütünsel sağlık ve esenlik markalarının önemli bir kısmı artık geleneksel spor salonu, sağlık ve bakım merkezi veya klinik tanımlarının hiçbirine tam olarak uymuyor. West Hollywood’da yer alan Remedy Place bunun en iyi örneklerinden biri. Kendini dünyanın ilk “Sosyal Esenlik Kulübü” olarak tanımlayan marka, kızılötesi sauna, hiperbarik oksijen, soğuk tedavisi, vitamin serumları, NAD+, kırmızı ışık tedavisi, akupunktur ve biyometrik ölçüm gibi çok sayıda uygulamayı tek çatı altında topluyor. Ama Remedy Place’i farklılaştıran yalnızca tedavi menüsü değil. Kurucusu Dr. Jonathan Leary’nin geliştirdiği modelin merkezinde öz bakımı yalnız yapılan bir aktivite olmaktan çıkarmak var. Buz banyosu grup deneyimleri, nefes çalışmaları, yoga, pilates ve hatta vitamin serumu alırken birlikte film izlemeye dayanan uygulamalar bunun üzerine kurulmuş. Marka kendi ifadesiyle öz bakım ile bağ kurmayı aynı deneyimin içinde buluşturuyor.

Venice Beach’teki HUME başka bir model sunuyor. Reformer pilates, yoga, kuvvet antremanı, sauna, buhar odası, soğuk su havuzları, fizik tedavi, akupunktur ve beden terapisi gibi geniş bir wellness ekosistemi yaratmış durumda. Ancak markanın kendi anlatımında dikkat çeken şey bu hizmetlerin listesinden çok “topluluk” kelimesi. HUME, topluluğu deneyimin merkezine koyuyor. Üye sayısını sınırlıyor ve çatı katındaki sosyal bahçeyi bile sağlık kulübünün doğal bir parçası olarak tasarlıyor.

Monarch Athletic Club ise egzersiz ile tıp arasındaki sınırı ortadan kaldıran başka bir model oluşturuyor. West Hollywood, Brentwood ve Playa Vista’daki yapılanmasında kişisel antremanı koruyucu hekimlik, fizik tedavi, beslenme, bilişsel performans koçluğu, kişisel hekimlik hizmeti ve toparlanma hizmetleriyle bir araya getiriyor. Egzersiz artık haftada üç kez gidilen bir spor aktivitesi değil, bedenin uzun dönemli performansını yöneten daha geniş bir sağlık sisteminin parçası haline geliyor.

Bu markaların sundukları birbirinden farklı. Fakat hepsinin altında ortak bir değişim var. Bütünsel sağlık ve esenlik sektörü artık yalnızca daha iyi bir tedavi, daha iyi bir egzersiz veya daha yeni bir teknoloji satmıyor. Giderek daha fazla bir yaşam biçimi, bir topluluk ve insanın kendisi hakkında hissetmek istediği bir kimlik sunuyor.

 “Yeni Lüks” kavramının anlamını fazlasıyla verdiklerini düşünüyorum. Ve tüm bu yenilikleri uygularken yaşam sevinci süresini de unutmuyorlar, topluluk oluşturmak bu merkezlerin insanın kendisini hissetmesini ve çevresindekilerle bağ kurmasını sağladığı farklı bir alan.

Lüks uzun süre sahip olduklarımız üzerinden tanımlandı. Daha büyük bir ev, daha pahalı bir otomobil, daha nadir bir çanta ya da saat. Deneyim ekonomisi bu tanımı değiştirdi. İnsanlar sahip oldukları kadar yaptıklarıyla da kendilerini ifade etmeye başladı. Şimdi bütünsel sağlık ve esenlik ekonomisi lüksün tanımını bir kez daha değiştiriyor. Yeni ayrıcalık yalnızca daha fazlasına sahip olmak veya daha özel deneyimlere erişmekten ziyade, bedeniniz ve zamanınız üzerinde daha fazla kontrol sahibi olabilmek. İyi uyuyabilmek, enerjik uyanabilmek, istediğiniz yaşta hareket edebilmek, zihninizde yer açabilmek, stresin ardından toparlanabilmek ve sevdiğiniz insanlarla geçirecek kaliteli zamana sahip olmak. Bütün bunların ekonomik refah ile doğru orantılı olduğunu söylediğinizi duyuyorum. Ben farklı düşünüyorum. Açık havada yapılan bir yürüyüş, en yakın arkadaşla yapılan sohbet, yaşanan zorluklardan sonra yeniden başlayabilme enerjisi için bir ödeme yapmanız gerekmez. Melankolinin faturası ise yüklüdür. 

Yeni bir kavram getirelim mi hayatımıza? Viva, yaşam, hayat, canlılık demektir. 

Ben melankolinin karşısına yeni bir kavramla çıkıyorum. Vivankoli yani hayatın kusurlarının, kayıplarının ve geçiciliğinin farkında olduğu halde yaşamaya karşı duyulan derin merak, bağlılık ve sevinç.

Bu önemli çünkü melankolinin karşısına “neşe” koymuyorum. Melankoli hayatın ağırlığını hisseder. Vivankoli o ağırlığı bilir ama yine de hayata doğru umut, heyecan ve enerji ile hareket eder.

Bu açıdan baktığımda lüks bütünsel sağlık ve esenlik sektörünün sattığı asıl ürün soğuk tedavisi, reformer pilates, hiperbarik oksijen veya biyolojik yaş testi değil. Bunların tümü aracın kendisi. Asıl ürün, müşterinin hayatının sonunda nasıl hissettiği. Vivankolisi…

Bu düşünce bizi yeni bir noktaya taşıyor, yeni lüks, sahip olduklarımız değil; hayatı yaşama kapasitemizdir.

Bu değişim markalar açısından da önemli bir stratejik soruyu beraberinde getiriyor. Müşteriniz sizinle geçirdiği zamanın sonunda yalnızca daha sağlıklı, daha iyi dinlenmiş veya biyolojik olarak biraz daha optimize olmuş mu oluyor? Yoksa hayatının geri kalanını daha iyi yaşayabilecek bir kapasite mi kazanıyor? İkisi aynı şey değil. Birincisi hizmet satıyor, ikincisi anlam yaratıyor. Bütünsel sağlık ve esenlik dünyasında geleceğin güçlü markalarının farkı burada ortaya çıkacak.

Joyspan (Yaşam Sevinci Süresi) kavramını iş dünyasına taşıdığımızda ise daha da ilginç bir tablo ortaya çıkıyor. Burnight’ın dört davranışını bir organizasyonun üzerine koyduğunuzu düşünün. Çalışanlarınız hâlâ gelişiyor ve yeni şeyler öğreniyor mu? Gerçek ilişkiler kurabiliyor ve kendilerini bir topluluğun parçası gibi hissediyorlar mı? Değişen koşullara uyum sağlayabilmeleri için yeterli alan ve destek var mı? Yaptıkları işin başka bir insana, müşteriye, topluma veya kendilerinden daha büyük bir amaca katkı sağladığını hissediyorlar mı?

Bugün şirketler çalışan esenlik ve iyi olma haline geçmişe kıyasla çok daha fazla yatırım yapıyor. Spor salonu üyelikleri, meditasyon uygulamaları, akıl sağlığı programları ve esenlik desteği birçok kurumda standart yan haklar haline geliyor. Bunların hepsi değerli. Fakat bir şirket çalışanına ücretsiz yoga üyeliği verirken gece yarısı gönderilen e-postalara cevap vermesini bekliyorsa burada yapısal bir çelişki vardır. Bir akıl sağlığı uygulamasının ücretini öderken insanların düşünmek için bile zaman bulamadığı bir çalışma sistemi yaratıyorsa sorun uygulama eksikliği değildir.

Çalışanların iyi olma hali, çalışanların hayatına daha fazla wellness hizmeti eklemekten ibaret olamaz. Bazen değiştirilmesi gereken şey çalışma deneyiminin kendisidir. Bir organizasyon çalışanlarının yaşam süresini doğrudan belirleyemez. Sağlıklı yaşam sürelerine belli ölçülerde katkıda bulunabilir. Ama işyerinde geçirdiğimiz hayatın büyüklüğü düşünüldüğünde, çalışanlarının yaşam sevinci süresini artırma veya azaltma kapasitesi sandığımızdan çok daha yüksek olabilir.

Giyilebilir teknolojileri de bu dönüşümün başka bir tarafını gösteriyor. Oura yüzüğü gibi platformların değeri artık yalnızca uyku, aktivite veya toparlanma verisi toplamak değil; bu veriyi insanın günlük davranışına dönüştürebilmek. Teknolojinin yolculuğu ölçümden içgörüye, içgörüden davranışa doğru ilerliyor. Fakat bundan sonraki büyük adım davranıştan deneyime geçmek olacak.

Çünkü sağlık teknolojisinin nihai amacı bize daha güzel grafikler göstermek olamaz. O grafikler sonunda yaşadığımız hayatı daha iyi hale getirmiyorsa ölçmenin kendisi amaca dönüşmeye başlar. Benim bugün sorduğum geleceğin bütünsel sağlık ve esenlik sorusu “Daha neyi ölçebiliriz?” değil, “Ölçtüklerimizi nasıl daha iyi bir hayata dönüştürebiliriz?”. Bu cevabı aramaya devam ediyorum.

İş dünyasının ve teknolojinin ölçemediği şeylere karşı doğal bir güvensizliği var. Geliri, performansı, verimliliği, çalışan bağlılığını ölçüyoruz. Bütünsel sağlık ve esenlik dünyasında uyku skorlarını, kalp atışını, glikozu, kas kütlesini ve biyolojik yaşı ölçüyoruz. Bütün bunları ölçmeye devam etmeliyiz. Fakat insan hayatının en değerli parçalarının bir bölümü hâlâ hiçbir control paneline sığmıyor.

Sevdiğiniz insanlarla bir masanın etrafında geçirilen uzun bir akşam, yeni bir şey öğrenmenin heyecanı, birine faydalı olduktan sonra duyulan sessiz tatmin, yıllardır gitmediğiniz bir yerde yeniden hissettiğiniz merak veya zor bir dönemin ardından yeniden başlayabilmenin verdiği güç…

Bunların hiçbirinin günlük skoru yok.

Burnight Joyspan (Yaşam Sevinci Süresi) ile bize önemli bir mesaj gönderiyor, ölçemediğimiz için değersiz sandığımız bazı şeylerin aslında ölçtüğümüz birçok şeyi anlamlı hale getirdiği.

Uzun ömürlülük bize hayatın uzunluğunu yeniden düşünmeyi öğretti. Sağlıklı yaşam süresi o yılların kalitesini tartışmaya açtı. Yaşam sevinci süresi ise tartışmayı bir adım daha ileri taşıyor ve çok daha insani bir soru soruyor:

Hayatımızın uzunluğunu artırırken, içindeki yaşamı da artırıyor muyuz?

Çünkü uzun yaşamak elbette önemli. Sağlıklı yaşamak da.

Ama geleceğin en değerli sağlık metriği hiçbir yüzüğün, saatin veya laboratuvar testinin ekranında görünmeyecek.

Kaç yıl yaşadığımızdan çok, o yılların kaçında gerçekten yaşadığımız olacak.

17 Temmuz'da vizyona giren gişe rekortmeni film, Homeros'un antik Yunan destanının bir uyarlaması olarak dikkat çekiyor. Film, Truva savaşının ardından eve dönmek için 10 yıllık tehlikeli bir yolculuğa çıkan İthaka'nın Yunan kralı Odysseus rolündeki Matt Damon'ı takip ediyor.

Eleştirmenlerden güçlü yorumlar alan yapım, dünya çapında 1,1 milyar dolar hasılat elde etti. Bu çarpıcı başarı onu Christopher Nolan'ın kariyerinin en başarılı filmi yaptı.

The Odyssey, 1,085 milyar dolar kazanan 2012 yapımı Kara Şövalye Yükseliyor filmini geride bıraktı. Aynı serinin 2008 yapımı öncülü Kara Şövalye ise 1,005 milyar dolar hasılat yapmıştı.

Oscar ödüllü sinemacı daha önce Tenet, Dunkirk ve Yıldızlararası gibi gişe rekortmeni filmleri yönetti. Nolan'ın filmleri bugüne kadar küresel çapta 7 milyar dolardan fazla hasılat elde etti.

56 yaşındaki başarılı yönetmen, The Odyssey filmini yazdı ve yönetti. Ayrıca filmin yapımcılığını eşi Emma Thomas ile birlikte üstlendi.

Dev oyuncu kadrosu kariyer rekoru kırdı

Filmde Damon, Anne Hathaway ve Robert Pattinson gibi yıldızlarla dolu bir oyuncu kadrosu yer alıyor. The Odyssey, bu üç oyuncunun da kariyerlerinin en yüksek hasılat yapan filmi unvanını taşıyor.

Üç saatlik destansı yapımda ayrıca Zendaya, Tom Holland, Charlize Theron ve Lupita Nyong'o da rol alıyor. The Odyssey, küresel çapta bir numarayla açılış yaptı ve üst üste iki hafta sonu boyunca zirvedeki yerini korudu.

Syncopy ve Universal Pictures ortaklığıyla çekilen film, bu yıl önemli bir gişe başarısına imza attı. Yapım, The Super Mario Galaxy Movie ve Michael ile birlikte bu yıl 1 milyar dolar hasılat yapan üç Universal filminden biri oldu.

Universal Pictures'ın yerel sinema dağıtım başkanı Jim Orr, "Christopher Nolan sürekli olarak mutlaka izlenmesi gereken sinema etkinlikleri sunarak izleyicilerin güvenini kazandı ve The Odyssey onun yeteneklerinin zirvesinde olduğunu gösteriyor. Nolan'ın destansı filmi, hayatta bir kez karşılaşılabilecek bu sinematik yolculuk için premium formatları ve tekrar tekrar izlemeyi tercih eden izleyicilerle kültürün ön saflarında yer aldı." değerlendirmesini yaptı.

Universal Pictures International dağıtım başkanı Veronika Kwan Vandenberg ise yapımı "devasa kapsamı ve tavizsiz vizyonuyla her yerde izleyicilerde yankı uyandıran küresel bir destan" ifadesiyle niteledi.

The Odyssey'nin pazarlama maliyetleri hariç 250 milyon dolar üretim bütçesi olduğu bildirildi. Bu devasa bütçe rakamı, yapımı Nolan'ın kariyerinin en pahalı filmlerinden biri yapıyor.

Türkiye gişesinde de büyük ilgi gördü

Küresel çapta rekorlar kıran film, Türkiye gişesinde de oldukça büyük bir ilgiyle karşılandı. The Odyssey, Türkiye'de vizyona girdiği 17-23 Temmuz 2026 haftasında 766 salonda gösterildi ve 487 bin 833 seyirciye ulaştı.

Film, bu ilk haftasında 158,4 milyon lira hasılat elde etti. İkinci haftasında 917 salonda gösterilen yapım, 422 bin 803 kişi tarafından izlendi ve 142,1 milyon lira gelir kazandırdı.

The Odyssey, 31 Temmuz-6 Ağustos 2026 tarihleri arasındaki üçüncü haftasını ise 92,6 milyon lira gelirle kapattı. Üçüncü haftanın sonunda toplam seyirci sayısı 1 milyon 176 bini aşarken, filmin Türkiye'deki toplam hasılatı 393,2 milyon lira oldu.

İnsan gençken sağlığı çoğu zaman hayatın doğal hali sanıyor.

Vücudunuz çalışıyor, sabah kalkıyorsunuz, yürüyorsunuz, seyahat ediyorsunuz, yiyorsunuz, içiyorsunuz. Bunların her birinin aslında büyük bir nimet olduğunu pek düşünmüyorsunuz.

Yaş ilerledikçe bakış değişiyor.

Kendi bedeninizi daha dikkatli dinlemeye başlıyorsunuz. Anne babanızın, yakınlarınızın, dostlarınızın sağlık meseleleri hayatınıza daha fazla giriyor. Hastanelerin koridorlarında biraz daha fazla vakit geçiriyor, doktorlarla daha uzun konuşuyor, ilaçların prospektüsünü eskisinden daha dikkatli okuyorsunuz.

Benim sağlık ekonomisine ilgim de biraz böyle gelişti.

Bir noktadan sonra insan şu basit soruyu sormadan edemiyor:

Tıp bu kadar ilerlerken, sağlık için bu kadar büyük paralar harcanırken neden toplumlar aynı ölçüde daha sağlıklı hale gelmiyor?

Çünkü ortada gerçekten düşündürücü bir çelişki var.

Modern tıp insanlık tarihinin en büyük başarılarından biri. Birkaç kuşak önce ölümcül olan birçok hastalık bugün tedavi edilebiliyor. İnsan ömrü uzadı. Kalp cerrahisinden kanser tedavilerine, organ naklinden genetik bilimine kadar geldiğimiz nokta olağanüstü.

Ama diğer tarafta başka bir tablo var.

Obezite artıyor. Diyabet yaygınlaşıyor. Demans daha fazla aileyi etkiliyor. Ruh sağlığı sorunları ve yalnızlık büyüyor. İnsanlar daha uzun yaşıyor ama hayatlarının giderek daha uzun bir bölümünü ilaçlarla, doktor kontrolleriyle veya bakım ihtiyacıyla geçiriyor.

Demek ki mesele yalnızca tıbbın ne kadar ilerlediği değil.

Nasıl bir sağlık sistemi kurduğumuz da en az tıp kadar önemli.

Sağlık yeni petrol mü?

Yirminci yüzyılda küresel siyasetin merkezinde petrol vardı. Sonra finans geldi. Son yirmi yılda teknoloji şirketleri ekonomik gücün yeni sembolü oldu.

Şimdi sessiz ama çok daha derin başka bir dönüşüm yaşanıyor.

Sağlık dünyanın en büyük endüstrilerinden birine dönüşüyor.

Artık yalnızca doktorlardan, hastanelerden ve ilaçlardan söz etmiyoruz. Biyoteknoloji, yapay zekâ, genetik mühendisliği, tıbbi cihazlar, sağlık sigortası, yaşlı bakımı, klinik araştırmalar, genom analizleri ve sağlık verisinden oluşan devasa bir ekosistem var.

OECD ülkelerinde sağlık harcamaları milli gelirin yaklaşık onda birine ulaşmış durumda. ABD’de ise oran yüzde 18 civarında.

Rakamların büyüklüğünden daha önemli olan ise sağlığın niteliğinin değişmesi.

COVID bunu hepimize gösterdi.

Bir anda maskenin bile stratejik ürün olabileceğini öğrendik. Aşı geliştiren ülkelerle geliştiremeyenler arasındaki farkı gördük. İlaç hammaddesinin nerede üretildiğinin milli güvenlik meselesine dönüşebildiğine tanık olduk.

Sağlık artık yalnızca sağlık politikası değildir.

Sanayi politikasıdır.

Teknoloji politikasıdır.

Milli güvenlik meselesidir.

Ve giderek dış politikanın da bir parçasıdır.

Beni asıl rahatsız eden soru

Fakat benim zihnimi en fazla meşgul eden mesele başka.

Biz gerçekten bir sağlık ekonomisi mi kurduk, yoksa giderek büyüyen bir hastalık ekonomisi mi?

Bunu modern tıbba karşı olduğum için sormuyorum.

Tam tersine.

Hayatınızın bir döneminde sizin veya çok sevdiğiniz bir insanın ciddi bir sağlık sorunu olduğunda modern tıbbın ne büyük bir nimet olduğunu çok daha iyi anlıyorsunuz.

İyi bir doktorun doğru zamanda verdiği kararın, doğru teşhisin, doğru ilacın değerini parayla ölçmek mümkün değil.

Ama tam da bu nedenle sistemin nasıl çalıştığını sorgulamak gerekiyor.

Çünkü sağlık diğer ekonomik faaliyetlere pek benzemiyor.

Yeni bir otomobil almaktan vazgeçebilirsiniz. Telefonunuzu iki yıl daha kullanabilirsiniz. Tatilinizi erteleyebilirsiniz.

Ama doktor size “bu ameliyat gerekli” dediğinde mesele değişir.

O anda fiyat çoğumuz için ikinci plana düşer.

Hele söz konusu olan çocuğunuz, anneniz, babanız veya eşinizse ekonomik hesap neredeyse tamamen ortadan kalkar.

Sağlık sektörünün muazzam ekonomik gücünün temelinde biraz da bu insanî gerçek yatıyor.

Doktora güvenmek istiyoruz

İnsan hastalandığında savunmasızlaşıyor.

Normal hayatta son derece sorgulayıcı biri olabilirsiniz. İş hayatında önünüze gelen her rakamı kontrol edebilirsiniz.

Ama hastane odasında doktorunuzun karşısında oturduğunuzda ilişkinin niteliği değişiyor.

Çünkü onun bildiğini siz bilmiyorsunuz.

Bu nedenle sağlık sisteminin temel para birimi aslında dolar, euro veya lira değil.

Güvendir.

Doktorunuzun gerçekten ihtiyacınız olduğu için o testi istediğine inanmak istersiniz.

Önerilen ameliyatın gerçekten gerekli olduğuna inanmak istersiniz.

Yazılan ilacın sizin için en doğru ilaç olduğuna inanmak istersiniz.

Çoğu doktorun mesleğini büyük bir özveriyle yaptığına hiç kuşkum yok.

Ama iyi sistemler yalnızca iyi insanların varlığı üzerine kurulmaz.

Teşvikleri de doğru kurar.

Bir hastanenin gelirini yaptığı işlem sayısına bağlarsanız daha fazla işlem yapılması şaşırtıcı değildir.

Bir hekimin performansını yalnızca baktığı hasta veya yaptığı operasyon üzerinden ölçerseniz sistem doğal olarak o yöne gider.

Bu yüzden mesele “doktorlar etik mi?” sorusundan çok daha büyüktür.

Asıl soru şudur:

Sistem etik davranışı teşvik ediyor mu?

İlaç şirketlerini şeytanlaştırmak kolay

Benzer bir kolaycılık ilaç şirketleri konusunda da yapılıyor.

Bir tarafta bütün ilaç endüstrisini neredeyse insanları hasta tutmak isteyen karanlık bir güç gibi görenler var.

Diğer tarafta ise piyasanın her şeyi çözeceğine inananlar.

İkisinin de eksik olduğunu düşünüyorum.

Bugün milyonlarca insanın hayatta olmasını ilaç araştırmalarına borçluyuz. Yeni bir molekülün laboratuvardan hastaya ulaşması yıllar, bazen on yılı aşkın zaman ve çok büyük yatırım gerektiriyor.

Elbette bunun ekonomik karşılığı olacak.

Ama diğer taraftan insan hayatını kurtaran bir ilacın hastaların büyük bölümünün ulaşamayacağı fiyatlarla satılması da vicdanen ve siyaseten sürdürülebilir değil.

Çözüm şirketleri şeytanlaştırmak değil.

İnovasyonu teşvik ederken kamu yararını koruyacak güçlü kurumlar yaratmak.

Patent koruması olacak.

Ama rekabet de olacak.

Kâr olacak.

Ama şeffaflık da olacak.

Teknoloji her zaman ucuzlatmıyor

Sağlıkla ilgili düşünürken beni şaşırtan başka bir konu da teknoloji oldu.

Hayatımızın hemen her alanında teknoloji maliyeti düşürdü.

Sağlıkta ise çoğu zaman tam tersi oluyor.

Çünkü yeni teknoloji eskisini tamamen ortadan kaldırmıyor. Üzerine ekleniyor.

MR geldi ama röntgen devam ediyor.

Robotik cerrahi gelişti ama klasik cerrahi bitmedi.

Yeni biyolojik ilaçlar çıktı ama eski tedaviler ortadan kalkmadı.

Sonuçta daha iyi tedavi imkânlarımız oluyor ama sistem de giderek pahalılaşıyor.

Burada sorulması gereken soru “Bu teknoloji yeni mi?” değil.

“Hastanın hayatına gerçekten ne katıyor?”

Bence geleceğin sağlık sistemleri bu soruyu çok daha fazla sormak zorunda kalacak.

İnsan bazen en basit şeylere geri dönüyor

Sağlık üzerine ne kadar çok okursanız, ne kadar çok doktorla konuşursanız sonunda dönüp dolaşıp şaşırtıcı derecede basit şeylere geliyorsunuz.

Ne yiyoruz?

Ne kadar yürüyoruz?

Nasıl uyuyoruz?

Ne kadar stres altındayız?

Yalnız mıyız?

Sigara içiyor muyuz?

Nasıl bir hava soluyoruz?

Bunların hiçbiri yeni keşif değil.

Ama belki de sağlık sisteminin en büyük paradoksu burada.

Milyarlarca doları hastalık ortaya çıktıktan sonra harcıyoruz; hastalığın ortaya çıkmasını engelleyebilecek şeylere çok daha az kaynak ayırıyoruz.

Oysa en ucuz ameliyat, hiç yapılmasına gerek kalmayan ameliyattır.

En ucuz ilaç, hiç ihtiyaç duyulmayan ilaçtır.

En başarılı sağlık sistemi de en fazla hastane yapan değil, insanlarını mümkün olduğunca hastaneden uzak tutabilen sistemdir.

Modern tıp ile geleneksel bilgiyi neden kavga ettiriyoruz?

Bu konuda da yıllar içinde fikrim biraz değişti.

Eskiden modern tıp ile geleneksel yöntemler arasında çok daha keskin bir çizgi çizmenin doğru olduğunu düşünürdüm.

Şimdi meseleyi daha nüanslı görüyorum.

Çünkü bugün kullandığımız birçok ilacın kökeninde zaten doğadaki moleküller var.

Anadolu bu açıdan olağanüstü zengin.

Kekik, adaçayı, çörek otu, defne, lavanta, biberiye…

Bunları mucize ilaçlar gibi sunmak ne kadar yanlışsa, binlerce yıllık bilgi birikimini “bilim dışı” diyerek tamamen kenara atmak da o kadar yanlış.

Aynı şey Geleneksel Çin Tıbbı, Ayurveda, akupunktur veya meditasyon için de geçerli.

Benim ölçüm giderek daha basit hale geldi:

Kanıt var mı? İşe yarıyor mu? Güvenli mi?

Varsa nereden geldiğinin fazla önemi yok.

Yoksa bin yıllık olması da onu doğru yapmaz.

Geleceğin sağlık anlayışının “modern tıp mı, alternatif tıp mı?” kavgasından çıkarak kanıta dayalı integratif sağlık anlayışına doğru ilerlemesi bana daha makul geliyor.

Yaş almanın öğrettiği bir şey

Belki de sağlık konusunda öğrendiğim en önemli şey şu:

Uzun yaşamak ile iyi yaşlanmak aynı şey değil.

Seksen beş yaşına ulaşmak büyük başarı.

Ama asıl mesele o yaşa nasıl ulaştığınız.

Yürüyebiliyor musunuz?

Kendi işinizi görebiliyor musunuz?

Zihniniz hâlâ merak ediyor mu?

Dostlarınızla sofraya oturabiliyor musunuz?

Hayatla bağınız devam ediyor mu?

Bunların değeri yaş ilerledikçe çok daha iyi anlaşılıyor.

Dolayısıyla hedef yalnızca yaşam süresini uzatmak olmamalı.

Sağlıklı yaşam süresini uzatmak olmalı.

Bu ayrım önümüzdeki yıllarda sağlık politikalarının da merkezine oturacak.

Türkiye için farklı bir sağlık vizyonu

Türkiye son yirmi yılda hastane ve sağlık altyapısında önemli mesafe aldı.

Şimdi bence başka bir soruya geçme zamanı:

Daha fazla hastane nasıl yaparız değil, insanlarımızın hastaneye daha az ihtiyaç duymasını nasıl sağlarız?

Biyoteknoloji, yapay zekâ, genom araştırmaları ve tıbbi cihazlarda Türkiye’nin ciddi potansiyeli var.

Anadolu’nun tıbbi ve aromatik bitki zenginliğini de bilimle buluşturabiliriz.

Sağlık turizmini saç ekimi ve estetik cerrahinin ötesine taşıyıp ileri tedavi, rehabilitasyon, yaşlı bakım ve sağlıklı yaşlanma alanlarına genişletebiliriz.

Ama benim için en önemli dönüşüm koruyucu sağlıkta olmalı.

Başarıyı kaç ameliyat yaptığımızla değil, kaç ameliyata gerek kalmadığıyla da ölçebilmeliyiz.

Kaç kutu ilaç tüketildiğiyle değil, insanların kaç yıl ilaçsız ve bağımsız yaşayabildiğiyle ilgilenmeliyiz.

Ve sistemin merkezine yeniden güveni koymalıyız.

Sonunda dönüp kendimize geliyoruz

Sağlık üzerine düşündükçe insanın bakışı ister istemez değişiyor.

Bir zamanlar zenginliği daha çok para, mülk, gelir veya ekonomik güç üzerinden düşünürdük.

Yaş ilerledikçe listenin sıralaması değişiyor.

Sabah ağrısız kalkabilmek.

Rahat yürüyebilmek.

Sevdiğiniz insanlarla aynı sofraya oturabilmek.

Zihninizin berrak olması.

Kimseye muhtaç olmadan yaşayabilmek.

Bunların değerini herhangi bir bilançoda göremezsiniz.

Ama insan hayatının gerçek bilançosunda belki de en değerli varlıklar bunlardır.

Ülkeler için de farklı değil.

Bir ülkenin en büyük sermayesi petrolü, doğal gazı, fabrikaları veya döviz rezervleri değildir.

Sağlıklı, üretken, yaratıcı ve hayata bağlı insanlarıdır.

Belki yirmi birinci yüzyılın gerçek sağlık başarısı da en büyük hastaneleri yapmak veya en fazla ilacı üretmek olmayacak.

İnsanların daha uzun değil, daha uzun süre iyi yaşayabilmesini sağlamak olacak.

Çünkü günün sonunda hepimizin istediği şey aslında son derece basit:

Sadece hayatta kalmak değil.

Sağlıklı, bağımsız ve onurlu bir şekilde yaşayabilmek.

Uzun ve sağlıklı yaşamak kimin sorumluluğu? Devletin mi, sağlık sisteminin mi, yoksa bizim mi? Sanırım geleceğin cevabı şu olacak: Hepsinin. Ama farklı sorumluluklarla.

Son yıllarda “longevity” sağlık dünyasının en popüler kavramlarından biri. Biyolojik yaş testleri, genetik analizler, giyilebilir teknolojiler, yapay zeka, takviyeler ve kişiselleştirilmiş sağlık programları giderek büyüyen bir ekonomi yaratıyor. Küresel longevity pazarının 2026'da 740 milyar doları aşması bekleniyor. Sektör aktörleri daha geniş bir çerçevede 8 trilyon dolarlık bir dönüşümden söz ediyor. Bu büyüme, epizodik hastalık tedavisinden proaktif ve veri temelli sağlıklı yaşam süresi yönetimine doğru yapısal bir kaymadan kaynaklanıyor. 

Bu ekonomiye baktığımızda longevity’yi artık yeni bir wellness trendi olarak görmek yanlış olur. Çünkü toplumlar yaşadığımız hayatta sağlıklı ve bağımsız geçirdiğimiz yılların sayısını arttırmak için uğraşmamız gerektiği bilincine varıyor. Bilim, ömür (lifespan) kadar sağlıklı yaşam (healthspan) süresini uzatmak için araştırmalar yapıyor.

Dört ülke, dört farklı ders

Dünyaya baktığımızda bunun tek bir modeli olmadığını görüyoruz.

Japonya, uzun yaşamı günlük hayatın içine yerleştirmiş durumda. Beslenme, hareketlilik, sosyal bağlar ve ileri yaşlarda toplumsal hayattan kopmamak sistemin görünmeyen parçaları. Japonya’nın verdiği mesaj basit: Longevity hastanede değil, hayatın içinde başlıyor.

Singapur ise sağlıklı yaşlanmayı giderek daha fazla bir kamu politikası olarak ele alıyor. Koruyucu sağlık, taramalar, dijital sağlık ve toplum temelli yaşlanma programları aynı hedefin parçaları. Buradaki ders de farklı: Sağlıklı yaşlanma tesadüfe bırakılamayacak kadar stratejik bir konu.

İspanya bize başka bir şey hatırlatıyor. Akdeniz tipi beslenmenin yanında yürünebilir şehirler, günlük hareket ve güçlü sosyal ilişkiler sağlıklı yaşlanmanın önemli bileşenleri. Bazen en etkili sağlık teknolojisi yeni bir cihaz değil, yaşam biçimimizin kendisi.

Peki Türkiye?

Türkiye son yirmi yılda sağlık hizmetlerine erişim, hastane altyapısı, teknoloji ve tedavi kapasitesinde büyük bir dönüşüm gerçekleştirdi. OECD’nin 2025 verilerine göre nüfusun yüzde 99’u temel sağlık hizmetleri kapsamında. Buna karşılık Türkiye’de beklenen yaşam süresi 77,3 yıl ve OECD ortalamasının 3,8 yıl altında. Önlenebilir ölüm oranlarımız da OECD ortalamasının üzerinde.

Dolayısıyla önümüzde yeni bir hedef var:

Tedavide güçlü bir ülkeden, sağlığı korumada da güçlü bir ülkeye dönüşmek.

Türkiye’de de bu yaklaşımın kamu politikalarına daha belirgin biçimde girmeye başladığını görüyoruz. Sağlık Bakanı Prof. Dr. Kemal Memişoğlu döneminde öne çıkan “Sağlıklı Türkiye Yüzyılı” vizyonu, sağlık sisteminin yalnızca hastalıkları tedavi eden değil, hastalık ortaya çıkmadan sağlığı koruyan bir yapıya dönüşmesini hedefliyor. Bu doğrultuda koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi, Sağlıklı Hayat Merkezlerinin yaygınlaştırılması, Sağlıklı Hayat Akademisi (SAHA) ile sağlık okuryazarlığının artırılması ve kronik hastalıkların önlenmesine yönelik programlar öne çıkıyor. 2025–2028 Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı da hedeflenen sonuçlardan birini açık biçimde “sağlıklı yaşlanma” olarak tanımlıyor. 2026'da Sağlık ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıkları arasında imzalanan protokol ise koruyucu sağlık ile sosyal hizmetleri daha bütüncül bir yapıda buluşturmayı amaçlıyor. 

Türkiye’nin ikinci sağlık dönüşümü

Bugünkü sağlık sistemlerinin önemli bir bölümü hâlâ hastalık ortaya çıktıktan sonra devreye giriyor. Kalp hastalığı gelişiyor, tedavi ediyoruz. Diyabet ortaya çıkıyor, yönetiyoruz. Kanseri erken yakalamaya veya tedavi etmeye çalışıyoruz. Oysa geleceğin sağlık ekonomisinin sorusu bu hastalıkların ortaya çıkmasını beş, on, hatta on beş yıl geciktirebilir miyiz olacaktır. 

Bir insanın diyabetini 50 yaşından itibaren tedavi etmekle, diyabetin ortaya çıkmasını 65 yaşına kadar geciktirmek aynı sağlık ekonomisini yaratmıyor. Longevity’nin devletler açısından gerçek değeri tam da burada başlıyor. Bu nedenle koruyucu sağlık anlayışımızın da değişmesi gerekiyor. Koruyucu sağlık artık yılda bir kez yapılan check-up’tan ibaret olmamalı.

Kardiyometabolik riskler, kanser taramaları, kas gücü, kemik sağlığı, uyku, beslenme, bilişsel performans ve ruh sağlığı kişinin uzun dönem sağlık hikâyesinin parçaları olarak birlikte izlenmeli. Yapay zeka ve giyilebilir teknolojiler de bu dönüşümün önemli araçları olacak. Sağlık sisteminin gelecekteki başarısı, yalnızca hastalığı erken teşhis etmek değil, hastalık ortaya çıkmadan önce riski görebilmek olacak.

Devlet ne yapmalı, biz ne yapmalıyız?

Devlet sağlıklı seçimi kolaylaştırabilir. Birinci basamağı güçlendirebilir, tarama programlarını geliştirebilir, sağlıklı şehirler tasarlayabilir, tütünle mücadele edebilir ve dijital sağlık altyapısıyla riskli bireyleri daha erken belirleyebilir.

Hastaneler yalnızca hastalık tedavi eden kurumlardan sağlık yöneten kurumlara, sigorta şirketleri ise yalnızca hastalığın maliyetini ödeyen yapılardan sağlıklı kalmayı teşvik eden yapılara dönüşebilir. İşverenler bile çalışanlarının yalnızca performansını değil, sağlıklı yaşam süresini destekleyen politikalar geliştirebilir.

Ama bütün bu sistemin ortasında hâlâ bir kişi var: Biz.

Çünkü hiçbir sağlık sistemi bizim yerimize yürüyemez, bizim yerimize sigarayı bırakamaz, hiçbir doktor bizim yerimize kaslarımızı güçlendiremez. Hiçbir devlet bizim yerimize uyuyamaz. Ve hiçbir longevity kliniği yılda birkaç saatlik müdahaleyle, yılın geri kalanında yaptığımız yanlışları tamamen ortadan kaldıramaz.

Sağlığın yönetimi artık bireyde

35 yılı aşkın süredir sağlık sektörünün içindeyim. Bu süre içerisinde hastanelerin, teknolojinin ve tedavi olanaklarının nasıl değiştiğini izliyorum. Bugün ise sağlıkta en büyük dönüşümlerden birinin sorumluluğun yer değiştirmesi olacağını düşünüyorum. 

Arabamızın bakım zamanını biliyoruz. Finansal yatırımlarımızı takip ediyoruz. Telefonumuz her hafta ekran süremizi raporluyor. Peki kaçımız son beş yıldaki tansiyon trendimizi, bel çevremizi, kas gücümüzü, uyku kalitemizi, metabolik riskimizi veya kemik sağlığımızı biliyoruz? Geleceğin sağlık okuryazarlığı, bütün hastalıkların isimlerini öğrenmenin ötesinde, kendi sağlık trendimizi okuyabilmek olacaktır. 

Türkiye için de belki yeni hedeflerden biri yalnızca ortalama yaşam süresini artırmak değil, bir “Ulusal Sağlıklı Yaşam Süresi” hedefi koymak olmalı.

Bir toplumun sağlık başarısını yalnızca insanların kaç yaşına kadar yaşadığıyla değil; o yaşlara yürüyerek, düşünerek, üreterek ve mümkün olduğunca bağımsız yaşayarak ulaşıp ulaşamadığıyla ölçmek…Geleceğin sağlık sisteminin yeni sözleşmesi belki de çok basit: Devlet sağlıklı kalabileceğimiz altyapıyı kuracak.

Sağlık sektörü doğru bilimsel araçları sağlayacak.

Teknoloji risklerimizi daha erken gösterecek.

Biz de kendi sağlığımızın sorumluluğunu üstleneceğiz.

Wang, Çinli dron devi DJI'da kısa bir süre çalıştıktan sonra 2016 yılında şirketi kurdu. Geçen yıllar içinde şirket, dört ayaklı robot köpekler ve insansı robotlar da dahil olmak üzere bir düzineden fazla model geliştirdi ayrıca lidar sensörleri ve yüksek hassasiyetli robot elleri gibi bileşenler de satıyor. Bu yıl şirket, kokpitinde bir insan pilot taşıyabilen ve 3 metrenin üzerinde boya sahip dönüşebilen GD01 adlı robotunu tanıtarak Çin sosyal medyasında büyük yankı uyandırdı. Başlangıç fiyatı 650 bin dolar olan ürün, şirketin başvuru belgelerinde karmaşık ortamlara uyum sağlayabilen bir araç olarak tanımlanıyor.

Şirketin asıl büyük çıkışı ise 2025 yılının başında gerçekleşti. O dönemde Wang, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile görüşmeye davet edildi. Görüşmeye Alibaba'nın kurucu ortaklarından Jack Ma ve DeepSeek'in kurucusu Liang Wenfeng gibi önde gelen iş insanları da katıldı. Bu buluşma, Pekin yönetiminin ABD ile kızışan teknoloji rekabeti ortamında yenilikçiliği teşvik etme çabalarının bir parçasıydı. Aynı yıl şirketin robotları, Çin'in 2025 Bahar Festivali Gala Programı'nda yüksek profilli ilk gösterilerini yaptı. Yürüyebilen, koşabilen ve dövüş sanatları sergileyebilen insansı robotlar izleyicilerin büyük ilgisini çekti.

Teslimatları 10 kat artırdı

Bunun ardından büyüme hız kazandı. İzahnameye göre Unitree, geçen yıl dünya genelinde 5 bin 511 adet insansı robot sevk ederek 2024'e kıyasla teslimatlarını 10 katın üzerinde artırdı. Sevkiyat açısından küresel insansı robot pazarında lider olduğunu belirten şirket, kuruluşundan bu yana 33 binden fazla robot köpek de sattığını açıkladı. Yine izahnameye göre şirketin geliri 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 300'ün üzerinde artarak 1,7 milyar yuana yükselirken, net kârı yaklaşık yüzde 200 artışla 278,2 milyon yuana çıktı. İnsansı robotlarının ortalama satış fiyatı ise 166 bin 400 yuan olarak açıklandı.

Pekin merkezli butik yatırım bankası Chanson & Co'nun Yönetici Direktörü Shen Meng'e göre Çinli bireysel yatırımcıların yeni halka arzlara gösterdiği yoğun ilgi ve şirketin pazardaki lider konumu nedeniyle hissenin borsada güçlü bir başlangıç yapması bekleniyor. Ancak Unitree Robotics, izahnamesinde jeopolitik gelişmeler ve giderek sertleşen rekabet gibi büyüyen zorluklarla da karşı karşıya olduğunu vurguladı.

İzahnameye göre şirket, geçen yıl satışlarının yüzde 10'undan fazlasını ABD pazarından elde etti. Ulusal güvenlik endişelerini gerekçe gösteren Trump yönetimi, temmuz ayında yeni Çin yapımı insansı robotlar ile dört ayaklı robot köpeklerin ithalatını yasakladı. Unitree Robotics ise bu yasağın halihazırda ABD'de satışta olan ürünlerini kapsamadığını ancak yeni modeller için ABD hükümetinden onay alması gerektiğini belirtti.

Pazarda kızışan rekabet

Öte yandan pazardaki rekabet giderek kızışıyor. Çin, ileri teknoloji sektörlerini destekleyerek teknoloji liderliğinde ABD'yi geride bırakmayı hedeflerken, Shenzhen merkezli Gaogong Industry Research (GGII) verilerine göre 2026 yılının ortası itibarıyla ülkedeki insansı robot üreticilerinin sayısı 200'ü aştı. Bu şirketlerin birçoğu halka arz planları yapıyor. Rakiplerden AgiBot ve AI² Robotics'in de bu yıl içinde Hong Kong'da halka arz başvurusu yapmayı değerlendirdiği bildiriliyor.

Unitree Robotics, 2026'nın ilk üç ayında büyümenin yavaşlamasının nedenlerinden biri olarak artan rekabeti gösterdi. Bu dönemde gelirler yıllık bazda yüzde 68,5 artarak 422,8 milyon yuana ulaşırken, net kâr yüzde 52,6 düşüşle 40,3 milyon yuana geriledi. Şirket izahnamesinde artan Ar-Ge ve pazarlama harcamalarının kâr marjlarını baskıladığını belirterek, ilerleyen dönemde yoğunlaşan rekabetle başa çıkabilmek için insansı robotlarının satış fiyatlarını düşürmek zorunda kalabileceği uyarısında bulundu.

The Dink’i izlerken bir süre sonra pickleball’ı izlemeyi bıraktım. Benim ilgimi çeken kortun diğer tarafındaki oyundu.

Bir tarafta yeni bir spor büyüyordu. Diğer tarafta ise yıllardır o kortun sahibi olduğunu düşünen insanlar, bunun gerçekten ciddiye alınması gereken bir oyun olup olmadığını tartışıyordu.

Değişim bazen böyle geliyor.

Kapıyı kırarak değil. Önce biraz hafife alınarak.

Apple TV’de 24 Temmuz’da gösterime giren The Dink, Josh Greenbaum’ın yönettiği, Sean Clements’ın yazdığı bir spor komedisi. Filmde Jake Johnson’a Ed Harris, Mary Steenburgen ve Aaron Chen eşlik ediyor. Ben Stiller’ın yanı sıra Andy Roddick ve John McEnroe gibi tenis dünyasının tanıdık isimleri de kadroda.

Hikâyenin merkezinde Dusty Boyd var. Bir zamanlar gelecek vadeden bir tenis oyuncusuyken profesyonel kariyeri istediği yere ulaşmayan Dusty, yıllar sonra babası Chuck’ın country club’ında çocuklara tenis öğretiyor. Chuck için tenis yalnızca bir spor değil. Gelenek, disiplin ve neredeyse dünyaya bakma biçimi.

Sonra o dünyanın içine pickleball giriyor.

Daha küçük bir kort, farklı bir raket, daha düşük bir giriş bariyeri ve Amerika’da hızla büyüyen başka bir oyun.

Chuck yeni oyunu görmüyor değil. İnsanların ilgisini, değişen kortları, giderek artan oyuncuları görüyor. Ama pickleball’a baktığında onu kendi kurallarıyla değil, tenisin kurallarıyla değerlendiriyor.

Şirketler de büyük değişimler karşısında bu hatayı yapıyorlar. Yeni bir rakip ortaya çıktığında onun ne kadar farklı olduğuna değil, bizim yaptığımız işi ne kadar iyi yaptığına bakıyoruz. Yeni bir teknoloji geldiğinde onu kendi değer önerisiyle değil, mevcut teknolojinin performans kriterleriyle ölçüyoruz.

Yeni bir oyun ortaya çıktığında ilk refleksimiz çoğu zaman onu bildiğimiz oyunun ölçeğiyle ölçmek oluyor. Ne kadar hızlı, ne kadar kaliteli, ne kadar verimli, ne kadar ciddi?

Ama bazen yeni olan, aynı yarışa katılmıyor. Başka bir başarı ölçüsü getiriyor.

Pickleball’ı yalnızca tenisin eksikleri üzerinden okumaya başladığınız anda asıl değişimi kaçırabilirsiniz. Çünkü burada odaklanmamız gereken şey bir oyunun diğerinden daha iyi olması değil; insanların neden oynadığına, neyi değerli bulduğuna ve bir kategoriden ne beklediğine ilişkin ölçünün değişmesi.

Ben bu bakış hatasına Legacy Lens, yani Miras Merceği diyorum: Yeni olanı, bizi geçmişte başarılı kılan dünyanın kriterleriyle anlamaya çalışmak.  Asıl risk değişimi fark etmemek değil. Değişimi fark edip ona hâlâ eski dünyanın cetveliyle bakmak.

Dusty için kırılma noktası ise bambaşka. Eski tenis sakatlığı yeniden ortaya çıktığında, bugüne kadar mesafeli durduğu pickleball’la yolu bu kez rehabilitasyon için kesişiyor. Başlangıçta onun için bu hâlâ tenisin daha hafif, daha az ciddi bir akrabası. Fakat Candace’le oynamaya başladıkça beklemediği bir şey oluyor: Yalnızca oyunda iyi olmadığını, oyundan keyif aldığını da fark ediyor.

Burada küçük ama önemli bir ayrım var. Dusty’nin pickleball hakkındaki fikrini değiştiren şey, oyun hakkında daha fazla bilgi edinmesi değil; oyunun içine girmesi.

Şirketlerde de yeni bir kategoriyi uzaktan analiz etmekle, onun yarattığı değeri gerçekten deneyimlemek arasında benzer bir mesafe olabiliyor. Bazen yeni olanı anlayamamamızın nedeni elimizde yeterince veri olmaması değil; onu hâlâ eski deneyimin dışından seyrediyor olmamız.

Bazı yeni değer önerileri analiz edilerek değil, deneyimlenerek anlaşılır.

Kimliğimizi mi koruyoruz, formunu mu?

The Dink’te Chuck’ın asıl meselesinin pickleball’ın kulübünden ne kadar gelir götüreceği olmadığını izlerken hissediyorsunuz. Daha derinde başka bir şey var. Pickleball’ı kabul etmek, onun yıllardır doğru olduğuna inandığı dünyanın da sorgulanması anlamına geliyor. Çünkü şirketler de zaman içinde yaptıkları şeyle kim olduklarını birbirine karıştırabiliyor.

1990’ların başında Danimarkalı Bang & Olufsen benzer bir soruyla karşı karşıyaydı. Ses ve görüntü teknolojisini sıra dışı tasarımla buluşturarak kendine özgü bir dünya kurmuş olan şirket, Japon elektronik üreticilerinin ölçek, teknoloji ve fiyat avantajıyla güçlendiği yeni bir rekabet ortamında ciddi sorunlar yaşamaya başladı. 1993’te şirket tarihinde “Break Point” olarak anılan kapsamlı bir dönüşüm başlatıldı.

Bu hikâyenin ilginç tarafı yalnızca finansal toparlanmadan ziyade, arkasındaki kimlik sorusu.

Bang & Olufsen kendisini televizyon, radyo ve müzik sistemi üreten bir şirket olarak tanımlarsa, o ürünlerin önemini kaybetmesi şirketin kimliğini de tehdit eder. Ama özü teknoloji ile insan arasındaki ilişkiyi tasarım ve deneyim üzerinden yeniden kurmaksa ürün değişebilir; öz kalabilir.

Danışmanlık çalışmalarımda sıklıkla gördüğüm ve şirketlerin zaman içinde birbirine karıştırdığı iki şey var: kimlikleri ve o kimliğin aldığı form.

Bir şirketin bugün ürettiği ürün, kullandığı teknoloji ya da müşterisine ulaştığı kanal onun kimliği olmak zorunda değil. Bunlar, şirketin özünün belirli bir dönemde aldığı biçimler.

Basılı gazete gazeteciliğin kendisi değildir.

İçten yanmalı motor bir otomobil şirketinin özü değildir.

Tenis kortu da bir country club’ın varlık nedeni olmak zorunda değildir.

Sorun, zaman içinde formu özün kendisi sanmaya başlamamız. Şirketler bazen kimliklerini koruduklarını düşünürken aslında yalnızca onun alıştıkları formunu korurlar.

Bu ayrım yalnızca teknoloji şirketleri için geçerli değil. Mirasın neredeyse ürün kadar önemli olduğu lüks dünyasında belki daha da görünür.

1846’da Madrid’de kurulan LOEWE’nin iki yüzyıla yaklaşan zanaatkârlık geçmişi var. Böyle bir miras kolaylıkla korunması gereken bir geçmişe, hatta değişimi zorlaştıran bir ağırlığa dönüşebilir. Ama LOEWE’nin mirasıyla kurduğu ilişkide başka bir yaklaşım dikkat çekiyor. LOEWE Foundation’ın her yıl düzenlediği Craft Prize’ın değerlendirme kriterlerinden biri yalnızca teknik ustalık değil. Vakıf, inovasyonun geleneği güncellemesini; mevcut bilgiyi yeniden yorumlayarak onu bugün için anlamlı hale getirmesini arıyor.

Bu ifade bana şirketlerin geçmişleriyle kurdukları ilişki açısından önemli geliyor.

Çünkü mirasın karşıtı değişim değil.

Bazen mirası yaşatmanın tek yolu onu yeniden yorumlamaktır.

Bu yüzden geçmişe sadık kalmakla geçmişin aldığı forma sadık kalmak aynı şey değil. İlki bir şirketin özünü geleceğe taşıyabilir. İkincisi ise onu geçmişte başarılı olduğu dünyanın içinde tutabilir.

Şirketlerin miraslarıyla ilgili kendilerine sormaları gereken soru da bana göre: "Geçmişimiz saklamamız gereken bir sonuç mu, yoksa geleceği üretmek için kullanabileceğimiz bir hammadde mi?" olmalıdır. 

Dusty’nin yaşadığı dönüşüm de aslında geçmişini reddetmekle ilgili değil. Pickleball oynamaya başladığında yıllarca teniste geliştirdiği oyun görüşü, koordinasyonu, raket hissi ve rekabet deneyimi ortadan kaybolmuyor. Aynı yetkinlikler başka bir oyunda yeni bir karşılık buluyor.

Dönüşümün zor tarafı geçmişten vazgeçmek değil; geçmişten neyin taşınmaya değer olduğunu ayırt etmek.

Bugün otomotiv sektöründe yaşanan software-defined vehicle dönüşümünü de bu gözle okumak mümkün. Eirini Liotou, Dimitra Tzelalidou ve Gerasimos Christodoulou’nun Mayıs 2026’da yayımladığı kapsamlı inceleme, otomobil mimarisinin çok sayıda bağımsız elektronik kontrol ünitesinden, domain-based ve zonal yapılara, oradan da merkezi bilgi işlem platformlarına doğru ilerlediğini gösteriyor. Bu yeni mimaride yazılım artık donanıma eklenen bir özellik değil; OTA güncellemeleri, yapay zeka ve bağlantılı servislerle aracın yaşam döngüsü boyunca değişebilmesini sağlayan temel katmanlardan biri.

Temmuz 2026’da Frontiers in Mechanical Engineering’de yayımlanan ve 2019–2025 arasındaki 100 çalışmayı inceleyen başka bir araştırma ise bu değişimin fiziksel karşılığını daha görünür hale getiriyor: Yeni nesil powertrain domain controller mimarilerinin komponent sayısını yüzde 60’ın üzerinde, maliyetleri ise yaklaşık yüzde 30 azaltabildiği ve aynı zamanda OTA güncellemelerini mümkün kıldığı belirtiliyor.

Bu, yüz yıllık otomotiv mühendisliği birikiminin değersizleştiği anlamına gelmiyor. Güvenlik, mühendislik, üretim kalitesi ve sürüş deneyimi hâlâ değerli. Ancak değer denklemine yeni bir soru ekleniyor.

“Ürün bugün ne yapıyor?” sorusunun yanına artık başka bir soru geliyor:

“Ürün yarın ne yapabilecek?”

Tecrübelerimiz bize geçmişten neyin taşınacağını ve neyin yalnızca eski oyuna ait olduğunu ayırt edebilme yetkinliğini verir.

Benzer bir soru bugün medya dünyasında da karşımıza çıkıyor.

Uzun yıllar boyunca bir haber kuruluşunun temel yetkinliklerinden biri neyin önemli olduğuna karar vermekti. Editör seçiyor, sıralıyor ve okura bir gündem sunuyordu. Algoritmik öneri sistemleri bu ilişkiye girdiğinde tartışma kolaylıkla iki seçenek arasına sıkışabiliyor: Editör mü, algoritma mı?

2025’te Norveç’te büyük bir geleneksel medya kuruluşunun gerçek dijital ortamında gerçekleştirilen bir A/B testi bu nedenle dikkat çekici. Araştırmacılar editoryal kürasyon ile algoritmik önerileri bir araya getiren modele Controlled Personalization adını verdiler.

Sonuç yalnızca daha yüksek tıklanma oranı değildi. Kullanıcıların içeriğe ulaşmak için harcadığı çaba azalırken, önerilen içeriklerin çeşitliliği ve kataloğun kullanılan bölümü arttı; popüler içeriklere aşırı yönelme ise azaldı. Burada benim için ilginç olan algoritmanın editörden daha başarılı olup olmadığı değil. Tam tersine. Bence başından beri yanlış soruyu soruyoruz.

Editör mü, algoritma mı?

Yerine:

Editoryal muhakeme ile algoritmik keşif birlikte neyi daha iyi yapabilir?

Bu küçük soru değişikliği, teknolojik dönüşümlerde sık karşılaştığımız bir yanılgıyı da görünür hale getiriyor. Yeni olanın ortaya çıkışını, eski olanın ortadan kalkması olarak okumak zorunda değiliz. Bazen yeni oyun, mevcut yetkinliği değersizleştirmek yerine onun etkisini büyütebilir.

Profesyonel hizmetlerde yapay zekanın açtığı alanı da bu nedenle bir ikame tartışmasından çok yeni bir kapasite alanı olarak görüyorum.

Araştırma yapmak, yüzlerce sayfalık dokümanı taramak, benchmark toplamak, ilk analizleri gerçekleştirmek ve alternatif senaryolar üretmek yıllardır ciddi miktarda uzman zamanı gerektiriyordu. Yapay zeka bugün bu süreçlerin önemli bir bölümünü olağanüstü bir hızla destekleyebiliyor. Bu, deneyimli profesyonelin erişebildiği alanı genişletiyor.

Bilgiye ulaşmak hızlandıkça insanın zamanı bilgi toplamak yerine onu anlamlandırmaya; farklı sinyaller arasındaki bağlantıyı görmeye, doğru soruyu bulmaya ve organizasyon için gerçekten önemli olanı ayırt etmeye kayabiliyor.

Yapay zeka daha fazla bilgiye daha hızlı ulaşmamızı sağlıyor. Deneyim ise o bilginin içinden neyin gerçekten önemli olduğunu görmemizi.

Yapay zeka yüzlerce raporu okuyabilir. Ama bir yönetim toplantısında CEO’nun söylediği kadar söylemediği şeyin neden önemli olduğunu anlamak başka bir yetkinliktir.

Onlarca stratejik seçenek üretebilir. Ama bu organizasyonun kültürü, liderleri, geçmişi ve görünmeyen ilişkileri içinde hangisinin gerçekten çalışabileceğini değerlendirmek başka bir muhakeme gerektirir.

Belki profesyonel hizmetlerde rekabet avantajı yıllarca “Sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” cümlesinin etrafında şekillendi.

YZ çağında bunun yanına çok daha güçlü bir yetkinlik ekleniyor:

“Sizin göremediğiniz şeyi görebiliyorum.”

Danışmanlığın geleceğine baktığımda YZ, cevaplara ulaşma hızımızı artırabilir. Deneyim ise hangi sorunun sorulmaya değer olduğunu anlamamızı sağlar. Bu nedenle geleceğin güçlü danışmanlık modelinin insan ya da yapay zeka arasında bir seçim olacağını düşünmüyorum.

Deneyimli insan × yapay zeka.

YZ olasılık alanını genişletecek. Deneyimli danışman bu olasılıklar arasından organizasyon için anlamlı olanı seçecek. İnsan ise seçilen şeyi başka insanların inanacağı, güveneceği ve harekete geçeceği bir değişime dönüştürecek. Çünkü bir önerinin teorik olarak doğru olmasıyla, belirli bir organizasyonda gerçekten çalışması aynı şey değildir.

Yapay zeka bu noktada profesyonel hizmetlere önemli bir değişim getiriyor. Teknoloji, deneyimin karşısında konumlanan bir alternatif değil; deneyimin erişimini, hızını ve etkisini büyüten yeni bir kapasite.

The Dink’te Dusty’nin tenis geçmişinin pickleball’a geçtiğinde yok olmaması gibi.

Yeni oyuna geçtiğinde eski oyunda öğrendiklerini kapının dışında bırakmıyor. Tenisin ona kazandırdığı yıllar, yeni oyunda bir anda anlamsızlaşmıyor. Tam tersine, başka bir bağlamda yeniden değer kazanıyor.

Yeni oyun eski yeteneklerin hepsini değersizleştirmez. Hangilerinin gerçekten değerli olduğunu ortaya çıkarır.

Yeni oyunu hangi gözle izliyorsunuz?

The Dink’i izlediğimde aklımda tenis ile pickleball arasındaki rekabetten daha büyük bir soru kaldı.

İnsanlar ve organizasyonlar yeni bir şeyle karşılaştıklarında neden bazen onu anlamaya çalışmak yerine kendi bildikleri şeyi daha güçlü biçimde savunuyorlar?

Değişimi göremedikleri için değil. Gördükleri değişimin kendi kimlikleri hakkında söylediği şeyi sevmedikleri için. Geleceğin kazananlarının geçmişlerinden vazgeçenler olacağını düşünmüyorum. Tam tersine, geçmişlerinde neyin gerçekten öz olduğunu, neyin yalnızca belirli bir dönemin formu olduğunu ayırt edebilenler olacaklar. Çünkü miras değerlidir. Deneyim değerlidir. Ustalık ve insan muhakemesi değerlidir. Bununla beraber tüm bunları geleceğe taşımak, geçmişte aldıkları biçimi de aynen korumak anlamına gelmez.

Liderlerin bugün yalnızca “Rakiplerimiz ne yapıyor?” diye sormaları bu yüzden yeterli değil.

Daha önemli soru şu:

Bugün kimliğimizin vazgeçilmez bir parçası sandığımız şey gerçekten özümüz mü, yoksa geçmişte başarılı olduğumuz dünyanın bize bıraktığı bir form mu?

Ve size bir soru daha:

Biz hâlâ hangi oyunu kazanmaya çalışıyoruz ve müşterilerimiz hâlâ aynı oyunu oynuyor mu?

Çünkü şirketler bazen rakiplerinden daha kötü oldukları için kaybetmezler.

Hatta bazen eski oyunlarında hâlâ en iyisidirler.

Sadece onlar skor tabelasına bakarken başka bir yerde yeni bir kort açılmıştır.

Önemli olan şey denge

New York Üniversitesi'nde beslenme, gıda çalışmaları ve halk sağlığı alanında emekli profesör olan Marion Nestle, "Eğer öğün dengeli ve sağlıklıysa, aynı yemeği tekrar tekrar yemekten çok daha kötü alışkanlıklar sayabilirim" dedi. Beslenme uzmanlarının denge ile kastettiği şey protein, karbonhidrat ve sağlıklı yağ içeren, yani besin değeri yüksek öğünlerdir. Cleveland Clinic'te diyetisyen olarak çalışan Julia Zumpano, "Her gün aynı yiyecekleri yemekte ısrarcı olsanız bile öğünleriniz besin açısından zengin olmalı. Bu denge çok önemli" ifadelerini kullandı. 

Örneğin, Mayo Clinic Tıp Fakültesi'nde beslenme ve koruyucu tıp alanında doçent olan Dr. Donald Hensrud'a göre her sabah yoğurt veya yulaf ezmesini taze meyvelerle yemek;pastırma, yumurta ve kızarmış patatesten oluşan bir kahvaltıdan çok daha sağlıklı. Aynı şekilde öğle yemeğinde zeytinyağı ve sirke ile hazırlanmış bir salata yemek, beyaz ekmek arasında jambonlu sandviç yemekten daha iyi bir seçim. Çünkü işlenmiş et ürünleri kalp hastalığı, felç ve bazı kanser türleri riskini artırır ve beyaz ekmek de faydalı lif açısından oldukça fakir. Akşam yemeğinde ise her gece ızgara tavuk veya balığı sebzeler ve esmer pirinçle birlikte yemek, hamburger ve patates kızartmasına göre çok daha sağlıklı bir tercih. Dr. Hensrud, "Akdeniz diyeti ya da DASH diyeti gibi sağlıklı beslenme modellerini örnek alın ve seçimlerinizi bunlardan yana kullanın" dedi.

İnsanlar neden her gün aynı yiyecekleri yer?

Bazen bunun nedeni oldukça basittir: O yiyecekleri gerçekten seviyorlardır. Dr. Nestle, "Bunun arkasında daha karmaşık bir neden olmayabilir" diye ekledi. Bazıları ise aynı yemekleri tekrar ederek kilo vermeyi ya da kilosunu kontrol altında tutmayı amaçlıyor. Drexel Üniversitesi araştırmacılarının yakın tarihli bir çalışması, her gün aynı öğünleri tüketen yetişkinlerin, daha çeşitli beslenenlere kıyasla 12 haftalık süreçte daha fazla kilo verdiğini ortaya koydu.

Dr. Hensrud, "Tekrarlayan beslenme düzeninde kalori saymanıza gerek kalmaz. Yemek seçenekleriniz arttığında, örneğin açık büfede yemek yediğinizde, genellikle daha fazla kalori alırsınız" ifadelerini kullandı. Bir diğer etken ise karar yorgunluğu. Sürekli menü oluşturmak, alışveriş yapmak ve yemek pişirmek zamanla yorucu hale gelebiliyor. Zumpano, "Karar yorgunluğu gerçek bir sorun. Özellikle de başkaları için yemek planlıyorsanız" dedi.

Beslenmenizin sağlıklı kalması için bazı uzmanlar öğünlere küçük çeşitlilikler eklenmesini öneriyor. Dr. Hensrud, "Bir sabah yoğurdunuza yaban mersini koyuyorsanız, ertesi sabah çilek ya da muz ekleyin veya içine biraz yulaf ya da kuruyemiş karıştırın. Bir akşam ıspanak yiyin, ertesi akşam havuç" ifadelerini kullandı. Zumpano da, "Öğle yemeğinde her zaman sandviç yiyorsanız, bu alışkanlığı sürdürebilir ama yine de çeşitlilik katabilirsiniz. Bir gün fıstık ezmeli ve reçelli sandviç, ertesi gün ise kaşarlı tost ya da hindi füme sandviç yiyebilirsiniz" önerisinde bulundu.

Ancak tek bir besini aşırı miktarda tüketmemek de önemli. Bu durum, örneğin balıktaki cıva gibi zararlı maddelere gereğinden fazla maruz kalmanıza ya da tuz ve doymuş yağ gibi yüksek miktarlarda sağlıksız kabul edilen besin öğelerini fazla almanıza neden olabilir. Ayrıca çeşitlilik uğruna sağlıklı besinlerden vazgeçmeyin. Dr. Hensrud'un ifadesiyle, "Sağlıklı beslenme her zaman çeşitlilikten daha önemlidir" diye ekledi. 

En çok kahvaltılar tekrar ediliyor

Zumpano'ya göre her gün üç öğünün tamamında aynı şeyler tüketilmemeli.  Her gün en az bir veya iki öğünde farklı yiyecekler tüketmek, vitamin ve besin öğesi eksikliklerini önlemeye yardımcı olur. Zumpano, "Bağırsak mikrobiyotanız çeşitliliği sever" dedi.

2022 yılında yayımlanan bir araştırma, insanların en çok kahvaltılarını tekrar ettiğini gösterdi. Boston Üniversitesi Pazarlama Bölümü profesörü ve araştırmanın yazarlarından Carey Morewedge'e göre bunun nedeni, kahvaltının günün diğer öğünlerine kıyasla daha işlevsel olması. İnsanların işe ya da okula yetişmesi gerektiğinden, her gün aynı kahvaltıyı yapmak hem kolay hem pratik. Ancak gün ilerledikçe insanlar daha fazla yemek çeşidi aramaya ve yemekleri sosyal bir etkinlik olarak görmeye başlar.

Morewedge, "Kahvaltı, sabah rutininizin bir parçası. Yapılacaklar listesinden işaretlenen bir madde, başka bir amaca ulaşmak için kullanılan bir araç. Öğle ve akşam yemekleri ise başlı başına bir amaç. Başka bir hedefe ulaşmak için değil" dedi. Morewedge, birkaç yıldır kahvaltısının hiç değişmediğini de söyledi. Kahvaltısı; vanilyalı protein tozu, muz, ıspanak ve avokadodan oluşan bir smoothie. Üstelik bundan hala sıkılmadığını belirtti.

Tom Holland’ın New York’un “dost canlısı Örümcek Adam”ı olarak dördüncü kez kamera karşısına geçtiği film (Avengers yapımlarını saymıyoruz tabii), serinin bir önceki filmi olan “No Way Home”un o yürek dağlayan finalinin bıraktığı enkazı kaldırmak zorundaydı. Üstelik bunu yaparken artık nostaljik sürprizlere ya da çoklu evren numaralarına sığınmadan, karakterin kendi ayakları üzerinde durabileceğini kanıtlaması gerekiyordu.

Filmin çok sağlam bir çıkış noktası var: Evreni kurtarmak için başka çaresi kalmayan kahramanımız, Peter Parker olarak herkesin hafızasından silinmiş olsa da Spider-Man hiç olmadığı kadar göz önünde. En yakın arkadaşı Ned’i (Jacob Batalon), sevgilisi MJ’i (Zendaya) ve eski hayatına dair ne varsa geride bırakan Peter, New York’un gece gündüz çalışan tek kahramanı haline gelmiş. Şehir onu el üstünde tutuyor, suç oranları dip yapmış durumda… Gelgelelim maskenin arkasındaki insana dair neredeyse hiçbir şey kalmamış. Peter’ın günleri dur durak bilmeden devriye gezmekle ve bir zamanlar sevdikleriyle kurduğu hayalleri uzaktan bir yabancı gibi izlemekle geçiyor.

MCU’ya 2021 yapımı “Shang-Chi ve On Halka Efsanesi” ile adım atan yönetmen Destin Daniel Cretton, filmin omurgasını oluşturan bu çelişkiyi çok iyi çözmüş. Hikaye, sevdiklerini koruma isteğini “kendini tamamen yok etmekle” karıştıran genç bir adamın ruh haline odaklandığı anlarda resmen parlıyor. Sevdiklerini korumanın tek yolunun onlardan uzak durmak olduğunu sanan Peter, bağlarını koparayım derken insanları neden kurtarmak istediğini kendine hatırlatan o asıl duyguyu da yitirdiğini fark ediyor. Film tam bu kırılma noktasında şu yakıcı soruyu soruyor: Maskenin altındaki insan silinip giderse kahraman var olmaya devam edebilir mi?

Tom Holland, bu ton değişimine serideki açık ara en güçlü performansıyla karşılık veriyor. Karşımızda artık Tony Stark’ın gözüne girmeye çalışan o hevesli liseli çocuk yok. Yorgun, yapayalnız ve duygusal anlamda duvara toslamış yetişkin bir Peter var.

Holland, bu tükenmişlik halini tekdüzeliğe kaçmadan yansıtıyor. Susup kaldığı sahnelerde bile içindeki acıyı hissediyorsunuz, dövüşürken ise giderek kontrolünü kaybetmesine yol açan çaresiz bir öfke göze çarpıyor. Çıktığı her çatışma onu biraz daha yıpratırken kazandığı her zafer hayatındaki o koca boşluğu daha da belirginleştiriyor.

Bedenden bedene atlayabilen gizemli bir tehdidin belirmesiyle Peter, içine düştüğü kimlik krizinde iyice dibe batıyor. Filmin kötüsü aslında tam anlamıyla Peter’ın karanlık bir aynası: Kendine ait bir yeri olmayan, varlığını sürdürebilmek için başkalarının hayatını ele geçiren bir figür.

Yaşadığı tüm şeyler yetmezmiş gibi denkleme bir de örümcek genetiğindeki mutasyon krizinin eklenmesi, Peter’ın önüne yepyeni bir iç çatışma koyuyor: Eğer Peter Parker onu insan yapan tüm bağlarını kopardıysa Spider-Man benliğinin kontrolü tamamen ele geçirmesini engelleyen şey ne?

İşte tam bu noktada, nihayet hapsolduğu Hulk bedeninden kurtulmanın bir yolunu bulan Bruce Banner (Mark Ruffalo) ile yapılan görüşme, laf olsun diye iliştirilmiş bir “cameo” olmanın çok ötesine geçiyor. Bedenini başka bir güçle paylaşmanın ne demek olduğunu evrende en iyi bilen isim Banner. İkilinin arasındaki diyalog; kontrolü kaybetmek, kimliğini korumak ve “insan kalabilmek” üzerine kurulu temaları çok güzel besliyor.

Jon Bernthal, Frank Castle (Punisher) rolüyle filme acımasız ve sert bir hava getiriyor. Punisher, Spider-Man’in o katı ahlaki ilkelerinden vazgeçmesi durumunda neye dönüşebileceğinin en somut kanıtı. Castle tereddüt etmiyor, pazarlığa girmiyor ve karşısındaki suçluyu düzeltmeye çalışmıyor. Onun bu tavrı, Peter’ı kendi vicdan pusulasını yeniden tartmaya zorluyor. Bernthal ekrana çıktığı her sahnede ağırlığını koysa da senaryo onu hikayenin organik bir parçası yapmaktan ziyade daha çok Peter’ın zıttı bir figür olarak kullanıp kenara çekilmiş.

MJ ve Ned sahneleri, filmin duygusal yükünü sırtlayan en güçlü kısımlar. Zendaya ve Jacob Batalon beklenenden daha az ekran süresine sahip olsa da, aradaki bu bilinçli mesafe anlatıyı güçlendirmiş. Film, bir parmak şaklatmasıyla herkesin anılarını geri getirmek gibi ucuz numaralara kaçmıyor. Kahramanımızı, hayatındaki en önemli iki insanla –artık kendisini hiç tanımayan iki kişiyle– burun buruna getiriyor.

Her sohbet, yıllardır yaşadığınız mahalleye döndüğünüzde artık hiçbir sokağın size tanıdık gelmediğini fark ettiğiniz o garip anlar gibi hissettiriyor. Yine de üç oyuncu arasındaki uyum o kadar kuvvetli ki, ufak bir bakışma ya da teğet geçen bir yakınlaşma bile gösterişli aksiyon sahnelerinden çok daha derin iz bırakıyor.

Cretton, görsel tercihleri de Peter’ın ruh haline göre ayarlamış. New York artık daha soğuk, gri ve yorgun görünüyor. (Gerçi şehrin MCU’da şimdiye kadar atlattığı badireler düşünüldüğünde aksi düşünülemez sanırım.) Kapalı gökyüzü, neşeli müziklerin yerini daha sakin ritimlere bırakması ve serinin o alıştığımız mizahının biraz geriye çekilmesi Peter’ın yalnızlığını doğrudan hissettiriyor. Ağ atıp binaların arasında süzüldüğü sahneler hâlâ nefes kesici ama eski o coşkusundan ve özgürlük hissinden eser yok. Sanki Peter gökyüzünde süzülmüyor da bir şeyden kaçıyormuş gibi.

Film, şöhret meselesine de oldukça ince bir yerden yaklaşıyor. Spider-Man, Peter Parker’ı hiç tanımayan –hatırlarsanız bir önceki filmde kellesini isteyen– halk tarafından çok seviliyor. Kostümün içindeyken aldığı alkışlar ve madalyalar, maskeyi çıkardığı anki yalnızlığını iyice yüzüne vuruyor.

Yönetmen bu tezat üzerinden gizli kimliğin öyle sıradan bir çizgi roman motifi olmadığını, aksine Peter’ın insan kalabildiği tek sığınak olduğunu hatırlatıyor. O sığınak yıkıldığında maske artık bir koruma değil karakteri yavaş yavaş yutan bir yük haline geliyor.

Brand New Day her ne kadar olgun bir iş olsa da, Marvel’ın son birkaç evredir yakasını bırakmayan o “gelecek projeye zemin hazırlama” hastalığından nasibini almış. 

Film kendi hikayesini anlatırken bir yandan da 18 Aralık’ta çıkacak “Avengers: Doomsday” için zemin hazırlamaya, yeni karakter tohumları ekmeye çalışıyor. Bu durum ne yazık ki filmin kendi temposunu yer yer baltalıyor. Dövüş sahneleri teknik olarak başarılı olsa da anlatımdaki bu dağınıklık yüzünden akılda kalan ikonik sahne sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor.

Neyse ki final bölümünde dışarıdaki tehdit Peter’ın iç dünyasındaki çatışmayla birleşiyor ve film yere kapaklanmadan toparlanmayı başarıyor. Travma, güç ve sorumluluk temalarıyla bağlantılı bir rolü hayata geçiren genç aktris Sadie Sink, gösterdiği yoğun performansla filmin başından beri vaat edilen o hüzünlü ve derin tonu tam anlamıyla yakalamayı başarıyor.

Spider-Man: Brand New Day, adının vadettiği gibi sıfırdan “yepyeni” bir sayfa açmasa da Peter Parker’ın olgunlaşma sürecinde atılmış son derece önemli bir adım. Film; Tom Holland’ın oyunculuğuna, karakterin o ağır yalnızlığına ve geçmişin kolayca silinmeyen gerçek sonuçlarına odaklandığında son dönem Marvel filmlerinde pek göremediğimiz bir derinliğe ulaşıyor.

Gelecek projelere zemin hazırlama kaygısının yarattığı pürüzlere rağmen film, en temel hakikati çok iyi yakalamış: Peter Parker, tamamen Spider-Man’e dönüşmüş bir şekilde varlığını sürdüremez. İnsanlığından vazgeçmiş bir kahramanlık, günün sonunda kendini yok etmenin süslü bir yolundan başka bir şey değildir.

When Ali Aksu told a room full of crypto enthusiasts in 2021 that compliance would be the foundation of his entertainment tokenization platform, the reaction was immediate. In an industry racing to avoid regulation, he became the black sheep. Three years later, as enforcement actions shutter non-compliant platforms and mainstream finance embraces regulated tokenization, that contrarian bet looks less like caution and more like the only sustainable path forward.

Untold, the first FINRA-registered funding portal for entertainment IP, now stands as proof that opening Hollywood's closed capital system requires both regulatory infrastructure and production expertise. You can't democratize entertainment finance if you don't understand both how films get made and how securities law works. Aksu is one of the few people who understands both.

The Roots
 

Aksu grew up within the Aksular Group, a Turkish-American conglomerate spanning 80 countries in food manufacturing and distribution. The expected path was succession. Instead, he chose UCLA film school.

"My path into this industry actually started very early and somewhat independently," Aksu explains. "When I was in high school I began working as a production assistant on documentary projects. Being on set and watching how an idea turns into a finished film was fascinating to me."

By his sophomore year at UCLA, he'd produced his first feature, Laid in America, eventually acquired by Universal Studios after a bidding war. The project was one of the early Hollywood films built around YouTube creators, featuring KSI long before influencer-driven entertainment became common.

During that same period, Aksu spent nearly two years working with Scooter Braun Projects. Being around teams managing global artists like Justin Bieber and Ariana Grande gave him insight into how audiences connect with creators and how modern entertainment ecosystems operate.

After graduating, his production work continued. Projects he executive produced for Universal and Netflix premiered at Sundance, received Emmy and BAFTA nominations, landed on Oscar shortlists. Beyond Utopia, currently streaming on Hulu, was Emmy-nominated, BAFTA-nominated, and Oscar-shortlisted.

Then in 2019, his curiosity shifted. Accepted into Singularity University's Global Startup Program in Silicon Valley, Aksu began studying exponential technologies, artificial intelligence, blockchain.

"That experience changed how I looked at the film industry," he says. "Instead of thinking only about producing individual projects, I started thinking about the financial infrastructure behind how films are funded."

The closed system

What Aksu saw was a structural problem that had persisted for decades.

"Hollywood has historically been a closed capital ecosystem," he explains. "A small number of studios, financiers, and private investment groups control most of the funding pipelines. Independent filmmakers often spend years trying to raise money from the same limited group of gatekeepers."

Meanwhile, millions of people globally supported films through ticket purchases and subscriptions but had never been allowed to participate financially in the projects they helped make successful. This wasn't just inefficient. It was a fundamental misalignment.

Audiences wanted to support stories they believed in. Filmmakers needed capital from people who understood their vision. But no infrastructure existed to connect them in a way that was legally compliant, financially transparent, and accessible to retail investors.

"The reason this persisted for so long is that the regulatory infrastructure and digital systems did not exist to open that market responsibly to retail investors," Aksu explains. "Once equity crowdfunding regulation matured and blockchain infrastructure improved, it became possible to rethink how capital flows into entertainment."

Untold was designed to bridge that gap.

The contrarian bet on compliance

When Aksu began building Untold in 2020, most crypto platforms were architecting systems to avoid securities law. The dominant strategy was regulatory arbitrage: design around regulation or operate in jurisdictions with minimal oversight.

Aksu pursued the opposite approach.

"When we began building Untold, much of the crypto industry was focused on avoiding regulation or operating in legal gray areas," Aksu says. "We took the opposite approach. Compliance was not an obstacle for us. It was the foundation."
At crypto conferences where he mentioned compliance, "I became the black sheep in the room."

The bet was contrarian but logical. If the goal was to open entertainment finance to retail investors, those investors needed legal protection. If the goal was to build sustainable infrastructure, that infrastructure needed to survive regulatory scrutiny.

Untold became the first and only FINRA-registered funding portal focused on tokenizing intellectual property securities in Hollywood.

Three years later, the regulatory landscape validates that early decision. Aggressive enforcement has shuttered many non-compliant platforms. Meanwhile, mainstream finance is embracing regulated tokenization. BlackRock CEO Larry Fink has publicly endorsed tokenization as a major direction for capital markets.

"By building this system within a regulated securities framework, we created something that is both scalable and trustworthy," Aksu says.

Where production expertise matters

But regulatory compliance alone doesn't solve the problem. You also need to understand where risk actually lives in film production. This is where Aksu's decade in Hollywood became essential.

"Producing films teaches you something that spreadsheets never can: where risk actually lives," Aksu explains. "A fintech founder might understand financial structures, but film projects involve human variables that rarely show up in models. You are evaluating producers, directors, creative teams, timing, cultural relevance, and distribution pathways."

The questions that determine whether a project succeeds rarely appear in pitch decks. Who is responsible for delivering the film? Is the director capable of finishing production on time and on budget? Is there a credible path to distribution? Does the audience for the project actually exist?

"Those elements rarely appear clearly in pitch decks, but they often determine the outcome," Aksu says. "Having produced films that were acquired by major studios and platforms, I approach project vetting through that lens. Untold is not simply evaluating financial projections. We are evaluating the entire ecosystem around a creative asset."

This dual expertise creates trust with both sides of the platform. Filmmakers trust him because he's produced films and understands their challenges. Investors trust him because he's built compliant infrastructure and knows which projects are credible.

Pure fintech founders can build blockchain protocols. Experienced producers can vet film projects. Very few people can do both.

Proof of concept
 

The outcomes across projects connected to Untold's ecosystem demonstrate the model works.

Beyond Utopia received Emmy and BAFTA nominations and was Oscar-shortlisted after premiering at Sundance. It's currently streaming on Hulu, reaching global audiences while earning recognition from prestigious institutions. Somnium secured theatrical distribution across the United States and received awards at international festivals. Other productions sold at global film markets like Cannes.

Perhaps most significantly, Untold enabled retail investors to participate in a production starring Robert De Niro and Morgan Freeman. For the first time in Hollywood history, anyone with a credit card could invest in a De Niro film. "Taken together, these results show something important: opening access to entertainment finance does not mean lowering the quality threshold," Aksu says. "It simply means expanding who can participate."

The platform operates as both an impact investing marketplace for filmmakers raising up to $5 million via regulation crowdfunding (provided their projects are impact-driven) and a white label solution for any creator raising capital through the same compliant infrastructure.

Deal structures vary based on producer preference. Some are equity deals, others are structured against tax incentives or as debt arrangements. This flexibility within a compliant framework allows producers to structure offerings matching their project's financial architecture while maintaining regulatory integrity.

But Untold's model extends beyond pure capital formation. It operates as a hybrid: equity crowdfunding, debt crowdfunding, collectibles, and tokenized ownership. Investors receive securities tied to revenue shares plus collectibles based on investment amounts. Royalties flow directly to investor wallets through custom ERC protocol smart contracts. Untold's revenue comes from transaction costs and backend equity in projects. But the value proposition for filmmakers extends beyond capital access. The platform incubates projects, helps secure production incentives, assists with cast and crew assembly, and provides sales support through distribution networks.

It's end-to-end infrastructure that pure fintech platforms cannot offer.

The education of a founder

Aksu's career reads like someone deliberately assembling the exact credentials needed to build Untold, though he insists the journey was organic.

After Singularity University, he completed executive programs in blockchain technologies at MIT and data analytics at Wharton. He's currently pursuing an Executive MBA at the University of Chicago Booth School of Business.

"My career has developed at an intersection that does not usually exist in one place," he reflects. "On one side I have spent over a decade working in film production, distribution, and development. On the other side I have focused heavily on emerging financial and technological systems. Untold sits exactly at the intersection of those worlds: storytelling, capital markets, and emerging technology."

The founding team reflects this same intersection. Phil Goldfine, an Oscar, Tony, and Emmy-winning producer with over 180 feature film credits, all successfully sold. Michael Terpin, known in crypto as the "Godfather," with experience launching 20+ ICOs and four successful startup exits. Laszlo Mari, the CTO, a blockchain specialist who has consulted for Binance, Solana, and Polygon.

It's domain expertise that shapes which projects Untold accepts and how they're structured for investors.

The communication challenge

Building sophisticated infrastructure for retail audiences created an unexpected challenge: how do you explain backend differentiation when users never see the backend?

Untold's competitive advantages live in invisible places. SEC registration. Background checks on major stakeholders. Issuer vetting processes. Tokenized royalty streams through custom smart contracts.

Early on, Aksu made the mistake most technical founders make: he explained the sophistication. "We leaned too heavily into technical terminology," Aksu admits. "Words like tokenization, blockchain architecture, and decentralized finance created confusion rather than clarity."

The breakthrough came when he stopped explaining what Untold was and started explaining what it allowed people to do.

"We began describing Untold as a platform that allows audiences to invest in the stories they believe in," Aksu says.

"That idea resonates immediately because people already understand storytelling. When the financial structure is explained through that lens, the concept becomes intuitive."

"The lesson was simple: people do not invest in technology frameworks. They invest in stories and opportunities."

"Infrastructure builds trust, but most users never see it directly," Aksu explains. "Our challenge is to make the important parts visible without overwhelming people with technical detail. The goal is clarity without complexity."

The bigger picture

Untold exists within a broader shift in how audiences relate to creators.

"The creator economy is growing rapidly because audiences increasingly want a direct relationship with creators," Aksu says. "But capital markets have not evolved at the same pace. Untold is attempting to modernize the financial infrastructure behind creative industries by allowing audiences to invest in intellectual property."

Goldman Sachs projects the creator economy will reach $480 billion by 2027. But most creator monetization still flows through advertising, subscriptions, or platform revenue shares rather than direct investment in creative output.

Each year, Untold hosts the Davos Film Festival during the World Economic Forum, bringing together filmmakers, investors, and leaders interested in impact storytelling. This year the platform hosted Virgin Unite CEO Jean Oelwang for a conversation about how storytelling can influence global change.

The vision extends beyond film. Music royalties, streaming content, other creator-driven intellectual property represent natural adjacencies.

"We see the platform expanding across multiple forms of intellectual property," Aksu says. "Film remains a core focus, but music, streaming content, and other creator-driven assets are natural extensions."

Entertainment intellectual property behaves differently from traditional venture investments. Technology startups often require seven to ten years to reach liquidity events. Film projects move on a much faster timeline, with production, release, and distribution usually occurring within a few years.

"For investors that creates a different risk and return profile compared with venture capital," Aksu explains.

As tokenization becomes more widely adopted across financial markets, the opportunity to apply it to creative industries expands.

"The challenge will remain the same," Aksu notes. "Keeping the system sophisticated on the backend while making it intuitive for everyday investors."

The alignment thesis

At its core, Untold is built on what Aksu calls alignment.

"For decades audiences have supported creative industries culturally and financially, but they were never allowed to participate in the economic upside of the stories they helped make successful," he explains. "Tokenization makes it possible to rethink that relationship. When intellectual property becomes a transparent, investable asset class, creators gain new funding pathways while audiences gain access to opportunities that were historically limited to private finance networks."

"My career has taken me through several corners of the entertainment ecosystem, from producing films and working alongside artists to studying the technological systems shaping modern capital markets," Aksu reflects. "The goal with Untold is to bring those worlds together and build the infrastructure that allows storytelling and capital to interact in a more open and efficient way."

That vision required choosing compliance over shortcuts, building production credibility alongside regulatory infrastructure, and solving the translation problem of making complex systems understandable.

For a founder who started as the black sheep in crypto conference rooms, the bet seems to be working. Untold has proven that you can democratize entertainment finance without lowering quality standards. That compliance creates trust rather than friction. And that the intersection of Hollywood production experience and securities regulation, however rare, is exactly what's needed to open a closed system.

The hard work wasn't just building the technology. It was building infrastructure that serves both creators who need capital and audiences who want to support stories they believe in.

Three years in, that infrastructure exists. And it's just getting started.
 

TME Films tarafından dağıtılan Yeni Örümcek Adam bu rakamlarla, 2026 yılının en iyi ilk hafta sonu açılışını gerçekleştirdi. Ayrıca 934 bin 599 kişiyle açılış yapan Örümcek-Adam: Eve Dönüş Yok'tan bu yana en iyi seri açılışı oldu.

Bu önceki yapım toplamda 2 milyon 886 bin 133 seyirciye ulaşmıştı. Türkiye gişe tarihinin en iyi açılış rekoru ise 1 milyon 646 bin 846 seyirciyle Recep İvedik 5'in elinde bulunuyor. İkinci sırada 1 milyon 641 bin 474 ile Recep İvedik 4 yer alıyor.

Üçüncü sırada ise Düğün Dernek 2: Sünnet filmi var. Sevilen komedi filmi, ilk hafta sonunda 1 milyon 380 bin 122 gişe yapmıştı.

Küresel gişede tarihi rekorlar

Filmin küresel çaptaki başarısı ise çok daha büyük oldu. Örümcek-Adam: Yepyeni Bir Gün, dünya genelinde 927 milyon dolar hasılatla açılış yaptı. Bu başarı, sinema tarihinin en iyi ikinci küresel açılışı olarak kayıtlara geçti.

Liderlik ise 1,22 milyar dolarla Avengers: Endgame filminde bulunuyor. Marvel Stüdyoları Başkanı Kevin Feige, bu gişe rakamlarını değerlendirdi. Feige, filmin performansına ilişkin, "Gerçekten olağanüstü bir açılış." ifadesini kullandı.

Odyssey gişede bir milyon barajını aştı

Gişenin bir diğer iddialı yapımı The Odyssey, 17 Temmuz'da vizyona girdi. Film, 766 salonda gösterime girerek ilk hafta sonunda 228 bin 300 seyirci çekti. Açılışında 84,4 milyon lira hasılat elde eden yapım, hızla yükselişe geçti.

UIP Türkiye tarafından dağıtılan The Odyssey, üç haftalık süreçte bir milyon barajını rahatlıkla aştı. Toplam 1 milyon 39 bin 973 seyirciye ulaşan yapım, en çok izlenen yabancı filmlerde 69'uncu sıraya yerleşti. Filmin Türkiye'deki toplam hasılatı da 350,7 milyon lira oldu. 

Christopher Nolan'ın yönettiği film, ağırlıklı olarak IMAX salonlarında gösteriliyor. Ancak Türkiye'de hiç 70 mm IMAX salonu bulunmuyor. Ayrıca dijital IMAX salonlarının sınırlı olması gişe potansiyelini kısıtlıyor.

Küresel çapta ise film, ilk haftasında 263,8 milyon dolar kazandı. Böylece Nolan'ın kariyerindeki en büyük açılış rekoru kırıldı.

1955’te yazdığı Sağlıklı Toplum adlı kitabı ile bireyin ötesine geçti ve toplumu sorguladı. Ekonomik olarak büyüyen, teknolojik olarak gelişen bir toplum gerçekten sağlıklı sayılabilir miydi? Yoksa hasta olan birey değil, toplumun kendisi miydi?

Bir yıl sonra yayımlanan Sevme Sanatı eserinde, Fromm sevgiyi bir duygu değil; emek, disiplin, sorumluluk ve olgunluk gerektiren bir beceri olarak yorumladı.

1976 yılında yayımlanan Sahip Olmak ya da Olmak ise modern uygarlığa yöneltilmiş en güçlü eleştirilerden biri oldu. Fromm, insanın giderek “olmayı” bıraktığını, bütün yaşamını “sahip olmak” üzerine kurduğunu söylüyordu. Daha fazla para, daha büyük evler, daha yüksek statü… Bunların hiçbiri insanı kendisine yaklaştırmıyor, tam tersine kendi özünden uzaklaştırdığını anlatıyordu. 

Yaşamının son döneminde yayımlanan İnsan Olmak Üzerine ise bütün bu düşüncelerin adeta vardığı son duraktı. Aslında tek bir soru soruyordu: Gerçekten insan gibi yaşayabiliyor muyuz?

Aradan yarım asır geçti ve dünya çok değişti. Ekonomi de iletişim biçimlerimiz de değişti. Şimdi yapay zeka çağındayız. 

Peki, Fromm’un düşünce mirasını bugüne taşısaydık, ya da o bugün yaşasaydı ve bir kitap yazsa idi hangi konuyu işlerdi? Bence artık “insan olmak” la ilgili meseleleri değil, insan kalabilmek hususuna odaklanırdı. 

Fromm’un yaşadığı dönemde insanlar daha çok eşya tüketiyordu. Bugün ise yalnızca ürünleri değil, neredeyse hayatın kendisini tüketiyoruz. Bilgiyi tüketiyoruz ama üzerinde düşünmeye zaman ayırmıyoruz. İçerikleri tüketiyoruz ama üretmek giderek zor geliyor çünkü her şeyin kolayına kaçıyoruz. İlişkileri tüketiyoruz ve derin bağlar kurmakta zorlanıyoruz. Deneyimleri tüketiyoruz ama onları içselleştiremiyoruz. Kitap satın alıyoruz ama bitiremiyoruz. Makaleleri sonradan okumak üzere kaydediyoruz ama okuyamıyoruz. Bilgiye saniyeler içinde ulaşıyoruz ve üzücü şekilde bilgeliğe dönüştüremiyoruz.

Artık yalnızca alışveriş yapmıyoruz. Dikkatimizi ve zamanımızı tüketiyoruz. Ve sonucunda, zihinsel enerjimizi tüketiyoruz. Üstelik bunu çoğu zaman fark etmeden yapıyoruz.

Fromm’un eleştirdiği tüketim toplumu ortadan kalkmadı. Aksine, daha görünmez ve daha güçlü hâle geldi. Eskiden şirketler bize ürün satıyordu ama şimdi dikkatimizi satın alıyor.

Çünkü günümüzün en değerli kaynağı artık sadece petrol değil. İnsanın dikkati. Dijital platformlar ne satın aldığımızı değil; neye baktığımızı, ne kadar süre baktığımızı ve hangi içerikte daha uzun kaldığımızı da ölçüyor. Tüm sektörlerde ve markalarda, artık rekabet yalnızca cüzdanımız için değil, zihnimiz için yaşanıyor.

Tam da bu dönüşümün merkezinde yapay zeka var. Birkaç saniyede rapor yazıyor, sunum hazırlıyor, kod geliştiriyor, araştırma yapıyor, çeviri yapıyor, özet çıkarıyor, her konuda fikir öneriyor. Aslında verimlilik açısından insanlık tarihinin en büyük teknolojik sıçramalarından birine tanıklık ediyoruz. Ancak bütün bu gelişmelerin arasında yapay zekanın bizim için düşündüğünü ve zamanla bizim düşünme alışkanlığımızı da dönüştürdüğünü fark etmiyoruz. 

İnsanlık tarih boyunca kas gücünü makinelere devretti. Buhar makinesi bedenimizi rahatlattı ve vinçler yükümüzü taşıdı. Bilgisayarlar hesaplarımızı hızlandırdı. Şimdi ise ilk kez yazma, araştırma, özetleme ve hatta fikir üretme süreçlerimizin bir bölümünü yapay zekaya devrediyoruz. 

Bu büyük bir fırsat ve aynı zamanda büyük bir sorumluluktur. Çünkü kolaylaşan hayatımızın bedeli olarak düşünme kaslarımız zayıflıyor.

Yazmayı bırakan toplumlar zamanla düşünmeyi de bırakabilir. Sorgulamayan toplumlar bilgi tüketebilir ancak bilgelik üretemez. Son yıllarda anacağımız güncel filozoflar eskisi gibi toplumları etkiliyor mu? Sorgulamaktan vazgeçmeyen insanlar geleceğin en değerli sermayesi olacak.

Belki de bugün yaşasaydı Fromm, Sahip Olmak ya da Olmak ayrımına üçüncü bir kavram eklerdi: Görünmek. Çünkü artık insanlar sahip olmanın yanı sıra görünür olmak, takip edilmek, beğenilmek, paylaşılmak istiyor. Algoritmalar tarafından fark edilmek istiyor. Oysa görünür olmak ile değerli olmak aynı şey değildir. Unutmamak gerekir ki dijital dünyada görünürlüğümüz artarken, iç dünyamızın derinliği aynı hızla büyümüyor.

Sağlık sektörü de bu dönüşümün tam merkezinde yer alıyor. Yapay zeka, klinik karar süreçlerini hızlandırıyor ve operasyonel verimliliği artırıyor. Bütün bunlar sağlık hizmetleri adına son derece değerli gelişmeler.Ancak hiçbir algoritma hastasının gözlerine bakarak korkusunu hissedemez. Hiçbir model (en azından şimdilik) güven ilişkisi kuramaz ve teknoloji şefkati sunamaz. Sağlığın geleceği yalnızca daha akıllı sistemler geliştirmekle değil, insanı merkeze alan sistemler kurmakla şekillenecek.

Kanımca bugün Erich Fromm yeni bir kitap yazsaydı, tüm bu gelişmelerin göbeğinde İnsan Kalmak üzerine bir kitap yazardı. Evet, yapay zeka çağının en önemli sorusu, makinelerin ne kadar akıllanacağı değil, bütün bu teknolojik ilerlemenin içinde ne kadar insan kalabileceğimizdir.

Belki de Fromm’un bize bıraktığı en büyük miras tam da budur. Teknolojiyi geliştirmek konusunda tarihin en başarılı dönemini yaşıyoruz. Şimdi aynı başarıyı insanı geliştirmekte gösterebilecek miyiz? Çünkü geleceğin gerçek rekabeti teknoloji ile insan arasında değil, teknolojiyi üretirken insanlığını koruyabilenlerle, teknolojiyi kullanırken onu fark etmeden kaybedenler arasında yaşanacak.

Ve belki de gelecek nesiller bizi geliştirdiğimiz yapay zeka ile değil, o yapay zekanın içinde insan kalmayı başarabilip başaramadığımızla hatırlayacak.

Mayıs ayının sonlarında Alphabet'in otonom sürüş şirketi, Çinli Zeekr markası tarafından üretilen ve "Waymo Ojai" adını verdiği küçük elektrikli minibüsleri Los Angeles ve San Francisco dahil çeşitli şehirlerde hizmete almaya başladı. O dönemde Waymo, bu minibüslerden yollarda "100'den fazla" bulunduğunu söylemekle yetindi. Sektördeki çoğu gözlemci, Kaliforniya’nın Mountain View kentinde bulunan şirketin yüksek ithalat vergileri nedeniyle sonunda bin adetten daha az araç kullanacağını varsayıyordu. Ancak görünen o ki durum böyle değil.

Araştırma şirketi ImportGenius'un konşimento verilerine göre Zeekr, 2024'ten bu yana Çin pazarında CM1e adıyla satılan modelinden Los Angeles Limanı üzerinden 3 bin 200'den fazla adet sevk etti. Bunların 2 bin 600'den fazlası yalnızca bu yıl gönderildi. Verilerde alıcı olarak Waymo'nun adı geçmese de Zeekr'in ABD'de başka bir ortağı bulunmuyor. Araçlar Çin'deki yaklaşık 39 bin dolarlık satış fiyatıyla ithal edilmişse gümrük vergileri maliyeti Waymo'nun muhtemelen 10 bin doların üzerinde olan otonom sürüş donanımı hariç yaklaşık 89 bin dolara çıkarıyor.

ImportGenius Araştırma Direktörü William George Forbes'a yaptığı açıklamada, "Bu 3 bin 200 adet, ABD Gümrük kayıtlarında doğrudan Zeekr veya araç modelinin belirtildiği belgelere dayanan en az bilinen sayı" dedi. Ancak belgelerde araçların beyan edilen değeri yer almıyor. MoffettNathanson araştırma analisti Michael Morton ise yakın tarihli yatırım raporunda, "Piyasa, Çin otomobillerine uygulanan gümrük vergileri nedeniyle Waymo'nun Ojai projesinin çıkmaza girdiğini varsayıyor. Biz de öyle düşünüyorduk. Açıkçası, bulduklarımız bizi şaşırttı” ifadelerini kullandı. 

“İddialı planlarımız var”

Şirketi, yine ImportGenius verilerine dayanarak Waymo'nun ayda ortalama 300 Zeekr ithal ettiğini tahmin ediyor. Morton'a göre bu seviye yatırımcıların beklediğinden kayda değer ölçüde daha yüksek. Waymo ise ithal edilen araç sayısını ve araçlar için ne kadar ödeme yaptığını doğrulamayı reddetti. Şirket sözcüsü Chris Bonelli, "Şu anda San Francisco, Los Angeles ve Phoenix'te erken erişim kullanıcılarına 300'den fazla Ojai ile hizmet veriyoruz. Halihazırda 11 şehirde faaliyet gösteriyoruz ve onlarca yeni şehre açılma konusunda iddialı planlarımız var. Ojai büyüme stratejimizin önemli bir parçası olacak” dedi. 

2009 yılında Google Self-Driving Car Project olarak başlayan ve bugüne kadar 20 milyar doların üzerinde yatırım toplayan şirketin, Ojai'nin şişirilmiş maliyetini karşılayabilecek finansal güce sahip olduğu kesin. Ancak bu durum, karlılığa ulaşmak için maliyetleri düşürme hedefini zorlaştırıyor. Robotaksi sektörünün lideri olan Waymo, ticari hizmetini halihazırda ABD'de 11 şehirde sunuyor ve dört yeni şehirde daha hizmet başlatmaya hazırlanıyor. Ayrıca Tokyo ve Londra'da testler yaparak hizmetini yurt dışına taşımaya hazırlanıyor.

Waymo, Çinli Geely Auto'nun iştiraki olan Zeekr'den elektrikli minibüs satın alma planlarını ilk kez 2021'in sonlarında duyurmuş, modelin Geely destekli Volvo Cars'ın katkısıyla İsveç'te tasarlandığını belirtmişti. Ancak bu açıklama, Çin üretimi elektrikli araçlara getirilen yüzde 100 ek gümrük vergisinden önce yapılmıştı. Bu vergiye ek olarak ithal otomobillere uygulanan standart yüzde 2,5 gümrük vergisi ve otomobiller, otomotiv parçaları, alüminyum ve çelik gibi "stratejik" ürünler için uygulanan yüzde 25 ek vergi de bulunuyor.

3 bin 200 veya daha fazla Zeekr aracının filoya katılması, Waymo'nun geçen ay itibarıyla test araçları dahil yaklaşık 3 bin 900 araçtan oluşan filosunu önemli ölçüde büyütecek. Mevcut filonun büyük kısmını elektrikli Jaguar I-Pace SUV'ları oluşturuyor. Ancak bu modelin üretimi sona erdi. Waymo, Zeekr'lerin yanı sıra Hyundai Motor'un Georgia fabrikasında üretilen Ioniq 5 elektrikli hatchback modelinin özel olarak uyarlanmış versiyonlarını da filoya eklemeye hazırlanıyor.

Haftalık bir milyon yolculuk hedefi

Waymo şu anda haftada 500 binden fazla ücretli yolculuk gerçekleştiriyor ve yıl sonuna kadar bu sayıyı haftalık bir milyon yolculuğa çıkarmayı hedefliyor. Yolculuk başına ortalama ücretin 20 dolar olduğu varsayılırsa, bu hedefe ulaşılması halinde şirketin 2027 yılı yıllık gelirinin 1 milyar doların üzerine çıkacağı tahmin ediliyor. Bu rakam, ABD'deki herhangi bir rakibinin ulaşmasının beklenmediği bir seviye. Ancak bunu başarabilmesi için çok daha fazla araca ihtiyacı var.

Çinli Geely Auto'ya ait bir elektrikli araç markası olan Zeekr için bu ortaklık oldukça prestijli. Ayrıca Çinli üreticilerin büyük üretim kapasitesi göz önüne alındığında, danışmanlık şirketi Sino Auto Insights'ın Genel Müdürü Tu Le'ye göre Waymo muhtemelen Çin'de bir CM1e için ödenen 39 bin dolardan çok daha düşük bir fiyat ödüyor. Le, "Tahminimce Zeekr bu araçları Waymo'ya çok büyük indirimlerle satıyor. Ayrıca Geely de gümrük vergisinin bir kısmını üstleniyor olabilir çünkü Waymo'nun eli kolu bağlı. Tüm bu tarifeler ve bağlantılı araç kısıtlamaları yürürlüğe girmeden önce otonom sürüş sistemi özellikle Ojai için tasarlanmıştı” dedi. 

Gemini entegre edildi

Waymo'nun elektrikli minibüsleri yakında Amazon'un Zoox robotaksileriyle rekabet edecek. Zoox direksiyon, pedal veya yan aynaya sahip olmayan özel tasarım robotaksilerini kamu yollarında kullanabilmek için federal onayı yeni aldı. Şirket, sürgülü tren kapılarına sahip dört kişilik araçlarını Silikon Vadisi'ndeki küçük bir fabrikada üretiyor. Araçlar yakında Las Vegas'ta ücretli yolcu taşımaya başlayacak, ardından San Francisco, Los Angeles ve diğer şehirler gelecek.

Bugün ABD yollarındaki Ojai sayısı henüz çok yüksek olmasa da minibüs şimdiden hem Waymo hem de Alphabet için kritik bir platform haline gelmiş durumda. Aracın her iki yanında bulunan sürgülü kapılar ve düz zemin, Jaguar modellerine kıyasla iniş ve binişi kolaylaştırırken yolcu kabini de daha geniş. Ayrıca Waymo'nun "6. nesil donanım paketi" olarak adlandırdığı yeni sistem kullanılıyor. Bu sistem, I-Pace'te kullanılan 5. nesil sisteme kıyasla yüzde 50 daha düşük maliyetle daha gelişmiş görüş ve işlem gücü sunuyor. Ancak Waymo, yeni sistemin maliyetini henüz açıklamış değil.

Şirket geçen hafta ayrıca Google'ın Gemini yapay zeka sohbet botunu Ojai filosuna entegre ettiğini duyurdu. Arka koltuk ekranlarındaki bir düğmeyle etkinleştirilen sistem sayesinde yolcular sesli komutlarla kabin sıcaklığını ayarlayabiliyor, geçtikleri mahalleler hakkında bilgi alabiliyor veya aracın kenara çekmesini isteyebiliyor.

Abbas, emirliğin inişli çıkışlı gayrimenkul piyasasında kendi yolunu çizdi. Babasının şirketi DAMAC, 50 binden fazla lüks konut inşa etmiş ve 50 binden fazlasını da inşa etmeye devam ederken, Abbas'ın 2021 yılında kurduğu AHS Properties, ultra lüks segmente odaklandı. İlk etapta Dubai'nin seçkin bölgeleri Emirates Hills ve Palm Jumeirah'da villalar satın alıp yenileyen Sajwani, daha sonra Dubai Water Canal boyunca arsa toplamaya başladı ve burada bugün portföyünün büyük bölümünü oluşturan lüks konut kuleleri geliştirdi. Yatları ve malikane koleksiyonunun yanı sıra bu yatırımlar onun tahmini 1,9 milyar dolarlık servetinin temelini oluşturuyor.

“Yat için 10 kriterim vardı”

Birçok gayrimenkul geliştiricisi gibi Sajwani de gösterişli satın alımlarını konum ve nadirlik açısından değerlendirmeyi tercih ediyor. Amadea bunun mükemmel bir örneği. Forbes’a konuşan Sajwani, "Bir yat satın almak istediğimde bakmam gereken tek bir kriter yoktu. Yaklaşık 10 kriterim vardı ve Amadea bunların çoğunu karşılıyordu” dedi.

2017 yılında köklü Alman tersanesi Lürssen tarafından inşa edilen Sajwani'nin yüzen sarayı altı güverteden oluşuyor. Bunlardan birinde, portakal bahçesi seralarını andıracak şekilde tasarlanmış cam bir"kış bahçesi ve açık hava jakuzisi bulunuyor. Ayrıca şömine alanına sahip bir sinema salonu, yüzerek ulaşılabilen bara sahip 10 metrelik havuzu ve bir süperyattan beklenen spa, güzellik salonu, spor salonu ve helikopter pisti gibi tüm standart lüks olanaklar mevcut. Forbes ziyareti sırasında helikopter pistinin pickleball sahasına dönüştürüldüğünü gördü. Sajwani, bu fikrin komşu yatların birçoğu tarafından da kopyalandığını söyledi.

Yaz aylarında Akdeniz'de dolaşan onlarca süperyat arasında bile Amadea, pruvasındaki Art Deco tarzındaki albatros figürüyle dikkat çekiyor. ABD hükümetine göre yat, Rus altın milyarderi ve ülkenin parlamentosunun üst kanadı üyesi olan Süleyman Kerimov için inşa edildi. Kerimov, ABD tarafından 2018 yılında yaptırım listesine alınmıştı. İki yıl sonra, yat kısa süreliğine satışa çıktığında Sajwani Amadea'yı gezdi ve ilk görüşte aşık oldu. Ancak o dönemde farklı bir yat satın aldı: İlk kez 2005 yılında inşa edilen ve kendi baş harfleriyle yeniden adlandırdığı AHS. Yine de Amadea'yı hiç unutmadı.

Sonunda ona sahip olma fırsatını yakaladı. 5 Mayıs 2022'de, Vladimir Putin'in Ukrayna'yı işgalinden yaklaşık on hafta sonra, FBI ve Fiji yetkilileri Amadea'ya Lautoka Limanı'nda el koydu. Yat 18 gün önce Meksika'dan ayrılmıştı ancak ABD makamlarından kaçmayı başaramadı. Daha sonra San Diego'ya götürüldü ve Ekim 2023'te ABD Adalet Bakanlığı, Kerimov'dan resmen müsadere edilmesi için dava açtı. Ardından geçen eylül ayında açık artırma düzenlendi.

Değeri 300 milyon dolardı

Yata el konulduğunda değeri yaklaşık 300 milyon dolar olarak hesaplanıyordu. San Diego'da beklediği süre boyunca ABD'li vergi mükellefleri bakım masrafları için yaklaşık 36 milyon dolar ödedi ve bu sayede yat oldukça iyi durumda kaldı. Şans da Sajwani'nin yanındaydı. Tutarı açıklanmayan kazanan teklifi, ikinci en yüksek tekliften yalnızca 1 milyon dolar daha yüksekti. Sajwani, daha sonra yüz milyonlarca dolar seviyesinde çok daha yüksek bir teklif almasına rağmen satmayı reddettiğini söylüyor. Diğer yatı AHS ise şu anda 50 milyon dolara satışta. Sajwani, bugün yaklaşık 250 milyon dolar değerinde olduğu tahmin edilen Amadea'yı önemli bir indirimle satın aldı ve büyük çaplı değişiklikler yapmayı da düşünmediğini belirtti.

Babasının hediye ettiği 100 bin dolarla yatırıma başladı

Tahmini 15,3 milyar dolarlık servetiyle Dubai’nin en zengin kişisi olan babasının izinden giden Sajwani, iyi bir fırsat gördüğünde kaçırmıyor. 1999 doğumlu Sajwani, yatırım hayatına henüz gençlik yıllarında, babasının kendisine hediye ettiği 100 bin dolarla Dubai borsasında başladı. 2016 yılına gelindiğinde bu parayı bir internet kafe ve bir oto yıkama işletmesi gibi birkaç küçük girişime dönüştürmüştü. Ancak Covid-19 pandemisi bu girişimlerin sonunu getirdi.

Bunun üzerine ABD hisse senetlerine yatırım yapmaya başladı ve özellikle iki şirkete odaklandı: Alışveriş merkezi gayrimenkul yatırım ortaklığı Simon Property Group ile Michael Kors ve Jimmy Choo başta olmak üzere birçok lüks markanın sahibi olan Capri Holdings. Sajwani, yatırdığı 5 milyon doların yanı sıra kaldıraçlı işlem de kullandığını anlattı. Her iki hisse de Mayıs 2020 ile Mayıs 2021 arasında yüzde 100'ün üzerinde değer kazandı. Sajwani, 2021 ilkbaharında pozisyonlarını sattığında 25 milyon dolar net kâr elde ettiğini, yani yatırımını beşe katladığını belirtti.

Aynı dönemde ilk gayrimenkul yatırımını da yaptı. Dubai'nin Emirates Hills semtinde düzenlenen bir açık artırmada 11 milyon dolara bir villa satın aldı. Bunun 4 milyon dolarını peşin ödedi, geri kalanını ise finansman yoluyla karşıladı. Sajwani, evi yenilemek için banka kredileri kullandı ve ardından aynı stratejiyi, Asya'nın en zengin kişisi Mukesh Ambani de dahil olmak üzere birçok milyarderin yaşadığı, palmiye ağacı şeklindeki yapay takımada Palm Jumeirah'da tekrarladı. 2022 yılına gelindiğinde tüm villaları satmış ve elde ettiği kârı, oteller ve mağazalarla çevrili yapay bir su yolu olan Dubai Water Canal kıyısındaki bir arsaya yatırmıştı. Burada daha sonra dokuz katlı lüks konut projesi One Canal'ı geliştirdi.

2025 yılında ise şirketi, uzun yıllardır boş duran ve Londra'daki ünlü Big Ben'i taklit edecek şekilde tasarlanmış yaklaşık 328 metre yüksekliğindeki "Big Ben Tower" adlı ofis gökdelenini 120 milyon dolara satın alarak lüks konut projelerinin ötesine geçti. Şimdi binanın sahte saat kadranını kaldırarak yapıyı lüks bir ofis kulesine dönüştürmek için çalışıyor.

“Dubai piyasasına talep hala oldukça yüksek”

Dubai emlak piyasası yükselişteyken tüm bunlar oldukça sağlam yatırımlar gibi görünüyordu. 2021 ile 2025 yılları arasında Dubai New York, Los Angeles, Hong Kong, Londra ve Miami'yi geride bırakarak dünyanın en değerli lüks konut pazarına sahip şehri haline geldi. Geçen yıl 10 milyon doların üzerinde satılan konut sayısı bakımından dünyada ilk sıraya yerleşti. Ardından İran savaşı patlak verdi.

Savills emlak danışmanlık şirketine göre şu ana kadar ikinci çeyrekteki işlem hacmi geçen yılın aynı dönemine kıyasla yaklaşık yüzde 30 düştü. Buna karşın metrekare başına ortalama fiyatlar istikrarını korudu. Ancak Sajwani endişeli değil: “Dubai piyasası hala çok sağlıklı, talep oldukça yüksek. İnsanlar hala burada kalıyor ve buraya taşınıyor. Restoranlar dolu, sokaklarda yaşayan insanlar var” ifadelerini kullandı.

Bu güveninin bir göstergesi de kısa süre önce gerçekleştirdiği Shangri-La satın alması. Forbes Travel Guide tarafından beş yıldız ile ödüllendirilen bu tesiste 302 otel odası, 126 daire ve Dubai'nin ana ulaşım aksı Sheikh Zayed Road üzerinde yer alan ofis alanları bulunuyor. Sajwani, “O caddeye, Dubai'nin o koridoruna baktığınızda neredeyse hiç boş arsa kalmadığını görüyorsunuz. Fiyatların gideceği tek yön yukarı çünkü her yer inşa edilmiş durumda ve orada olmak isteyen çok sayıda yatırımcı var” dedi.

Sajwani ayrıca Shangri-La'nın yakınında AHS City adını taşıyan dev bir karma kullanım projesi planlıyor. Dubai'nin en büyük ofis kompleksinin yanı sıra lüks daireler, butik bir otel, 200 bin metrekarelik bir spa merkezi ve 200 bin metrekarelik bir gastronomi alanını içermesi planlanan projenin 2030 yılında açılması hedefleniyor. Dubai dışında olduğu zamanlarda Sajwani, gayrimenkul işlerini Amadea adlı yatından yönetiyor. Yaz aylarını Fransa'nın güneyinde geçirirken, kış aylarında yat Karayipler'deki St. Barths'a gidiyor.

Son lüks yatırımı Londra’da malikane

Tekneyi sadece tatil amaçlı kullanmadığını anlatan Sajwani, “Birçok kişi tekneye tatil yapmak için çıktığını söyler. Benim için durum öyle değil. Burası daha çok yaşadığım bir yer. Teknedeki rutinim Dubai'deymişim gibi. Hafta içi kalkıyorum, toplantılarımı yapıyorum, Zoom görüşmelerime katılıyorum. Hafta sonları ise teknenin tadını daha fazla çıkarıyorum. Manzara değişiyor ama burası benim için bir tatil evinden çok gerçek bir ev” diye konuştu.

Tüm bu ihtişamına rağmen Amadea bile Sajwani'nin son yaptığı lüks satın alma değil. Bu unvan, Londra'daki Regent's Park'ta bulunan, 40 yatak odalı neoklasik malikane The Holme'a ait. İddialara göre Sajwani bu mülkü kısa süre önce 260 milyon dolara satın aldı. Eğer Amadea'da misafirleri ağırlamak için bir gün yer kalmazsa, karada onları ağırlayacak fazlasıyla alanı olduğu kesin.

Kongo Havzası Bilim Paneli'ni oluşturan yaklaşık 200 bilim insanı bu durumu değiştirmeye çalışıyor. Panel, mayıs ayında Kongo Cumhuriyeti'nin başkenti Brazzaville'de ilk raporunu yayımladı. Bilim insanları önümüzdeki on yıl içinde 1000 doktora öğrencisi yetiştirmek için fon bulmayı hedefliyor.

Uzmanlar, araştırmaları artırmanın bu geniş alanı anlamak ve korumak için hayati olduğunu söylüyor. Bölge koca bir kıtanın hava durumunu belirliyor. Dünyadaki canlı türlerinin beşte birine ev sahipliği yapıyor. Ayrıca Almanya'nın yıllık emisyonu kadar karbondioksit emiyor.

Orman çeşitli risklerle karşı karşıya bulunuyor. Çiftçiler ekinlere yer açmak için kes-yak tarımıyla ormanda ateş yakıyor. Tomrukçuluk, madencilik ve artan nüfusun yemek pişirmek için kullandığı kömür talebi ormanı tehdit ediyor.

Panelin Özel Temsilcisi ve eski Gabon Çevre Bakanı İngiliz asıllı zoolog Lee White, "Kongo havzasını daha iyi anlamak ve ekosistemi savunacak bir Kongo Havzası bilim insanları nesli yaratmak için yatırıma ihtiyacımız var. Eğer Kongo havzasını kaybedersek Afrika'nın yaşanabilir kalmayacağına ikna oldum." dedi.

Bu girişim, Brezilyalı araştırmacıların son otuz yılda Amazon havzasında yürüttüğü çalışmalara benziyor. Amazon çalışmaları yağmur ormanları hakkındaki bilgiyi büyük ölçüde artırmıştı. Anketler, Kongo havzası ülkelerinden sadece 120 civarında bilim insanının ormanla ilgili yayın yaptığını gösteriyor. Bu rakam, Amazon'u inceleyen binlerce kişinin yanında çok küçük kalıyor.

Bu dengesizliğe dikkat çeken White, "Bu oldukça cesaret kırıcı. Amazon hakkında Kongo havzasından çok daha fazla şey bilmemizin nedeni budur." ifadesini kullandı.

Fon arayışı ve eğitim zorlukları

Panel, girişimi desteklemek için Afrika Kalkınma Bankası ve Hasso Plattner Vakfı gibi potansiyel fon kaynaklarıyla görüşüyor. White, girişimin on milyonlarca dolara mal olacağını tahmin ediyor.

Şu ana kadar İngiltere hükümetinden 9 milyon sterlin (12,1 milyon dolar) toplandı. White, bu miktarın 30 yüksek lisans ve yaklaşık 15 doktora eğitimini finanse etmeye yeteceğini belirtti.

Kongo havzası ülkelerindeki üniversiteler genellikle yetersiz kaynaklara sahip. Buradaki bilim insanlarının kariyer yolları da oldukça sınırlı bulunuyor.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin başkenti Kinşasa'daki Kongo Katolik Üniversitesinde biyoçeşitlilik profesörü olan Bila-Isia Inogwabini, "İnsanlar Kongo havzasında doktoralarını yaptıklarında bakanlıklara, idari işlere gidiyorlar; sahayı terk ediyorlar. Ya da daha iyi iş tekliflerinin olduğu Batı dünyasında kalıyorlar. İngiltere'de birlikte okuduğum pek çok kişi geri döndüğüm için deli olduğumu düşünüyor." değerlendirmesini yaptı.

White ve Inogwabini gibi bilim insanları, kalıcı bir çözüme yönelik öneriler sunuyor. Avrupa ve ABD'deki iyi kaynaklara sahip üniversitelerin Kongo Havzası'ndaki kurumlarla eşleştirilmesi gerektiğini söylüyorlar. Havza, Nijerya'daki Cross Nehri'nden Doğu Afrika'daki Rift Vadisi'ne kadar uzanıyor.

Paneldeki bilim insanları, ABD, İngiltere ve Avrupa Birliği'nin yanı sıra Kamerun ve Gabon'daki üniversitelerde de ders veriyor. Orta Afrika'nın orman kuşağında çalışmak zorluklar barındırıyor. Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin doğu kanadı otuz yıldır çatışmaların içinde yer alıyor ve Gabon'da 2023 yılında bir darbe yaşandı.

Siyasi destek ve ön yargılar

Amazon için Bilim Paneli'nin stratejik koordinatörü Emma Torres süreci değerlendirdi. Torres, 2019'da başlatılan Amazon'daki kardeş girişim için Brezilya hükümetinin desteğinin çok önemli olduğunu söyledi. Bu desteğin farklı siyasi döngüler boyunca devam etmesinin kilit rol oynadığını belirtti.

Orta Afrika dünyanın en fakir ülkelerinden bazılarına ev sahipliği yapıyor. Bu durum hükümetlerin bilim insanlarına verdiği desteği sınırlandırıyor. Ayrıca koruma alanındaki büyük ilerlemelere rağmen bölge üzerinde bir damgalama bulunuyor.

Ön yargılara değinen White, "Dışarıda Kongo havzasının karanlığın kalbi olduğuna ve fazla bir şey elde edemeyeceğinize dair olumsuz bir his var. Buna kesinlikle katılmıyorum. Yeni koruma alanları oluşturma ve benzeri konularda Kongo havzasının performansına bakarsanız, ilerleme açısından muhtemelen dünyaya öncülük ediyorlar." dedi.

Bu ön yargılar bölgeden gelen bilim insanlarının kariyerlerini de şekillendiriyor.

Kongo Cumhuriyeti'nden toprak bilimcisi ve panelin eş başkanı olan Lydie-Stella Koutika, "Doktoramı Amazon Brezilya ekosistemi üzerine yaptım. Yani bu çok komik bir durum. Kongo havzasındaki orman ekosisteminden önce Amazon ormanlarını gördüm." ifadesini kullandı.

Rosenbaum, gerçeği keşfettikten iki ay sonra kitabında hatalar olduğunu öğrendiğinde bunun imkansız olduğunu düşündüğünü söyledi. Yazar, "Geleneksel bir yayıncılık sürecinden ve çoklu incelemelerden geçmişti." dedi.

Yazar, kurgu dışı kitabında yapay zeka araçlarını kullandığını açıkça belirtmişti. Ancak bu araçları sadece kaynakları özetlemek ve araştırma yapmak için kullanmıştı.

Rosenbaum, "Fark edemediğim şey, bazı durumlarda bu özetleri doğrudan alıntı gibi görünen metinlere dönüştürmesiydi." ifadesini kullandı. Tehlikenin yapay zekanın kötü yazması değil, hiç var olmamış gerçeklere bağlı ikna edici metinler yazması olduğunu vurguladı.

Yapay zekanın hızlı gelişimi, 140 milyar dolarlık yayıncılık sektörünü tamamen değiştiriyor. Telif hakkıyla korunan materyallerin izinsiz kullanımı da çok önemli bir endişe haline geldi.

Geçen hafta Anthropic şirketi, yazar ve yayıncılarla 1,5 milyar dolarlık bir anlaşma yaptı. Şirket, büyük dil modellerini eğitmek için 480 binden fazla yayımlanmış eseri izinsiz kullanmıştı.

Yayıncılar yapay zeka konusunda ikiye bölündü

Teknolojinin bizzat edebiyatın yaratılmasında kullanılması yayıncılık dünyasını endişelendiriyor. Sektör, on yıllardır benzer yöntemlerle işleyen bir yapıya sahip.

Yayıncılar ve yazarların bir kısmı bu teknolojiye dokunmamaya yemin ediyor. Diğer bir kesim ise bunu devasa bir fırsat olarak görüyor.

Üst düzey bir kitap yöneticisi, her hafta yapay zeka içerdiğinden şüphelendikleri bir kitap gördüklerini belirtti. Gri alanı yargılamanın zor olduğunu ve ne kadar kitabı bilmeden yayımladıklarını bilmediklerini ekledi.

Edebiyat ajanları da yapay zeka üretimi metinlere boğulduklarını söylüyor. UTA Publishing Eş Başkanı Christy Fletcher, "Bize kitap gönderen insanlarda bunu görüyoruz." dedi. Fletcher, metnin bir yapay zeka tarafından yazılıp yazılmadığını anlamak için okuyucunun kendini eğitmesi gerektiğini aktardı.

Mart ayında Fransız yayıncı Hachette, Mia Ballard'ın "Shy Girl" adlı romanını raflardan çekmek zorunda kaldı. Kitabın ABD lansmanı da yapay zeka ile yazıldığı iddiaları üzerine iptal edildi. Ballard ise bu iddiayı reddetti.

Kitap, Hachette tarafından alınmadan önce kendi kendine yayımlanan bir eser olarak takipçi kitlesi oluşturmuştu. Bir yönetici herkesin kitabı beğendiğini ve bu olaydan sonra tüm editörlerin gergin olduğunu söyledi.

Yapay zeka politikaları yayıncıdan yayıncıya değişiyor

Diğer yayıncılardaki yöneticiler, benzer skandalların yaşanmasının an meselesi olduğunu söylüyor. Teknoloji geliştikçe sektör kurallar koymaya çabalıyor.

Authors Equity Kurucu Ortağı Madeline McIntosh, "Yapay zeka yazılımın her köşesine sızmış durumda." değerlendirmesini yaptı. Sadece kalem ve kağıt kullanmadığınız sürece yapay zekaya temas edildiğini ekledi.

Yayıncıların mevcut yönergeleri, yapay zekanın araştırma ve düzenleme gibi süreçlere yardımcı olabileceğini öne sürüyor. Ancak metin oluşturmak için kullanılmasına karşı çıkılıyor.

İngiltere'deki Yazarlar Derneği İcra Kurulu Başkanı Anna Ganley, 12 bin 500 üyeleri olduğunu ve her birinin farklı kırmızı çizgileri olacağını ifade etti.

Yayıncılar artık sözleşmelere yapay zeka maddeleri ekliyor. Pan Macmillan, standart sözleşmelerinin eserlerin tamamen insan yapımı olduğunu garanti ettiğini belirtiyor. Bloomsbury de yayınlarında üretken yapay zeka kullanımını yasaklıyor.

Portland merkezli bağımsız yayıncı Microcosm Publishing ise çok daha sert bir yaklaşım benimsiyor. Şirket, imla düzeltmeleri, gerçeklik kontrolü veya alıntı ekleme gibi hiçbir yapay zeka müdahalesini kabul etmediklerini açıkladı.

Kurgu dışı kitap satışlarında düşüş yaşanıyor

Yapay zekanın zorlukları bir kitabı kimin yazdığını belirlemenin ötesine geçiyor. Teknoloji, okuyucuların ne satın aldığını ve yayıncıların nasıl çalıştığını da değiştiriyor.

Kişisel gelişim, yemek pişirme, biyografi ve finans gibi alanlardaki kurgu dışı kitapların satışları darbe alıyor. İnsanlar pratik tavsiyeler için giderek daha fazla sohbet botlarına yöneliyor.

Nielsen verilerine göre İngiltere'de kurgu dışı kitap satışları geçen yıl yüzde 6 düştü. Yayıncılar bu düşüş ile sohbet botlarının yükselişi arasında doğrudan bir bağlantı olduğunu düşünüyor.

Yapay zekanın etkisi, en çok kendi kitabını yayımlama pazarında görülüyor. Araçlar sayesinde kitap yazmanın kolaylaşmasıyla bu pazar büyük bir patlama yaşıyor.

ABD'de geçen yıl kendi kendine yayımlanan yeni kitap sayısı üçte bir oranında artarak 4 milyonu aştı. En büyük platform olan Amazon, yazarlardan yapay zeka ile oluşturulmuş içerikleri bildirmelerini istiyor. Amazon, yazarların oluşturabileceği kitap sayısını haftalık format başına 10 ile sınırladı.

Sektördeki bazı yöneticiler, başlangıçtaki yapay zeka dalgasının ardından kaliteli insan yazarlığına daha fazla talep olacağına inanıyor. ABD ve İngiltere'de yayıncılar eserleri "İnsan Tarafından Yazıldı" logosuyla tescillemek için çalışmalar yürütüyor.

Steven Rosenbaum ise kitabının yeni versiyonunu yayımlamadan önce kelimesi kelimesine incelemek için bir doğruluk kontrolörüyle çalışıyor. Rosenbaum, yapay zekadan uzaklaşmayacağını sözlerine ekledi.

Şirketin yılın ilk yarısındaki elektrikli araç satışları, yıllık hedefinin sadece üçte birinde kaldı. Durgunlaşan ekonomi ve zayıflayan tüketici talebi karşısında Xiaomi, geniş aile SUV pazarına girerek ivme kazanmak istiyor.

Yeni seri, 7 koltuklu N90 Max ve 5 koltuklu dört tekerlekten çekişli N70 Max modellerinden oluşuyor. Çin'deki ön satış fiyatları N90 Max için 299 bin 900 yuan (2,1 milyon TL) , N70 Max için ise 259 bin 900 yuan (1,83 milyon TL) olarak açıklandı.

Tasarımda öncelik yaşam alanının

Geleneksel SUV tasarımlarının aksine SkyNomad serisinde öncelik doğrudan iç mekana verildi. Araçta konut tasarımından ilham alınarak geniş bir yaşam alanı oluşturuldu.

Şirket CEO'su Lei Jun, lansmanda yaptığı konuşmada altı koltuğun aileler için yeterli olmadığını belirtti. Jun, "Bir aracı evle kıyaslarsak, alanımızı özgürce düzenleyebilir ve dekore edebiliriz." dedi.

Amiral gemisi konumundaki N90 Max modeli, şirket tarafından taşınabilen bir ev olarak tanımlanıyor. Toplam 2.760 milimetre yaşam alanı sunan aracın bagaj hacmi 1831 litreye kadar çıkabiliyor.

1705 kilometreye varan uzun menzil

SkyNomad serisi, büyük kapasiteli bataryayla uzatılmış menzil teknolojisini bir araya getiriyor. N90 Max modelinde 76 kilovatsaat batarya, 1.5 litrelik menzil uzatıcı motor ve 60 litrelik yakıt deposu bulunuyor.

Bu sistem sayesinde benzinli motor dahili bir jeneratör gibi çalışıyor. Araç, tam dolu depo ve bataryayla toplam 1705 kilometre menzile ulaşıyor. Tamamen elektrikli kullanımda ise N70 Max 505 kilometre, N90 Max 464 kilometre menzil sunuyor.

Ön siparişleri perşembe günü başlayacak olan serinin eylül ayında yollara çıkması bekleniyor.

İmza törenine Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, bakan yardımcıları Osman Boyraz ve Ahmet Hamdi Atalay katıldı. Özelleştirme İdaresi Başkanı Bekir Emre Haykır, Turka Yönetim Kurulu Başkanı Halis Ezer ve İspanya'nın Ankara Büyükelçisi Cristina Latorre Sancho da törende hazır bulundu.

Yeni nesil araç muayene altyapısı için yaklaşık 3 milyar dolarlık bir yatırım programı hayata geçirilecek. İşletme hakkı bedeli olarak Hazine'ye 1,72 milyar dolar tutarında peşin ödeme yapıldı. Sözleşme süresi boyunca elde edilecek gelirlerin yaklaşık yüzde 65'i kamuya aktarılacak.

Kredi kartı komisyonu tarih oluyor

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, istasyonların kurulumlarına başlandığını ve 352 noktada hizmet verileceğini açıkladı. İnsan faktörünü en aza indireceklerini belirten Uraloğlu, "Araç ilk istasyona girerken plaka tanıma sistemiyle başlayıp sonrasında da oradaki sürücünün ve teknisyenin mümkün olduğu kadar sürecin içinde olmadığı, araç sahibinin olmadığı, tamamen otomasyon sistemiyle ve belli ekranlarda da aşamaları izlenebilen bir sistemi kuracağız. Bu sayede, olabilecek tartışmaları, soru işaretlerini de tamamen ortadan kaldıracağız." dedi.

Kredi kartı komisyonlarının artık şirketlerce üstlenileceğini ifade eden Uraloğlu, "Kredi kartlarından alınan komisyonlar, doğrudan buradaki araç sahibi veya şirket sahiplerine yükleniyordu. Biz ihaleye şart koyarak, bunun yüklenici tarafından üstlenilmesini sağladık. Ağustos 2027'de işletmeye girdiğimizde, artık kredi kartı problemi ya da kredi kartı komisyon problemi de ortadan kalkacak. En üst seviyede dünyada ne varsa, Türkiye'de de o olacak." değerlendirmesini yaptı.

Yapay zeka destekli istasyonlar kurulacak

Türkiye'de trafiğe kayıtlı araç sayısı 34,5 milyona, yıllık muayene sayısı ise 16 milyona ulaştı. Her yıl 1 milyondan fazla yeni aracın katıldığı pazar için 81 ilde 249 sabit ve 103 mobil istasyon ile 900 muayene hattı inşa edilecek. Şartnamede 75 olan mobil istasyon sayısı, hizmete erişimi artırmak amacıyla 103'e çıkarıldı.

Yeni dönemde araç muayene süreçlerinde yapay zeka destekli görüntü işleme, çok noktalı kamera altyapısı ve lazer tarama teknolojileri kullanılacak. Özelleştirme İdaresi Başkanı Bekir Emre Haykır, yatırımcı şirketin ödemeleri yaptığını ve teminatları sunduğunu bildirdi.

Yeni yatırımların bütçeye yük oluşturmayacağını söyleyen Haykır, "Tüm bu yatırımlar kamu bütçesine ilave yük oluşturmaksızın, işletici şirket tarafından gerçekleştirilecek, ayrıca Karayolları Trafik Kanunu uyarınca muayene ücretlerinden alınan kamu payı hazineye aktarılmaya devam edecek. Böylelikle hizmet kalitesi, kamu yararı en yüksek düzeyde korunacak." ifadesini kullandı.

Hedeflenen açılış tarihi belli oldu

Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Osman Boyraz, ihtiyaç duyulan noktalarda ilave muayene kanallarını hızlıca hayata geçireceklerini vurguladı. Boyraz, "Tesislerimizi en son teknolojik gelişmeler ve dijital dönüşüm trendlerini takip ederek sürekli olarak yenileyeceğiz. Bu yenileme, yenilenme ve modernizasyon çalışmalarımızı, vatandaş odaklı hizmet anlayışımızla da güçlendireceğiz." diye konuştu.

Turka Yönetim Kurulu Başkanı Halis Ezer, finansman sürecini 90 günlük yasal süreyi beklemeden kapattıklarını açıkladı. Türkiye'nin büyüyen araç parkına uygun bir altyapı kurduklarını anlatan Ezer, "Hedefimiz, vatandaşlarımızın beklentilerini ve memnuniyetini merkeze alan hızlı, güvenilir ve şeffaf bir araç muayene sistemi oluşturmak. Yeni dönemi mühürleyen imzaları attığımız bugün finansman süreci de tamamlandı. Taahhüt ettiğimiz her istasyonu zamanında ve tam kapasiteyle teslim edeceğiz. 15 Ağustos 2027'de yeni nesil araç muayene sistemimizi vatandaşlarımızın hizmetine sunacağız." dedi.

Yıllarca Çin'in en çok satış yapan otomobil üreticisi olan Volkswagen, 2019 yılında hakim olduğu yolların ötesini düşünmeye başladı ve gökyüzünden de pay almayı hedefledi. Volkswagen'in vizyonu, batarya ile çalışan bir hava aracı geliştirmekti. Bu vizyonu gerçeğe dönüştürmek için o dönemde 82 yıllık geçmişe sahip üretici, kendi teknolojisini geride bırakmaya başlayan Çin'in tasarım ve teknoloji birikiminden yararlanmak istedi.

İddialı proje

Alman otomobil üreticisinin hedefi, Pekin'de kurduğu şirket içi bir girişim ekibiyle hızlı hareket ederek uçan bir otomobil üretmekti. Bu Porsche ve Audi bölümlerinin de üstesinden gelemediği son derece iddialı bir projeydi. Çin'de, Çin pazarı için Volkswagen, şirket içinde "lüks fütüristik" olarak tanımladığı ve dört varlıklı yolcuyu konforlu bir şekilde taşıyacak bir dron geliştirmeyi amaçlıyordu. Hedef, Pekin ile Tianjin gibi şehirler arasında helikopterlerin yarısı kadar gürültü çıkaran sessiz bir hava aracıyla seyahat edilebilecek bir araç satmaktı.

Proje lideri Zhou Jin, 2022 yılında şirketin internet sitesinde yayımlanan bir videoda, "İleriye baktığımızda, bunun Volkswagen Grubu için önemli bir pazar segmentine dönüşme potansiyeline sahip olduğunu görüyoruz” ifadelerini kullanmıştı. 

Çinli şirketler daha hızlı davrandı

Volkswagen'in uçan otomobil girişimi, Çin'in alçak irtifa ekonomisinin hızına yetişemedi. Bu kavram havacılık sektöründe dronlar, hava taksiler ve bin metrenin altındaki hava sahasına yönelik diğer havacılık hizmetlerini kapsayan gelişmekte olan pazarı tanımlamak için kullanılıyor. Çin'de yerel rakipler, hükümetler ve tedarik zincirleri, karar alma süreçleri daha yavaş ilerleyen ve uyumluluk prosedürleriyle hareket eden köklü bir şirket olan Volkswagen'den daha hızlı davrandı. Volkswagen'in yaşadığı başarısızlık, geleneksel otomobil üreticilerinin Çinli rakipleri karşısında hızla pazar kaybetmesine bir örnek daha oldu.

Başarısızlıkla sonuçlanan proje aynı zamanda Çin'de faaliyet gösteren yabancı şirketlerin karşı karşıya kaldığı değişen hukuki risklere de dikkat çekiyor. Batılı şirketler uzun yıllardır Çinli firmaları teknoloji hırsızlığıyla suçlarken, Volkswagen ise Çinli bir iş ortağının uçan otomobil geliştirme sürecinde ticari sırlarını ihlal ettiği yönündeki iddiaları nedeniyle beş yıldır süren bir hukuk mücadelesi veriyor. Ayrıca Volkswagen'in yenilikçilik çalışmalarının simgesi olarak öne çıkardığı Çinli yönetici Zhou hakkında bağlantılı bir ceza soruşturması da yürütülüyor.

Danışmanlık şirketi NexAvian'ın CEO'su ve hava taksisi üreticisi Volocopter'in eski Çin yöneticisi Emerson Xu'ya göre Volkswagen'in deneyimi, Çin'in mobilite sektörünün ne kadar "acımasız derecede seçici" hale geldiğini gösteriyor. Xu, "Yeterince yerel değilseniz, Çinliler kadar hızlı ya da onlardan daha hızlı hareket edemiyorsanız, hiçbir şansınız yok" dedi. Volkswagen sözcüsü, şirketin uçan otomobil geliştirme çalışmaları veya çalışanı Zhou hakkındaki dava hakkında kamuoyuna açıklama yapmayacağını söyledi. Sözcü, "Ancak bize yöneltilen iddiaların tamamen asılsız olduğuna inanıyoruz" dedi.

Zhou ise Reuters'a yaptığı açıklamada, "Sadece görevimi yerine getirdiğim için içine istemeden sürüklendiğim bir ceza davasıyla neden tek başıma yüzleşmek zorunda bırakıldığımı gerçekten anlayamıyorum. Şirketten defalarca devreye girerek bu ticari anlaşmazlığı tamamen çözmesini istedim” ifadelerini kullandı.  Zhou, soruşturmanın ayrıntılarını şimdilik paylaşmayı reddederek bunun Volkswagen'in ele alması gereken bir konu olduğunu ifade etti. Volkswagen'in uçan otomobili pazara sunma mücadelesi ve 2024 yılında projeyi sonlandırma kararı daha önce kamuoyuna yansımamıştı.

Şirketin Çin satışları ağır darbe aldı

Reuters Volkswagen'in uçan otomobil hedeflerine ilişkin yüzlerce sayfalık belgeyi inceledi. Bunlar arasında hukuki kayıtlar, planlama belgeleri ve şirket içi yazışmalar yer aldı. Volkswagen, elektrikli araçlar konusunda otomobil üreticisi Xpeng ve otonom sürüş teknolojilerinde Horizon Robotics gibi Çinli şirketlerle iş birliklerini sürdürmeye devam ediyor. Şirket, dünyanın en büyük otomobil pazarı olan Çin'de satışlarını ve pazar payını Çinli markalara kaptırırken bu tür ortaklıklara yöneldi.

Gerileme oldukça sert oldu: Volkswagen'in Çin'deki teslimatları 2019 yılında 4,2 milyon araçla zirve yaparken, geçen yıl bu rakam 2,7 milyona düştü. Böylece şirket, yerel rakipleri BYD ve Geely'nin ardından üçüncü sıraya geriledi. Bu sıkıntılar Volkswagen'in kârlarını da ağır şekilde etkiledi. Şirket ayrıca ABD tarifelerinin maliyetleri ve Almanya'daki üretim ağı üzerindeki artan baskıyla da mücadele ediyor. Volkswagen son haftalarda işlerini istikrara kavuşturmaya çalışırken araç model sayısını azaltmayı ve 100 bine kadar çalışanını işten çıkarmayı planladığını açıkladı.

Çinli ortak arayışı

Volkswagen'in başlangıçtaki hedefi, yaklaşık iki yıl içinde V.MO adını verdiği tam ölçekli bir prototip geliştirmekti. Pazarlama ve ürün planlarına göre kabin, dört yolcu ile bagajlarını alabilecek büyüklükte olacak ve yolcuların seyahat boyunca vakit geçirebilmesi için ekranlarla donatılacaktı. Girişim ekibi oldukça küçüktü, 39 yaşındaki Volkswagen Pekin İnovasyon Merkezi Direktörü Zhou'nun liderliğinde 10 kişiden daha azdı. Volkswagen, videolar ve basın bültenlerinde bu ekibi "sıfırdan yola çıkan genç Çinli uzmanlar ekibi" olarak tanıttı. Zhou, bir tanıtım videosunda Volkswagen'in ayrıca yerel pazarın "Avrupa'daki Ar-Ge'nin önünde" olması nedeniyle Çinli bir ortağa ihtiyaç duyduğunu söyledi.

Ancak Volkswagen, teknik yeterliliğe sahip olup aynı zamanda hükümet bağlantılarının yaratacağı siyasi riskleri taşımayan bir ortak bulmakta zorlandı. Şirket içi bir sunumda, devlet bağlantılarının "Çin dışında incelemelere yol açabileceği" uyarısında bulunuluyordu.

O yıl Volkswagen, Volkswagen logosu taşıyacak lüks bir uçan araç için fizibilite çalışması yürütmesi amacıyla iki yıllık Şanghay merkezli girişim Pantuo Aviation'ı seçti. Pantuo'nun başında, Çin'de özel uçaklara havacılık yakıtı tedarik eden bir şirket kurmuş girişimci Zhang Qiong bulunuyordu. İki kişinin aktardığına göre girişimin dört döner kanatlı şık hava aracı tasarımı Volkswagen yöneticilerini etkiledi. Pantala adı verilen bu araç, geleneksel bir hava aracından çok Star Wars evreninden çıkmış bir uzay gemisini andırıyordu.

Zhang'a göre Volkswagen ekibinin hayal gücü güçlüydü ancak önlerindeki çalışmaya ilişkin somut bir planları yoktu. Zhang, Volkswagen’in projeye geleneksel otomotiv anlayışıyla yaklaştığını düşündüğünü söyledi. Pantuo ise kendisini, adım adım mühendislik çalışması ve belirsizliklere tolerans gerektiren karmaşık ve tamamen yeni bir hava aracı geliştiren bir şirket olarak görüyordu. Zhang, otomobil üreticisinin ise girişimi basit bir montaj projesi gibi değerlendirdiğini düşündüğünü ekledi.

Ticari sırların ihlal edildiği iddiası

Üretim sürecindeki aksaklıklar sonrasında Volkswagen, projenin yeniden en baştan ele alınması gerektiği sonucuna vardı. Otomobil üreticisi, şirket sunumuna göre yaklaşık 590 bin dolarlık sözleşmeyi yaklaşık 414 bin dolar karşılığında feshetmeyi teklif etti. Ancak Pantuo bunu reddetti ve daha sonra görülen tahkim sürecinde Volkswagen'in konseptin ayrıntılarını usulsüz şekilde AVIC GA ile paylaştığını savundu.

Nisan 2023'te hakem heyeti Volkswagen lehine karar vererek Pantuo'nun 120 bin doların üzerinde tazminat ve masraf ödemesine hükmetti. Volkswagen'in hukuk ekibi, şirket içi bir e-postada bu kararı "olağanüstü bir sonuç" olarak kutladı. Ancak konu burada kapanmadı. Zhang ve konu hakkında bilgi sahibi iki kişinin aktardığına göre aynı yıl içinde Şanghay polisi, Pantuo'nun 2021 yılında Volkswagen hakkında ticari sırların ihlal edildiği iddiasıyla yaptığı suç duyurusu üzerine soruşturma başlattı.

Aralık 2023 tarihli Volkswagen iç yazışmaları, şirketin ceza şikayetini asılsız olarak değerlendirdiğini ve bunu Pantuo'nun ileride açılabilecek hukuk davalarında daha avantajlı bir uzlaşma elde etmek amacıyla uyguladığı bir baskı taktiği olarak gördüğünü ortaya koyuyor.

Polis soruşturması

Volkswagen'in uçan otomobil girişiminin kamuoyundaki yüzü olan Zhou'nun hukuki sorunları, projenin sona ermesinin ardından da devam etti. Dava belgelerine göre Aralık 2023'te ticari sır ihlali iddiasıyla başlatılan ceza soruşturmasında polis, şüpheli olarak Volkswagen'i değil Zhou'yu gösterdi. Şanghay savcılığı ise dosyayı 2024 yılında devraldı. Pantuo'dan Zhang ise ceza şikayetini Zhou'ya değil, Volkswagen'e karşı yaptığını söyledi.

Reuters'ın gördüğü polis kayıtlarına göre soruşturma devam ederken Zhou hakkında yurt dışına çıkış kısıtlamaları getirildi. Zhou, Volkswagen'in kendisine karşı açılan davayı bireysel bir hukuki mesele olarak değerlendirmesinin, şirketin üst düzey yöneticilerinin kendisine bu ay içinde de aynı şeyi söylemiş olmasının, "şoke edici ve yürek parçalayıcı" olduğunu ifade etti. Uçan otomobil konusundaki hukuki anlaşmazlık sürerken, Volkswagen'in bir dönem aracını pazara sunmak için seçtiği şirket olan Wanfeng, geçen yıl iflas eden Alman havacılık girişimi Volocopter'i satın aldı.

Yerli üretim IONIQ 3, Avrupa pazarında Volkswagen ID. Polo, Renault 5 E-Tech, Peugeot e-208 ve CUPRA Raval gibi güçlü rakiplerin karşısına çıkacak. Modelin Avrupa Birliği başlangıç fiyatı Hollanda pazarında 27.995 euro olarak belirlendi. Otomobil Hollanda'da Select, Trend, Vision, N Line, Prime ve N Line Evo olmak üzere altı farklı donanım seviyesiyle sunuluyor. Serinin en üst paketi N Line Evo'nun fiyatı ise 41.995 euroya ulaşıyor.

İngiltere pazarında da satışa sunulacak modelin 42,2 kWh bataryalı Advance giriş versiyonu 22.245 sterlinlik fiyat etiketiyle yollara çıkacak. İngiltere'de 61 kWh bataryaya sahip N-Line Evo sürümünün başlangıç fiyatı ise 31.945 sterlin olarak açıklandı.

İki farklı batarya seçeneği ve 496 kilometre menzil

Kia EV2, EV3 ve EV4 modellerinde de kullanılan 400V E-GMP elektrikli mimarisi üzerine inşa edilen IONIQ 3, iki farklı batarya ve motor seçeneği sunuyor. Giriş seviyesindeki standart versiyon, 42,2 kWh batarya kapasitesi ve 147 beygir (108 kW) gücündeki elektrik motoruyla geliyor. WLTP standartlarına göre 344 kilometre menzil sunan bu sürüm, 0'dan 100 km/s hıza 9 saniyede ulaşıyor.

Daha uzun menzil arayan kullanıcılar için geliştirilen versiyonda ise 61 kWh kapasiteli batarya yer alıyor. Verimliliği artırmak adına 135 beygir (99 kW) gücünde motorla kombine edilen bu seçenek, WLTP döngüsüne göre 496 kilometreye kadar menzil vadediyor. DC hızlı şarj desteğine sahip araç, yüzde 10'dan yüzde 80 şarj seviyesine yaklaşık 29-30 dakikada ulaşıyor.

Aero Hatch tasarımı ve Türkiye çıkış tarihi

Hyundai IONIQ 3, 0,263 sürtünme katsayısıyla sınıfının en iddialı aerodinamik değerlerinden birine sahip Aero Hatch tasarım diliyle geliştirildi. Araç; 4.155 mm uzunluk, 1.800 mm genişlik, 1.505 mm yükseklik ve 2.680 mm aks mesafesi ölçüleriyle öne çıkıyor. Modelin 441 litrelik bagaj hacmi, birçok C segmenti otomobille benzer bir yükleme alanı sağlıyor.

İç mekanda modern bir konsol düzeni sunan modelde büyük bir merkezi multimedya ekranı ve yanında ince yapılı bir gösterge paneli bulunuyor. İzmit'te banttan inecek olan modelin Türkiye pazarı fiyatı henüz kesinleşmedi. Yüzde 25 ÖTV diliminde yer alması beklenen IONIQ 3'ün Türkiye'ye özel fiyatlandırması Eylül 2026 ayı içerisinde resmi olarak duyurulacak.

Güçlü ekonomisiyle geçen yıl Avrupa Birliği’nde (AB) yaratılan işlerin yüzde 40’ından fazlasını oluşturdu. Yenilenebilir enerjiye geçişte Batı’nın büyük bir bölümünün çok ilerisinde ve daha ucuz elektriğinden faydalanmayı uman veri merkezleri ve diğer endüstriler kurmak isteyen yabancı yatırımcıları cezbediyor. İspanya, sadece ekonomide değil, spordan sanata geniş bir yelpazede parlak bir dönem yaşıyor. Malum, futbolda dünyanın en iyisi oldu, Dünya Kupası’nı aldı. NATO ve AB üyesi olmasına rağmen Gazze konusunda bağımsız bir duruş sergiliyor.

Biz ekonomiye dönelim... İspanya’nın, Avrupalı komşularından daha farklı sosyal ve ekonomik politikaları var. Bunun da faydasını görüyor; büyük göç akışlarına uyum sağlaması  konut piyasasında daralmaya yol açmasına rağmen ekonomik büyümeyi destekleyen önemli bir faktör oldu.

Aynı zamanda istihdam artışları giderek profesyonel hizmetler, finans ve bilgi ve iletişim teknolojisi gibi daha yüksek katma değerli sektörlerde yoğunlaşıyor. Bu tür istihdam 2019’dan bu yana yüzde 20’den fazla artış gösterdi. Bu oran Fransa veya İtalya’daki oranın yaklaşık iki katı. Böylece İspanya, 2021’den bu yana AB’nin en büyük dört ekonomisi arasında çalışan başına ve saat başına en yüksek verimlilik artışını kaydetti.

Ülke, yükselen enerji maliyetlerini karşılamak için diğer en büyük Euro Bölgesi ekonomilerinden daha fazla harcama yapmasına rağmen tahvil yatırımcıları İspanyol tahvillerinin getirilerini artırmıyor. 

İspanya ayrıca, Hürmüz Boğazı’ndaki çatışmanın tetiklediği petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki artışa karşı güçlü bir mali yaklaşım benimsedi. İspanyol politikacılar hane halklarına ve işletmelere yardımcı olmak için bir dizi vergi indirimi ve diğer teşvikler sağladı. Almanya, Fransa ve İtalya’daki benzer programları aşan ek harcamalar, hükümetin genel mali durumunu zayıflatmadı. Bunun en önemli nedenlerinden biri, hükümetin savunma harcamalarına öncelik vermeme kararıydı.

Goldman Sachs’a göre İspanya ekonomisinin bu yıl da daha yüksek işgücü verimliliğinden ve güçlenen mali yapıdan faydalanarak Euro Bölgesi üyelerini önemli ölçüde geride bırakması bekleniyor. 

Goldman Sachs ekonomistleri, enerji şokunun İspanya ekonomisini yavaşlattığını belirterek iki önemli riske vurgu yapıyor: Bu yaz, artan enerji maliyetleri hava yolculuğunu caydırabilir ve en önemli gelir kaynağı turizmi sıkıştırabilir. GSYİH’nin yüzde 12,6’sını oluşturan turizm sektöründe bu yaz hava yoluyla gelen turist sayısındaki olası her yüzde 10’luk azalma GSYİH’yi yaklaşık yüzde 0,3 oranında düşürebilir. Ve ülkenin istikrarsız siyasi durumu –kırılgan bir azınlık koalisyonu tarafından yönetiliyor– 2027 genel seçimleri ufukta görünürken yatırımcıların güvenini sarsabilir.

Ailenin finansal varlıkları, gayrimenkulleri ve diğer yatırımları üzerindeki karar yetkisi de kademeli olarak yeni nesle geçiyor. Yatırım komitelerinde soru soran genç kuşak, sermayenin yönünü giderek daha fazla belirliyor. Bu geçiş dönemini “Sessiz Devir” olarak tanımlamak mümkün: Servetin mülkiyeti henüz resmen el değiştirmedi ancak karar gücü çoktan yeni nesle kaymaya başladı. UBS Global Next Generation Report 2026’ya göre önümüzdeki 30 yıl içinde 83 trilyon dolarlık özel servet yeni nesle geçecek. Aile şirketlerinde ve gayrimenkulde yoğunlaşan sermaye, yeni kuşağın farklı öncelikleriyle daha likit, profesyonelce yönetilen, dijital yatırım araçlarına açık ve küresel portföylere yöneliyor. Bu süreç, “family office”ler (aile varlık yönetimleri) ve varlık yöneticileri açısından müşteri ilişkilerinin yeniden şekillendiği stratejik bir dönem.

Klasik varlık araçları olan hisse senetleri, tahviller ve gayrimenkul, servet yönetiminin omurgasını oluşturmaya devam edecek. Ancak Private Equity (özel sermaye), altyapı, doğrudan şirket yatırımları, Cat Bonds (afet tahvilleri), volatilite stratejileri, altın, emtia ve seçilmiş dijital varlıklar portföylerde daha fazla yer bulacak. Genişleyen portföy yapısı içinde özellikle altının ağırlığıysa hâlâ şaşırtıcı derecede düşük. UBS Global Family Office Report 2026 verilerine göre altının aile ofisi portföylerindeki ortalama payı yaklaşık yüzde 2. Küresel aile ofisleri gelecekte bu oranı yüzde 3’e çıkarmayı planlıyor. Yüksek kamu borçları, enflasyon, jeopolitik gerilimler ve para birimlerine yönelik güven kaybı dikkate alındığında, sermayenin korunması için altın ve emtiaya yüzde 7 - 10 oranında stratejik ağırlık ayrılmasını daha makul görüyorum.

Varlık yönetimi ve aile ofisi sektörü açısından “Sessiz Devir” belirgin bir kırılma yaratacak. Natixis’in 2026 araştırmasına göre mirasçıların yaklaşık yüzde 55’i ailesinin mevcut danışmanıyla devam etmeyi planlamıyor. Bu oran yerleşik kurumlar açısından müşteri kaybı riski yaratırken yeni nesille erken dönemde güven ilişkisi kurabilen varlık yöneticileri için önemli bir büyüme fırsatı. Yeni neslin ihtiyaçları vergi, hukuk, şirket devirleri, finansal eğitim, dijital raporlama ve kuşaklar arası arabuluculuk gibi farklı alanları kapsayan güçlü bir uzmanlık ağı. 

Sessiz Devir, küresel sermaye akımlarının yönünü de değiştirecek. Aile şirketlerinden çözülen sermaye halka açık hisse senetlerine, özel piyasa yatırımlarına, altyapıya ve reel varlıklara yönelirken yatırım yönetiminde de yeni bir perspektif öne çıkacak. Ray Dalio’nun farklı ekonomik rejimlere karşı dayanıklılık fikrinden ilham alan yeni “Multi-Asset” yaklaşımı, nominal getiriden gerçek değer korumasına geçişi hızlandıracak. Hukuki ve coğrafi çeşitlendirme, bu portföy mimarisinin önemli bir parçası olacak. Varlıkların farklı ülkeler, para birimleri ve saklama kuruluşları arasında dağıtılması, tek bir mevzuata ve düzenleyici çerçeveye aşırı bağımlılığı azaltacak. Önceki nesil serveti yarattı, yeni nesil bu servetin nasıl korunacağına ve yönlendirileceğine karar verecek.

Kripto para ekosisteminin son yıllarda yaşadığı en kronik tıkanıklıklardan biri şüphesiz ki yasal bir belirsizliğin tam ortasında bırakılmış olmasıydı. Varlıkların doğası gereği hangi hukuki kalıba döküleceği netleşmedikçe, kurumlar arası gri alanlar genişledi ve bu durum sektörün üzerinde görünmez bir baskı unsuru oluşturdu. Bu noktada masaya gelen Clarity Act (Netlik Yasası), Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) ile Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) için tanımlanmış kulvarlar inşa ederek yıllardır süregelen bu belirsizliği ortadan kaldırmayı hedefliyor.

Bu dönüşümün en radikal sonucu, finansal ekosistemin uzun süredir muzdarip olduğu “ceza veya yaptırım yoluyla düzenleme” anlayışına kesin bir son vermeyi vaat etmesi. Kurumsal netliğin sağlanması, dijital varlık pazarını reflekslerle ilerleyen dalgalı bir yapıdan, kuralları baştan yazılmış rasyonel bir ekosisteme doğru taşıyabilir. Geleneksel finans öğretisi, bir kurum iflas ettiğinde müşteri varlıklarının korunması gerektiğini en temel kural olarak kabul eder. Ancak regülasyon eksikliği, sadece bir gözetim noksanlığı anlamına gelmiyor; işler tersine döndüğünde çok daha yıkıcı, yapısal bir mağduriyet doğuruyor. Kripto para tarihinin en büyük çöküş hatıraları incelendiğinde (FTX gibi), bu kör noktanın faturası açık bir şekilde karşımıza çıkıyor.

Geçmiş dönemde yaşanan büyük iflas süreçlerinde, sistemin hantallığı ve yasal boşluklar nedeniyle akılalmaz bir çelişki yaşandı. Müşterilerin kendi cüzdanlarından gönderdiği varlıklar, iflas masalarında müşteri mülkiyeti olarak değil adeta şirketin kendi kurumsal mal varlığı gibi muamele gördü. Yatırımcının hak iddia edemediği, varlıkların tasfiye masalarında kurumsal borçları eritmek için bir mühimmat olarak kullanıldığı bu irrasyonel yapı, güven zincirindeki en büyük kırılma noktasıydı. Clarity Act, işte bu yapısal adaletsizliği doğuran kuralları tamir edilmesi için önemli bir dönüm noktası olabilir. Çünkü günün sonunda, finansal fırtınalarda yatırımcıyı ve kullanıcıyı korumak, siyasi bir ideolojinin ya da partizan bir yaklaşımın konusu olamayacak kadar hayati bir zorunluluk. ABD’li senatörlerin bu yasama sürecine gösterdiği destek, geleneksel kamplaşma reflekslerinin dahi bu konuda esnemeye başladığının en net kanıtı. Bu geniş mutabakat, Clarity Act’in sadece bir taslak olarak kalmayacağını, çok yakın bir gelecekte dijital sermaye için bir mihenk taşı haline gelebileceğini gösteriyor.

“Kripto cehennemi”nden çıkış

Yasama koridorlarında yankılanan bu sesler, regülasyon tartışmalarının artık yalnızca sektörel bir azınlığın talebi olmaktan çıktığını, devlet aklının en tepe noktalarında dahi yapısal bir zorunluluk olarak kabul edildiğinin de göstergesi. Senatör Mark Warner “Kripto cehenneminde olmaktan yoruldum. Amerika’nın dijital varlıklarda liderlik etmesini istiyorum” diyor. Siyasi figürlerin aylardır süren belirsizlik ve yasal tıkanıklık sürecini “kripto cehennemi” (crypto hell) olarak tanımlaması, aslında finansal inovasyonun başıboş bırakılmasının yarattığı yıpranmanın en somut itirafı. Ancak bu yorgunluk bir geri çekilmeyi değil tam aksine, küresel dijital varlık liderliğini kimseye kaptırmama yönündeki o agresif motivasyonu besliyor. Görünen o ki piyasaya yön veren aktörler artık yasal belirsizlikten beslenen kaotik bir büyüme yerine, sınırları net çizilmiş kurumsal bir yapının inşasında uzlaşmak istiyor.

Cynthia Lummis ve William Timmons gibi birçok senatörün de bu tavrı desteklemesi, parasal hegemonyaların sadece askeri güçle ya da geçmiş yüzyılın ticaret yollarını kontrol etmekle sürdürülemeyeceğini kanıtlıyor. Gerçek egemenlik, yeni nesil varlık sınıflarının akış kanallarını kendi yasal potasında eritebilen ve bu akışa en güvenli kurumsal limanı sunan yapıların elinde kalır. Washington’ın “ceza yoluyla düzenleme” hatasından dönerek son kilometreyi aşma konusundaki bu kolektif acelesi, küresel sermaye rekabetinde diğer küresel blokların attığı stratejik adımlara verilmiş en sert makroekonomik yanıt.

Yasa kabul edilirse

Yasanın yürürlüğe girmesi durumunda altcoin pazarında yepyeni bir meşruiyet dönemi başlayacak. Yasa, bir ağın “yeterince merkeziyetsiz” olması durumunda ilgili token’ın bir emtia (dijital mal) olarak sınıflandırılmasını öngörüyor. Yıllardır düzenleyici kurumların “kayıtsız menkul kıymet” suçlamalarıyla gölgelediği akıllı sözleşme platformları ve katman teknolojileri bu sayede derin bir nefes alabilir. Üzerlerindeki yasal baskının kalkması, emeklilik fonları ve geleneksel bankalar gibi devasa kurumsal sermayenin bu projelere güvenle giriş yapmasının önünü açabilir.

Aynı zamanda, küresel ölçekteki en büyük varlık platformlarının ağ güvenliğini sağlayan “staking” (ödül kazanma) süreçleri, yasanın çizdiği net çerçeve sayesinde bir “yatırım sözleşmesi” olup olmadığı belirsizliğinden kurtulacak. Tasarının Senato tatilleri ya da bankacılık lobisinin stabilcoin faizlerine karşı yürüttüğü agresif muhalefet nedeniyle ertelenmesi ise piyasada ciddi bir “belirsizlik fiyatlaması” demek. ABD’deki geleneksel bankacılık lobisi, dijital stabil varlıkların bir banka gibi getiri sunmasına şiddetle karşı çıkıyor. Yasa ertelendikçe, regülasyon uyumlu olmaya çalışan stabil varlıklar yasal bir koruma elde edemediği gibi bu varlıklar üzerinden getiri sağlayan merkeziyetsiz finans (DeFi) protokolleri de yasal bir boşlukta kalıyor. Bu durum, düzenleyici kurumların “uygulama yoluyla düzenleme” yöntemine devam ederek DeFi protokollerine dava açmayı sürdürmesine ve fiyatlamaların sürekli baskı altında kalmasına yol açıyor. Kurallar netleşmedikçe büyük sermaye altcoin’lere akmak yerine kenarda beklemeyi tercih ediyor. Bu da altcoin piyasasında kronik bir likidite kuruluğu yaratırken Bitcoin’in yüksek olan piyasa dominansının daha da yüksek seyretmesi demek.

Clarity Act’in kaderi; kripto varlıkların “Vahşi Batı” döneminden çıkıp “Düzenli Piyasa” dönemine girmesi ya da ertelemelerle risk iştahının baltalanarak küresel finansal liderliğin Asya ve Avrupa pazarlarına kaptırılması arasındaki o ince çizgide. Geleceğin dijital finans mimarisi, mülkiyetin ve varlık sınıflarının tanımını netleştiren yasal kodlarla şekillenecek. Yatırımcılar adına bu süreçten çıkarılması gereken asıl ders, bireysel varlık isimlerine ve anlık fiyat hareketlerine odaklanmak yerine, altcoin ekosisteminin bu küresel regülasyon savaşı karşısında alacağı yapısal pozisyonu ve bilançoların bu geçiş sürecindeki dayanıklılığını şeffaf bir gözle takip etmek olacak.

Önce boyutlara bakalım; uzunluğu 11 mm azalan (5 bin 56 mm) Q7’nin genişliği (2 bin 10 mm) 40 mm, yüksekliği de (bin 800 mm) 66 mm artmış. Özellikle genişlikteki 40 mm’lik artış iç mekanda omuz genişliğine olumlu etkide bulunurken yükseklik artışı baş mesafesindeki ferahlığın habercisi. Yaklaşık üç metrelik aks mesafesi de diz mesafesi için duyulabilecek endişeleri ortadan kaldırmaya yetecektir. Dış tasarımda alıştığımız ölçülerde ve formda bir ızgara ön yüzün ana hattını oluşturuyor. Köşelere yerleştirilen ince yapılı gündüz farları aynı zamanda sinyalleri de içeriyor. Farlarsa ızgaranın yanında yer alıyor.

Audi, sinyal lambaları konusunda önemli yeniliğe imza atmış. Özellikle gece sürüşlerinde trafikteki tüm paydaşların sinyalleri ya da dörtlü ikaz lambalarını daha kolay algılaması için sinyal verilen tarafta hem önde hem de arkada yol yüzeyine üç adet ok başı şeklinde sarı renkli sinyal yansıtılıyor. Böylece sinyaller çok daha kolay algılanabiliyor. Arka tasarımda ince yapılı stop lambalarının alt kısmına arkayı boydan boya geçen bir de ışık şeridi yerleştirilmiş. Kırmızı renkte yanan bu şeridin uç kısımları aynı zamanda sinyal lambası işlevi görüyor. OLED teknolojili stop lambalarında ışık imzası değiştirilebildiği gibi bir yaya, motosikletli ya da bisikletli araca çok yaklaştığında stop lambaları tüm boşlukları doldurarak yanıyor ve dikkati üzerine çekiyor.

Profildeyse önceki formül uygulanmış, sade ve düz hatlar yüksek bir station wagon hissi yaratıyor. Jant seçenekleri 20 inç ile başlayan, 21 ve 22 inç ile devam eden Q7’de 23 inç jant seçeneği sunuluyor. Bu da Audi’de bir ilk. İç mekan tasarımında birçok yeni nesil otomobil gibi ekranlar baskın. 12,3 inçlik gösterge tablosu ve 14,5 inçlik bilgi - eğlence ekranı OLED teknolojisine sahip ve kavisli bir yapı içerisinde yer alıyor. Yolcu için sunulan 12,3 inçlik ekran ise LED teknolojisine sahip. Q7’nin bilgi - eğlence mimarisi, büyük ekranlar, kişiselleştirme, sezgisel kullanım ve premium ses deneyimi üzerine kurulmuş. Q7’de head-up display de alınabilecek. Bu sistem, artırılmış gerçeklikli head-up display gibi dijital görüntüyü gerçek dünya ile 13 metre ileride birleştirmiyor; yaklaşık iki metreye kadar yansıtma yapıyor. Buna karşılık daha fazla fonksiyon yapılandırması ve direksiyon üzerinden daha doğrudan kontrol imkanı sunuyor.

Vites kolunun direksiyon kolonuna taşınmasıyla orta konsolda bardaklıklar, kablosuz telefon şarj üniteleri ve bazı kumanda düğmeleri için daha ferah bir alan açılmış. Kullanılan kaplamalar ve döşemelerin kaliteli hissettirmesi premium bir markada zaten olması gereken bir özellik ve Audi bundan kaçınmamış. Özellikle arka koltuklardaki diz ve baş mesafeleri konusunda endişeye hiç gerek yok. Keza bagaj hacmi içinde aynı cümle kurulabilir. Beş kişilik versiyonda 806 litre, yedi kişilik versiyondaysa 722 litrelik hacim bulunuyor. 

Uzun motor kaputunun altında üç litrelik dizel bir V6 yatıyor. Bir elektrik motoruyla desteklenen dizel motor mild hibrit ünvanını alıyor. 245 HP ve 299 HP’lik iki ayrı güç seviyesi bulunan motora eşlik eden elektrikli motorsa 24 HP gücünde. Türkiye’de satılacak olan güçlü versiyon 630 Nm tork üretiyor. 0 - 100 km/s hızlanmasını altı saniyede tamamlayan beş kişilik versiyonun son hızı 235 km/s. Sekiz ileri vitesli otomatik şanzımana sahip SUV’un 100 km’de WLTP karma kullanım ortalama yakıt tüketimi 7,7 litre olarak açıklanıyor. Audi’nin ünlü quatro dört tekerlekten çekiş sistemine sahip olan Q7’de yeni nesil bir merkezi Torsen diferansiyel kullanılarak hem daha hafif hem de daha iyi tepki veren bir sistem oluşturulmuş.

Havalı süspansiyon ve dört tekerlekten yönlendirme Q7’nin önemli özellikleri arasında. Farklı yol koşullarına göre sürüş modlarının yanı sıra standart zeminden sürüş yüksekliği 204 mm olan Q7’yi kolay iniş binişler ve bagaj yüklemeleri için 134 mm’ye kadar alçaltmak mümkün. Tabii offroad kullanımı için de 246 mm’ye kadar zeminden yükseklik arttırılabiliyor. Arka aksın düşük hızlarda ön tekerleklerin ters yönüne dönmesiyle dönüş çapı azaltılırken şehir içi hızlarını aştıktan sonra ön tekerleklerle aynı yöne dönen arka tekerlekler sayesinde şerit değiştirme gibi manevralarda stabilite arttırılıyor. Arka akstaki tekerlekler beş dereceye kadar dönebiliyor.

Güncel tüm elektronik destek sistemlerine sahip yeni Q7, yıl sonunda Türkiye’de atışa sunulurken ileride daha küçük hacimli bir motora sahip olmayacağı kesinlik kazanmadı.

Ve bunların hiç biri satılık değil. Bu eşyalar, hızlı nakit arayan ultra zengin borçlanıcılar tarafından rehin verilen teminatlar. Denver merkezli Luxury Asset Capital, faaliyetlerini bir mahalle rehin dükkanının temel işleyişi ve bir İsviçre bankasının gizlilik anlayışıyla yürütüyor. Borçlanıcılar saatlerini, mücevherlerini, el çantalarını ve sanat eserlerini rehin vererek çoğu zaman bir gün içinde finanse edilen kısa vadeli, rücusuz krediler alıyor.

Büyük bir koruma fonunu yöneten bir borçlanıcı, bir yatırım için teminat tamamlama çağrısı aldıktan sonra karısının değeri 600 bin dolardan fazla olan sekiz karatlık elmas yüzüğünü rehin bıraktı. Borçlanıcı sonunda krediyi geri ödedi ve yüzük iade edildi. Bir başka müşteri de bir keresinde teminat olarak Emmy Ödülü’nü getirdi.

Lüks varlık kredileri, servet yönetimi ile aciliyetin kesiştiği noktada yer alıyor. Aynı zamanda daha genel bir trendin bir parçası: Zengin -ya da en azından varlıktan yana zengin-  borçlanıcıların lüks varlıklarını doğrudan satmak ya da geleneksel banka kredilerinin gerektirdiği evrak işleri ve kişisel kefaletlerle uğraşmak yerine hızlı nakit karşılığında rehin verdiği özel kredi pazarının giderek büyüyen bir dilimi.

“Bu kadar çok kişinin bize gelip ‘Bunu yapabileceğimi bilmiyordum’ demesi gerçekten şaşırtıcı” diyor Luxury Asset Capital’in kurucusu ve CEO’su Dewey Burke. 2016 yılında kurulan ve ilk yılında kârlılığa ulaşan şirket, o zamandan bu yana 1 milyar doların çok üzerinde kredi verdi, şirketin çevrimiçi kredi platformu Borro başta olmak üzere bir markalar portföyü üzerinden ve New York, Palm Beach ve Beverly Hills’teki fiziksel şubeler aracılığıyla. Burke, müşterilerin yaklaşık yüzde 74’ünün tekrar kredi almak için geri döndüğünü ve lüks varlıkları aslında bir döner kredi limiti olarak kullandığını belirtiyor.

Şirketin müşterileri, girişimciler ve yatırımcılardan koleksiyoncular ve işletme sahiplerine kadar uzanıyor. Bazıları saatlerle dolu kasalarla geliyor. Diğerleri ise el çantalarını bir gecede kargoyla gönderiyor. Giderek artan sayıda müşteri, sahip olduğu eşyaları işletme sermayesi olarak kullanıyor. Burke, “Saat müşterilerimizden biri, sürekli Rolex ve Patek Philippe’in bekleme listelerinde yer alıyor” diyor, “Mağazaya geliyor, bir saat karşılığında kredi çekiyor, gidip yenisini satın alıyor ve bu döngü böyle sürüp gidiyor.”

Esneklik, bu hizmetin cazibesinin önemli bir parçası. Geleneksel bankalar genellikle menkul kıymet portföyleri veya gayrimenkul karşılığında kredi verirken, lüks varlık kredisi kuruluşları, geleneksel finans kurumları için alternatif varlıkların sınırlarını zorlayan çok daha geniş bir yelpazedeki varlıkları finanse etmeye istekli. Borro; Super Bowl yüzükleri, samuray kılıçları ve hatta Manhattan’ın Midtown bölgesindeki bir otopark yeri karşılığında kredi verdi.

Teklif basit: Hız, gizlilik ve hiç bir şahsi teminat olmaması. Borçlanıcılar lüks varlıklarını teminat olarak gösteriyor, hızlı bir şekilde paralarını alıyor daha sonra da varlıklarını rehinden kurtarıyor. Geri ödeme yapmazsa kredi veren varlığı elinde tutuyor ve satıyor -çoğunlukla Christie’s veya Sotheby’s gibi müzayede evleri aracılığıyla.

Borro’nun Beverly Hills’teki müşterilerinden biri, rehin hizmetini sipariş ettikten sonra neredeyse bir yıl üretilmesini beklediği özel yapım Hermès Mini Birkin çantası karşılığında yaklaşık 30 bin dolar kredi almak için kullandı. Çantaya yaklaşık 33 bin dolar ödemişti ve 50 bin doların üzerinde bir yeniden satış teklifi almıştı ama çantayı elinde tutmak istiyordu. “Onu satmak istemedim” diyor, “Bir Hermès çantasına sahip olmak her gün karşınıza çıkan bir fırsat değil.” Aldığı krediyi satıp kâr etmeyi planladığı bir mülkün tadilat masraflarını karşılamak için kullandı: “Bu, karşıya geçmek için bana bir köprü kredisi sağladı.”

Lüks varlık teminatlı krediler elbette yeni bir olgu değil. 14’üncü yüzyılda Medici ailesi, Floransa’da zengin müşteriler için modern bankacılık uygulamalarının öncülüğünü yaparken aynı zamanda alt gelir grubuna yönelik rehin dükkanları işletiyordu. Günümüzde ise bu hizmet, giderek artan bir şekilde, geleneksel rehin dükkanlarına ve özel bankalara karşı VIP bir alternatif olarak pazarlanıyor.

Burke, iş modelinin savının gayet basit olduğunu söylüyor: Geleneksel olarak lüks varlıkların değerini nasıl belirleyeceğini bilmeyen bankalara güvenilir bir kredi alternatifi sağlamak. “Bankaların ‘Bilmediğimiz şeyi bilmeyiz’ demek gibi bir şöhreti var” tespitini yapıyor Burke, “Gayrimenkul ya da pazarlanabilir menkul kıymet değilse o varlığın değerini sıfıra indiririz.”

Bir başka cazip teşvik de bu kredilerin rücusuz olması: Borçlanıcı geri ödeme yapmazsa firma varlığı elinde tutar ve satar. Kredi kontrolü veya gelir doğrulaması yapılmaz; ödemeler genellikle aynı gün gerçekleşir.

Luxury Asset Capital şu anda Denver, New York, Kaliforniya ve Florida’da ofisler işletiyor ve Borro sayesinde 50 eyaletin tamamında müşterilere sahip. Burke, şirketin kredi defterinin son 10 yılda yaklaşık 25 kat büyüdüğünü belirtiyor. Borro 5 milyon dolara kadar kredi verebiliyor olsa da şirketin tipik kredilerinin şu anki tutarı ortalama 15 bin ila 20 bin dolar arasında. Gelir geçen yıl tahminen 65 milyon dolardı.

Bu krediler borç verenler için gayet kazançlı olabiliyor. Çoğu kısa vadeli, genellikle 30 ila 120 günlük olsa da bir çok borçlanıcı bu süreyi uzatıyor veya krediyi yeniliyor. Burke’ün verdiği bilgiye göre Borro’nun uyguladığı faiz oranları genellikle aylık olarak düşük tek hanelerde. Bu da yüzde 5 civarında aylık faiz ödeyen borçlanıcıların yüzde 60’ın üzerinde yıllık faiz oranlarıyla karşı karşıya kalabileceği anlamına geliyor. Fakat krediler genellikle yıllar yerine aylar cinsinden değerlendirildiğinden borçlanıcılar bu maliyeti hız ve esneklik karşılığında kabul edilebilir bir bedel olarak görüyor. Ancak kredi verenler açısından, özellikle yaklaşık yüzde 74’lük tekrar borçlanma oranları göz önüne alındığında, hesap çok çabuk kabarabilir.

Burke, kredi - değer oranlarının genellikle varlığa bağlı olarak, kabaca yüzde 40 ila yüzde 65 arasında değiştiğini söylüyor. Rolex saatleri gibi likiditesi yüksek kategorilerde bu oran daha yüksek iken daha niş varlıklarda daha düşük. Bu, lüks sanat koleksiyonları için krediyi genellikle takdir edilen rayiç değerin yaklaşık yüzde 50’si ile sınırlayan Bank of America gibi özel kurumların uyguladığı oranlarla aynı seviyede.

Borro gibi butik kredi kuruluşlarını geleneksel bankalardan ayıran şey sadece hız değil aynı zamanda finansal yapıları. Bank of America’nın Sanat Hizmetleri biriminin idari direktörü ve şefi Drew Watson, fiilen iki katmanlı bir piyasayı tarif ediyor. Bir katmanda genellikle daha yüksek faiz oranlarıyla ve çok çeşitli varlıkları teminat alarak rücusuz krediler veren butik kredi kuruluşları yer alıyor. Diğer katmanda ise sadece sanat eserleri veya diğer lüks varlıklarla değil aynı zamanda borçlanıcının genel bilançosuyla da teminatlandırılmış rüculu krediler veren özel bankalar yer alıyor.

Bank of America’nın yaklaşık 10 yıl önce hayata geçirilen sanat kredileri programı, genellikle değeri 10 milyon doların üzerinde olan ve uluslararası düzeyde tanınan koleksiyonlara sahip koleksiyoncuları hedefliyor. Minimum kredi tutarları tarihsel olarak 5 milyon dolardan başlıyor ve kredi - değer oranı genellikle takdir edilen rayiç değerin yaklaşık yüzde 50’si ile sınırlandırılıyor.

“Bu iki segment birbirinden gayet farklı” diyor Watson. Banka genellikle çok büyük bilançolara ve çeşitlendirilmiş koleksiyonlara sahip borçlanıcılara kredi veriyor. Buna karşılık, butik kredi kuruluşları genellikle daha küçük ölçekli borçlanıcılara hizmet veriyor -bunlar için rüculu kredi bir seçenek değil.

Lüks varlık kredileri, geniş özel bankacılık sistemiyle karşılaştırıldığında, hâlâ seçkin bir niş olmaya devam ediyor. Ancak yeniden satış piyasalarının derinleşmesi ve alternatif varlıkların çoğalmasıyla lüks varlıklar bir statü sembolü olmanın yanında bir bilanço aracı olarak da muamele görmeye başlıyor. Zamanlamanın değerleme kadar önem taşıdığı bir pazarda bir Rolex, Birkin veya müzelik bir tablo artık sadece bir zevk nesnesi olmanın ötesinde bir sonraki fırsat için kullanılabilecek kaynak da olabilir.

Bazen bir roman, bir film ya da bir piyano resitali, yıllarca süren diplomatik girişimlerden daha kalıcı iz bırakabilir.

Joseph Nye’nin literatüre kazandırdığı “yumuşak güç” kavramı tam da bunu anlatır: Bir ülkenin başkalarını zorlayarak değil, kendisine hayran bırakarak etkileme kapasitesi.

İtalya denince opera, Fransa denince empresyonistler ve gastronomi, Avusturya denince Mozart, Japonya denince Zen estetiği akla gelir.

Peki Türkiye?

Elbette büyük bir tarihimiz, zengin bir mutfağımız, eşsiz arkeolojik mirasımız ve doğal güzelliklerimiz var. Ama dünyaya seslenen güçlü kültür markalarımız da bulunuyor.

Yaşar Kemal, Nâzım Hikmet, Orhan Pamuk, Ara Güler…

Ve kuşkusuz Fazıl Say.

Onu yalnızca “dünyaca ünlü bir piyanist” olarak tanımlamak eksik kalır. Fazıl Say, olağanüstü bir yorumcu ve besteci olmanın ötesinde, Türkiye’nin en güçlü kültür markalarından ve en etkili gönüllü kültür elçilerinden biridir.

Dünyanın neresine giderse gitsin yalnızca kendi adını değil, Türkiye’nin kültürel hafızasını, müzik geleneğini ve yaratıcı ruhunu da temsil ediyor.

Geçtiğimiz günlerde eşi Aslıhan Say ve değerli müzisyen arkadaşlarıyla birlikte Çeşme’de verdiği caz konserini dinlerken bunları düşündüm.

Konserden birkaç gün önce tesadüfen karşılaştığımızda, yıllar önce Fransa’nın tarihî Uzès kentinde yaşadığım bir anıyı kendisiyle paylaştım.

Şatonun sahibi, Fazıl Say’ın tarihî salonda verdiği konserden öylesine etkilenmişti ki kendisini ikinci kez davet etmişti. Bana bunu büyük bir hayranlıkla anlatmıştı.

Sanatta belki de en büyük ödül budur:

Tekrar davet edilmek.

Çünkü alkış bir gecelik olabilir. Yeniden çağrılmak ise kalıcı bir iz bıraktığınızın en güçlü göstergesidir.

Mozart’ı çalıyor, Anadolu’yu anlatıyor

Fazıl Say’ın farkı yalnızca Mozart’ı, Beethoven’ı ya da Chopin’i olağanüstü yorumlamasında değildir.

Onu benzersiz kılan, çağdaş klasik müzik repertuvarına kalıcı eserler kazandıran yaşayan besteciler arasında yer almasıdır.

Bestelerinde Anadolu’nun ritmini, Mezopotamya’nın hüznünü, Karadeniz’in sertliğini, İstanbul’un kaotik enerjisini ve insan ruhunun evrensel duygularını klasik müziğin diliyle buluşturuyor.

İstanbul Senfonisi, Nâzım Oratoryosu, Mezopotamya Senfonisi, İpek Yolu Konçertosu, Hermias – Yunus Sırtındaki Çocuk, Kumru Ballad, Su, Troy Sonatı ve özellikle Kara Toprak, yalnızca müzikal eserler değildir.

Bunlar Türkiye’nin kültürel hafızasının evrensel bir dile çevrilmiş hâlidir.

Âşık Veysel’in ölümsüz eseri Kara Toprak’ı piyano için yeniden yorumlaması, Anadolu’nun sesini dünyanın en prestijli salonlarına taşıyan güçlü bir kültürel köprü olmuştur.

Bir Anadolu türküsü Carnegie Hall’da, Concertgebouw’da ya da Musikverein’da alkışlanıyorsa, bu yalnızca müzik değildir.

Bu, kültürel diplomasidir.

Dünyanın en büyük sahnelerinde bir Türk

Fazıl Say, klasik müzik dünyasının en saygın salonlarında düzenli konser veren çok az sayıdaki Türk sanatçıdan biridir.

Carnegie Hall, Concertgebouw, Musikverein, Berlin Filarmoni, Théâtre des Champs-Élysées, Barbican Centre, Suntory Hall, Tonhalle ve Salzburg Festivali bunlardan yalnızca bazılarıdır.

New York Filarmoni, İsrail Filarmoni, BBC Philharmonic, NHK Symphony, Münih Filarmoni ve Viyana Senfoni gibi büyük orkestralarla sahne aldı.

Kurt Masur, Zubin Mehta, Esa-Pekka Salonen, Yuri Temirkanov ve Christoph Eschenbach gibi klasik müziğin önde gelen şefleriyle çalıştı.

Böyle bir kariyer tesadüfen oluşmaz.

Bu, onlarca yıllık disiplinin, tutkunun ve mükemmellik arayışının sonucudur.

Ancak bu tür sanatçılar yalnızca kendi yeteneklerine, kişisel enerjilerine ve bireysel mücadelelerine bırakılamaz.

Bireysel çaba bir yere kadar yeter.

Büyük sanatçıların arkasında güçlü kurumlar, orkestralar, festivaller, vakıflar, kültür fonları, profesyonel temsil ağları, özel sektör ve devlet desteği bulunmalıdır.

Sanatçının parlaması yetmez. O ışığın korunması, büyütülmesi ve yeni kuşaklara aktarılması gerekir.

Bir kültür markası nasıl oluşur?

İş dünyasında marka; güven, kalite, süreklilik ve itibarın birleşimidir.

Sanat dünyasında da kural değişmez.

Bugün Fazıl Say yalnızca bir isim değildir.

Bir markadır.

Adının bir konser afişinde yer alması bilet satışlarını etkiler. Bir festivale katılması, etkinliğin uluslararası görünürlüğünü artırır. İnsanlar yalnızca bir konser dinlemeye değil, benzersiz bir deneyim yaşamaya gelir.

Marka olmak reklam kampanyalarıyla değil, yıllar boyunca inşa edilen güvenle mümkündür.

Ancak marka değerinin korunması da en az oluşturulması kadar önemlidir. Uluslararası iletişim, eserlerin arşivlenmesi, dijital yayıncılık, genç sanatçıların yetiştirilmesi ve dünya kültür kurumlarıyla sürdürülebilir iş birlikleri gerekir.

Fazıl Say markası yalnızca bir kişinin kariyeri olarak görülmemelidir.

O, Türkiye’nin kültürel sermayesinin önemli bir parçasıdır.

Türkiye için büyük ders

Türkiye neden Fazıl Say gibi isimleri ulusal kültür ve ülke markası stratejisinin merkezine yerleştiremiyor?

Biz sanatçılarımızı çoğu zaman günlük siyasi tartışmaların içine hapsediyoruz. Oysa dünya onlara bambaşka gözle bakıyor.

Paris’te insanlar Fazıl Say’ın siyasi görüşünü değil, nasıl piyano çaldığını konuşuyor. Berlin’de kimse sosyal medya polemiklerini merak etmiyor. Tokyo’da dinleyici yalnızca müziği dinliyor.

Bugün Güney Kore kültürünü K-pop ile, İtalya operayla, İngiltere Shakespeare ve BBC ile, ABD Hollywood ve cazla dünyaya taşıyor.

Bu başarılar yalnızca bireysel yeteneklere dayanmıyor. Devlet, özel sektör, vakıflar, üniversiteler ve kültür kurumları uzun vadeli bir ekosistem kuruyor.

Türkiye’nin de yapması gereken budur:

Sanatı kontrol etmek değil, önünü açmak.

Sanatçıyı kendisine benzetmek değil, özgünlüğünü korumak.

Geçici ödüller vermek değil, sürdürülebilir üretim ortamı yaratmak.

Çünkü kültür yalnızca sanat politikası değildir.

Ekonomidir, turizmdir, yatırımdır, itibardır ve diplomasidir.

Üç mesaj

Fazıl Say’ın hikâyesi bize üç önemli mesaj veriyor.

• Evrensel olmak için önce kendiniz olmalısınız.
• Mükemmellik tesadüf değildir.
• Ve tek bir insan, resmî bir unvan taşımadan da ülkesinin en güçlü kültür elçisi olabilir.

Küresel rekabet çağında ülkeler yalnızca daha fazla ihracat yaparak ya da yatırım çekerek öne çıkamaz. Aynı zamanda hayranlık uyandırmaları gerekir.

Hayranlık ise tanklarla değil sanatla, gümrük tarifeleriyle değil kültürle, propagandayla değil yetenekle oluşur.

Fazıl Say yalnızca dünyanın alkışladığı büyük bir piyanist ve besteci değildir. Türkiye’nin en etkili ve en kalıcı kültür elçilerinden biridir.

O kendi sesini buldu.

Şimdi mesele, Türkiye’nin o sesi yalnızca alkışlamakla yetinmeyip kurumsal olarak desteklemesi, koruması ve dünyaya çok daha güçlü biçimde duyurmasıdır.

Çünkü büyük sanatçılar bir ülkenin talihidir. Onlara sahip çıkmak ise o ülkenin sorumluluğudur.

Uluslararası gösterge Brent ham petrol yüzde 7,4 artışla varil başına 101,01 dolara yükseldi. ABD ile İran'ın tam kapsamlı bir çatışmaya sürüklendiği korkuları bu hızlı toparlanmayı destekledi. Batı Teksas türü ham petrol ise 92 dolar seviyesinde işlem gördü. Küresel stoklar, Orta Doğu'da aylardır süren savaş nedeniyle giderek tükeniyor.

Kızıldeniz'de artan saldırılar ve arz endişesi

Petrol fiyatlarındaki ralli, Husilerin Suudi Arabistan'a deniz ablukası uygulamasının ardından hız kazandı. Örgüt bu adımın peşinden Kızıldeniz'de iki Suudi tankerine saldırdığını duyurdu. İran destekli Husiler, mart ve nisan aylarında da İsrail'e çok sayıda füze ve dron fırlatmıştı.

Global Risk Management Başanalisti Arne Rasmussen, "Bu, piyasa için kusursuz bir fırtına. İran savaşında her iki taraftan gelen söylemlerde bir tırmanış var ve şimdi de Kızıldeniz saldırıları eklendi. Piyasa muhtemelen hazırlıksız yakalandı. Her şey yanlış yöne gidiyor." dedi.

Suudi gemilerinin hedef alınması, Husilerin Babülmendep Boğazı'nı kapatma ihtimalini gündeme getirdi. Bu güzergah, İran'ın savaşın ilk günlerinde Hürmüz Boğazı'nı ele geçirmesinden bu yana hayati önem taşıyor. Saldırılar ayrıca Husiler ile Suudi Arabistan arasındaki dört yıllık ateşkesi de bozma riski barındırıyor. Tüm bu risklere rağmen, perşembe günü Suudi petrolü yüklü iki Çin tankeri Babülmendep Boğazı'ndan geçerek Kızıldeniz'i terk etti.

Alternatif rotalar ve yeni fiyat tahminleri

Kızıldeniz, Suudi Arabistan için Hürmüz Boğazı'nı atlayarak milyonlarca varil petrol göndermesini sağlayan önemli bir alternatif rota haline gelmişti. Ancak saldırıların ardından bazı Asyalı alıcılar rotayı değiştirmek için harekete geçti. Tüccarlara göre alıcılar, petrol akışını Süveyş Kanalı ve Afrika çevresine yönlendirmek için Suudi Aramco ile görüşüyor.

Infrastructure Capital Management LLC İcra Kurulu Başkanı Jay Hatfield durumu değerlendirdi. Hatfield, "Kızıldeniz trafiği minimum düzeydeyse petrol için dönüm noktası olan 120 doları tahmin ediyoruz. Ulaşım yoksa tasarrufa ihtiyacınız var. Tasarruf elde etmenin yolu da yüksek fiyatlardır." ifadesini kullandı.

RBC Capital Markets Küresel Emtia Stratejisi Başkanı Helima Croft, "Son saldırılar göz önüne alındığında petrol fiyatları, 2022'de ulaşılan 139 doları veya 2008'in 147 dolarlık zirvesini aşabilir." değerlendirmesini yaptı. Pepperstone Group Ltd. Araştırma Başkanı Chris Weston ise, "En az direnç yolu daha yüksek seviyeleri işaret etmeye devam ediyor." dedi. Analist, barışa yönelik net bir adım atılmadıkça Brent petrolün 110 dolara tırmanmasının muhtemel olduğunu ekledi.

Savaşın ekonomik faturası ve siyasi yankıları

Petrol ürünlerinin fiyatları keskin bir şekilde arttı. Sadece dizel vadeli işlemleri bu ay yüzde 36 oranında değer kazandı. Bu son yükseliş, merkez bankaları üzerindeki faiz oranlarını artırma baskısını yeniden canlandıracak. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın yanı sıra Avrupa Merkez Bankası perşembe günü borçlanma maliyetlerini sabit tuttu. Banka ayrıca, "Enerji şokunun tam enflasyonist etkisi henüz ortaya çıkmadı." uyarısında bulundu.

ABD'de galon başına 4 doları aşan benzin fiyatları kasım ayındaki ara seçimler öncesinde sorun yaratıyor. Artan fiyatların Donald Trump'a yönelik seçmen tepkisini körüklemesi bekleniyor.

Piyasa ayrıca Ukrayna'nın saldırılarıyla da boğuşuyor. Rusya'nın Karadeniz kıyısındaki Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu terminali Ukrayna tarafından hedef alındı. Kazakistan petrolünün büyük bir kısmını ihraç eden terminaldeki saldırılar arz endişelerini büyütüyor.

Karşılıklı askeri tehditler büyüyor

Ateşkesin çökmesinin ardından ABD güçleri üst üste 13 gün boyunca İran'ı bombaladı. İki taraf da kısa vadede müzakere masasına dönme ihtimalini şimdilik reddetti. ABD Başkanı Trump perşembe günü Husileri ve İran'ı uyardı. Trump, saldırıların devam etmesi halinde büyük bir askeri cezayla karşılaşacaklarını söyledi. ABD Başkanı ayrıca Axios'a verdiği demeçte İran'a yönelik devasa bir saldırı düşündüğünü belirtti.

Trump perşembe akşamı Truth Social üzerinden yeni bir açıklama yaptı. Başkan, "Bundan böyle gemilere, kargolara veya bunlara bağlı herhangi bir şeye verilen tüm zararlar, ABD'nin kontrolündeki İran parasıyla ödenecektir." dedi. Ancak Trump ödemelerin nasıl işleyeceğine dair ayrıntı vermedi.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi bu sözlere sert tepki gösterdi. Araghchi, "Başka bir ulusun varlıklarına gelecekteki ilgisiz talepleri ödemek için el koymak kışkırtıcı bir emsaldir." ifadesini kullandı. Tahran yönetimi ayrıca Trump'ın köprüleri veya elektrik santrallerini yok etme tehdidini gerçekleştirmesi durumunda bölgedeki enerji tesislerine misilleme yapacağı uyarısında bulundu.

Girişimin lider yatırımcısı Andreessen Horowitz'in kurucu ortağı Ben Horowitz, Atoms adlı yeni şirketin yönetim kuruluna katılacak. Anlaşma kapsamında girişime kredi sağlayan bankalar arasında Goldman Sachs ve JPMorgan da bulunuyor.

Kalanick, 2017'de yönetim kuruluyla yaşadığı çatışmanın ardından araç çağırma şirketinden ayrılmıştı. O tarihten bu yana çeşitli yeni işlere yönelen Kalanick, 2018'den beri yemek dağıtım uygulamalarına hizmet veren CloudKitchens ağını da yönetiyor.

Endüstriyel yapay zeka devrimi

Kalanick, çarşamba günü bu büyük fon turuyla ilgili açıklamalarda bulundu. Yeni fonun, Atoms'un gelişmiş robotik teknolojileri kullanarak endüstriyel süreçleri otomatikleştirme çalışmalarını destekleyeceğini belirtti.

Eski Uber CEO'su kendi blog sayfasında, madencilik, inşaat, ağır nakliye ve gıda üretiminin devasa bir dijital dönüşüm beklediğini söyledi. Kalanick, "Endüstriyel yapay zeka bir sonraki Sanayi Devrimi'ne güç vermeye hazırlanıyor." ifadesini kullandı.

Kalanick, mart ayında yeni işini başlattığında gayrimenkul grubu City Storage Systems'ın adını Atoms olarak değiştirmişti.

Yatırımcılardan Kalanick'e büyük güven

Yatırımcı Ben Horowitz ise Atoms'un Kalanick'in fiziksel dünyayı dijitalleştirme yönündeki uzun yıllara dayanan vizyonunun bir gerçekleşmesi olduğunu dile getirdi.

Horowitz, ekonominin bu eski tarz ve ağır kısımlarını değiştirmenin nadir bulunan türden bir girişimci gerektirdiğini kaydetti. Ünlü yatırımcı, "Yazılım mimarisinden makine mühendisliğine kadar uzanan bir çalışma etiğine ve vizyona ihtiyaçları var. Travis tam olarak o kişi." değerlendirmesini yaptı.

Tartışmalı geçmiş peşini bırakmıyor

Kalanick'in Uber'deki görev süresi boyunca şirket yönetimsel işlev bozukluklarıyla gündeme gelmişti. Eski mühendis Susan Fowler, Kalanick liderliğindeki Uber'i cinsel taciz ve ayrımcılığa göz yummakla suçlamıştı.

Bunun ardından derin bir yönetim kurulu çatışması yaşandı. Eski ABD başsavcısı Eric Holder'ın 2017 tarihli sert raporunun ardından Uber kurucu ortağı görevinden istifa etti.

CloudKitchens da kültürel sorunlarla ilgili şikayetlerin merkezinde yer aldı. Şirket, masrafları kısmak amacıyla 2023 yılında işten çıkarmalar yaptı ve bazı şubelerini kapattı.

Otonom araçlara dev yatırım

Kalanick, 2019 yılında son hisselerini de satarak Uber yönetim kurulundan tamamen ayrıldı. Kalanick'in yeni fon anlaşması, kurucusu olduğu Uber'in Waymo gibi robotaksilerle büyüyen bir rekabetle boğuştuğu döneme denk geldi.

Uber bu süreçte Nuro, Wayve ve Waabi dahil olmak üzere birçok otonom araç girişimine bir dizi yatırım yaptı. Eski Uber mühendisi Anthony Levandowski tarafından kurulan otonom maden aracı şirketi Pronto da artık Atoms bünyesinde bulunuyor. Kalanick bu şirketi nisan ayında satın almıştı.

Levandowski, Uber'e katıldığında Google'dan ticari sırlar çaldığı gerekçesiyle 2020 yılında 18 ay hapis cezasına çarptırılmıştı. Eski mühendis daha sonra dönemin ABD Başkanı Donald Trump tarafından affedilmişti.

Kalanick çarşamba günü yaptığı açıklamada, geçmişte Andreessen ile ortaklık kurmadığı için pişman olduğunu söyledi. Kalanick ayrıca, görevden alındığı dönemde bu risk sermayesi şirketinin yönetim kurulunda olmamasının Uber'e zarar verdiğini iddia etti.

Termometre yeni ekonomik gösterge

ING Group NV Küresel Makro Araştırmalar Başkanı Carsten Brzeski verdiği röportajda bu yaz yaşanan sıcak hava dalgalarının "tüm Avrupalı yetkililer için bir uyanış çağrısı" olması gerektiğini söyledi. Zamanının büyük bölümünü enflasyon ve gayrisafi yurtiçi hasıla (GSYH) gibi temel makroekonomik göstergeleri tahmin etmekle geçiren ekonomist, artık termometrenin de kendisi gibi ekonomistlerin takip etmesi gereken öncü bir gösterge haline geldiğini ifade ediyor.

Avrupa Komisyonu bu yıl, AB üye ülkelerinin yükselen sıcaklıkların sonuçlarına uyum sağlayabilmek için 2050 yılına kadar her yıl yaklaşık 70 milyar euro (80 milyar dolar) harcaması gerektiğini tahmin etti. Avrupa'nın en büyük birincil sigorta şirketi Allianz ise yakın zamanda yayımladığı sıcaklık etkisi simülasyonlarında, AB'nin en büyük ekonomisi olan Almanya'nın 2030 yılına kadar yaklaşık 130 milyar dolar ekonomik kayıpla karşı karşıya kalacağını ortaya koydu. Fransa için ise bu rakam 240 milyar dolar.

Bloomberg'in haberine göre 2014-2024 yılları arasındaki sıcak hava dalgalarının tahmini maliyetleri temel alınarak yapılan projeksiyonlar olan Allianz verileri, analizi gerçekleştiren ekonomistleri bile şaşırttı. Allianz Kıdemli İklim Ekonomisti Hazem Krichene, ekonomik bir etkinin olacağını bildiklerini, ancak kendisi ve ekibinin "bunun bu kadar büyük olmasını beklemediğini" söyledi.

Avrupa'nın konutları ve altyapısı büyük ölçüde soğuk havanın etkilerine karşı koruma sağlamak amacıyla inşa edildi. Ancak artık her yıl birkaç ay boyunca bu altyapının aşırı sıcaklara da dayanabilecek şekilde çalışması gerekiyor. Krichene, "20-30 yıl içinde sıcaklıklarda çok hızlı bir değişim yaşanıyor ve sonunda, sıcağa yeterince uyum sağlayamamış bir kentsel altyapı ile karşı karşıya kalıyorsunuz” dedi. 

“Stagflasyonist bir ortam oluşturuyor”

Allianz'ın araştırmasına göre sıcaklıklar sermayenin beklenen getirisinin düştüğü, yatırımların azaldığı ve üretim kapasitesinin gerilediği bir geri besleme döngüsü yaratıyor. Bu da stagflasyonist bir ortam oluşturuyor ve Avrupa'nın en büyük ekonomilerinde istikrarı korumaya çalışan yetkililer için hızla bir kabusa dönüşebiliyor. Krichene, "Analizimizde gösterdiğimiz şey şu: Eğer hiçbir şey yapmazsanız bunun maliyeti kamu maliyesine yansıyacak. Farkındalık var ancak bunu somut eylemlere nasıl dönüştüreceğimiz gelecek aylarda göreceğimiz konu olacak” ifadelerini kullandı.

Allianz analizine göre Avrupa'nın karşı karşıya olduğu zorluklardan biri de, daha soğuk iklime sahip kuzey ülkelerinin sıcaklık artışıyla birlikte nispeten daha olumlu ekonomik bir seyir izleyebilecek olması. Buna karşılık bölgenin en büyük ekonomileri olan Almanya, Fransa, İtalya ve İspanya anlamlı ekonomik gerileme riskiyle karşı karşıya bulunuyor. Finlandiya'dan Yunanistan'a kadar uzanan Avro Bölgesi içinde bu durum, Avrupa Merkez Bankası açısından "son derece ciddi" bir ikilem yaratıyor.

Brzeski, Avrupa Merkez Bankası'nın daha önce yayımladığı tahminlerde sıcak hava dalgaları ve kuraklığın gıda enflasyonunu yaklaşık 0,4 ila 0,9 puan artırabileceğinin ve bu etkinin gelecek 30 yıl içinde iki katına çıkma potansiyeli taşıdığının gösterildiğini hatırlatıyor. Ayrıca Avrupa Merkez Bankası'nın ortak yazarı olduğu 2025 yazına ilişkin bir analiz, Avrupa ekonomisinin üretiminin yüzde 0,3'ünü kaybettiğini ve bu kaybın 2029 yılına kadar kümülatif olarak yüzde 0,8'e ulaşabileceğini ortaya koyuyor.

Haziran ayının maliyeti 2,36 milyar sterlin

Birleşik Krallık'ta son sıcak hava dalgaları, ülkenin alt yapısındaki önemli eksiklikleri gözler önüne serdi. Londra Belediye Başkanı Sadiq Khan haziran ayında yaptığı açıklamada, yükselen sıcaklıkların maliyetini karşılayabilmek için şehrin özel yatırımcılardan destek almak zorunda kalacağını söyledi. Khan'a göre yalnızca Londra'daki en kırılgan durumdaki konutları aşırı sıcaklardan korumanın maliyeti 9 ila 45 milyar sterlin arasında olacak.

Londra merkezli düşünce kuruluşu Verdant'a göre Birleşik Krallık'ın haziran ayındaki sıcak hava dalgasının maliyeti yaklaşık 2,36 milyar sterlin oldu. Bu hesaplama, yüksek sıcaklıkların çalışmayı zorlaştırması nedeniyle ortaya çıkan üretkenlik kaybını ve sıcağın neden olduğu altyapı ile ekipman arızalarını da dikkate alıyor.

Son sıcak hava dalgalarının şiddeti, Avrupa'da iklim krizine şüpheyle yaklaşan bazılarını bile geri adım atmaya zorluyor. Fransa’da cumhurbaşkanı adayı Marine Le Pen'in bir zamanlar BM destekli IPCC iklim raporunu "çok ama çok alarmcı" olarak nitelendirdiği Ulusal Birlik Partisi, artık bu bilimsel çalışmaları ciddiye almak gerektiğini kabul ediyor. Partinin milletvekillerinden Sébastien Chenu Fransız yayın kuruluşu TF1'e yaptığı açıklamada, "Tepki verebilme kapasitesine sahip olmamız gerekiyor. Çünkü uzun zamandır özellikle IPCC'nin küresel ısınmayı ele alan raporları elimizde bulunuyor" dedi.

Bedeli yalnızca ekonomik değil

Paris merkezli İklim Ekonomisi Enstitüsü'nün analizine göre Fransa geçen yıl iklim değişikliğine uyum için 1,7 milyar euro harcadı. Bu rakama, ulaşım altyapısı ve enerji sistemlerinin aşırı sıcaklara uyarlanması, kamu sağlığı politikaları ve sivil koruma kaynakları için harcanan onlarca milyar euro dahil değil. Enstitünün iklim değişikliğine uyum araştırmalarından sorumlu yöneticisi Vivian Depoues, önümüzdeki zorluklarla başa çıkabilecek kaynakların mevcut olduğunu söyledi. Depoues, "Bunu gerçekleştirmek için gerekli tüm araçlara ve teknik bilgiye sahibiz. Asıl mesele, hedeflerimizi nasıl önceliklendireceğimiz” ifadelerini kullandı. 

Öte yandan, harekete geçmemenin bedeli yalnızca ekonomik değil. Ulusal makamların yayımladığı tahminlere göre bu yaz şu ana kadar Avrupa'da sıcak hava dalgaları 13 binden fazla kişinin ölümüne neden oldu. ING'den Brzeski ise Avrupa'nın şu anda yaşadıklarının "uyandıran sıcak hava dalgası" olması gerektiğini söylüyor. Ona göre bu deneyim, herkesi "iklim değişikliğinin gerçek olduğu" konusunda ikna etmeli.

Ancak, Mandarin Oriental’in köklerine belki de en ayrıcalıklı dokunuşu Mandarin Oriental Bosphorus yapmıştır. Malum, “oriental” dendiğinde dünyada akla gelen ilk şehir İstanbul. Otel ise İstanbul Boğazı'nın en çekici noktalarından biri olan Kuruçeşme’de yer alıyor.

Geçtiğimiz günlerde Boğaz’a karşı çay seremonisi ve The Spa’da iyileştirici etkili masaj almak üzere Mandarin Oriental Bosphorus’taydım. Asya’nın o şifacı elleriyle bedenimi hafiflettikten sonra Mandarin Oriental Bosphorus’un sunduğu sakin ve huzur veren manzarasının eşliğinde çayın büyülü dünyasına adım attım.

Boğaz’a karşı konumlanan Bosphorus Lounge’da “Afternoon Tea” olarak adlandırdıkları servis günün en zarif buluşmalarından birine saat 13.00’ten 18.00’e kadar ev sahipliği yapıyor. Çayın dünyası derken ise abartmıyorum. Çünkü bu servis sizi kıtalar arası bir yolculuğa çıkarıyor. Ben de bu yolculukta yeşil çay ve siyah çayın arasında diye tanımlanabilecek bir işlemle yarı fermente bir çay olan misket limonlu Oolong çayı Imeprial Oolong’dan, Afrika dilinde “kırmızı çalı” anlamına gelen vanilyamsı, topraksı aroması olan Rooibos’un içeriğinde yer aldığı aynı zamanda kakaolu bir siyah çay olan Cocoa Velvet’a kadar pek çok çeşidi deneyimledim. Mevsime göre hazırlanan tatlı ve tuzlu lezzetlerle sunulan bu seçkin çay saatindeki el yapımı pastalar, tatlılar, çikolatalar ve fırın ürünleri otel bünyesindeki Mandarin Cake Shop tarafından hazırlanıyor.

Bu aralar ise Mandarin Oriental Bosphorus, İstanbul, beşinci yılını özel olarak gastronomi, miksoloji ve wellness alanlarında hazırladığı ayrıcalıklı deneyimlerle kutluyor. Otelin beş yıllık yolculuğundan ilham alan kutlama programı, Mandarin Oriental’in Asya köklerinden beslenen ve Türk misafirperverliğiyle birleşen hizmet anlayışını yansıtan lezzetleri, kokteylleri ve bakım uygulamalarını bir araya getiriyor.

Kutlamalar kapsamında hazırlanan ve Olea & Bar’da misafirlere sunulan özel menü, Akdeniz ve İtalyan mutfağının seçkin lezzetlerini mevsimsel dokunuşlarla taçlandırıyor.

Menü, armut chutney'i, kapari ve çarkıfelek meyvesi sosuyla zenginleştirilen somon gravlax tartar ile başlıyor. Ardından narenciye sosunda marine edilmiş enginar, zencefilli havuç kreması ve taze yeşilliklerle hazırlanan hafif bir başlangıç sunuluyor.

Ana yemek öncesinde servis edilen limonlu tereyağı ve parmesan eşliğindeki linguine, menünün sade ve dengeli karakterini yansıtırken; ana yemek seçeneklerinde safranlı risotto ve maydanoz, limon kabuğu ile sarımsaktan oluşan geleneksel gremolata eşliğinde sunulan Milano usulü dana incik ile narenciye sosu, bademli kereviz püresi ve körpe pancarla servis edilen somon fileto öne çıkıyor.

Kutlama menüsü, misafirlerin masasında hazırlanarak servis edilen tiramisu ile tamamlanıyor. Mascarpone kreması, espresso, Amaretto, Kahlua ve orman meyvelerinin uyumuyla hazırlanan bu klasik İtalyan tatlısı, menüye zarif bir final.

Mandarin Oriental Bosphorus, Istanbul’un beşinci yılına özel olarak hazırlanan “Beşinci Yıl Pastası” ise otelin pastacılık ekibinin ustalığını ve detaylara verdiği önemi yansıtan özel bir yorum olarak karşımıza çıkıyor. Mandarin Cake Shop’ta misafirlerin beğenisine sunulan ve katmanlı yapısıyla farklı dokuları ve aromaları bir araya getiren pasta; vanilyalı bademli pandispanya, badem krokan, mango dolgusu ve vanilyalı beyaz çikolatalı mousse'tan oluşuyor. Meyvemsi ve ferah notaları, beyaz çikolatanın zarif dokunuşu ve bademin karakteristik aromasıyla dengelenerek rafine bir lezzet profili sunuyor. Pasta, şıklığı ve zarafeti ön planda tutan sunumuyla da dikkat çekiyor.

Hemen söyleyelim, kutlamalar yalnızca gastronomiyle sınırlı değil. Örneğin, The Spa’da beşinci yıla özel olarak Valmont iş birliğiyle hazırlanan “Zamansız Dokunuş Yüz Bakım Paketi’nden de yararlanılabilir.

"İşgalin açtığı orijinal yara yeniden kanıyor"

CRM AgriCommodities Kıdemli Piyasa Danışmanı Mike Verdin, yaşanan son gelişmeleri değerlendirerek, "Piyasa şu ana kadar Ukrayna savaşına rağmen kesintisiz tahıl sevkiyatlarına güveniyordu. Şu an gördüğümüz şey, aslında Rusya'nın işgalinin açtığı orijinal yaranın yeniden kanamasıdır." ifadelerini kullandı.

Uluslararası gıda emtia fiyatları 2023'ten bu yana en yüksek seviyelerinde seyretse de, Ukrayna işgalinin hemen ardından ulaşılan zirvelerin hala oldukça altında bulunuyor. Önceki yıllardaki bereketli hasatlar sayesinde tahıl stokları henüz yeterli seviyede. Ayrıca Romanya, Bulgaristan ve Sırbistan, Karadeniz bölgesinden buğday tedariki için önemli alternatifler olarak öne çıkıyor.

Çiftçiler enerji ve gübre kriziyle boğuşuyor

Buna rağmen, yaşanan kesintiler küresel pazarda giderek artan baskılara yenilerini ekliyor. Ukrayna'nın rafinerilere yönelik saldırıları nedeniyle Rus çiftçiler, traktörleri için ihtiyaç duydukları dizel yakıta uygun fiyatlarla ulaşmakta zorluk çekiyor. Bazı ülkelerdeki üreticiler ise kritik enerji ticaret noktalarından Hürmüz Boğazı'nın sık sık kapanması yüzünden gübre ve akaryakıt kıtlığının yanı sıra yüksek fiyatlarla da mücadele etmek zorunda kalıyor.

İklim olayları tarımı zorluyor

Tüm bu sorunlara, değişken hava koşulları da yeni bir belirsizlik katmanı ekliyor. Avrupa'nın bazı bölgelerinde yaşanan sıcak hava dalgasının ardından hasadın düşmesi bekleniyor. Özellikle mısır mahsullerinde beklenen hasarın, kıtayı hayvan yemi olarak kullanılan bu üründe ithalata daha bağımlı hale getirmesi öngörülüyor.

ABD'nin başlıca tarım bölgeleri olan Ovalar ve Mısır Kuşağı'nda etkisini sürdüren kuraklık, temel gıda maddelerinin fiyatlarını şimdiden yukarı çekti. El Niño hava olayının geri dönüşünün ise tarım sektöründe daha fazla aksamaya yol açması bekleniyor.

Ukrayna ekonomisine ağır darbe

Tahıl, Ukrayna için en önemli döviz kaynaklarının başında geliyor. Karadeniz'deki ticaretin aksaması, tarım gelirlerinin düşmesi ve nakliye maliyetlerinin artması anlamına gelirken, ülkenin savaş ekonomisi üzerindeki baskıyı da giderek ağırlaştırıyor.

İspanya merkezli zeytinyağı devi Deoleo'nun CEO'su Cristóbal Valdés, CNBC'ye gönderdiği e-postada, "2022 ile 2024 yılları arasında yaşanan ve sektör üzerinde ciddi ancak geçici bir etki yaratan son derece karmaşık piyasa döngüsü artık kesin olarak geride kaldı." değerlendirmesini yaptı.

Başta İspanya olmak üzere zeytin üreten lider ülkelerdeki olumlu yağış eğilimleri, önümüzdeki hasat dönemi için güçlü bir küresel rekoltenin yolunu açtı. Valdés, bu durumun daha sağlam ve dengeli bir küresel arzı pekiştirdiğini belirtti.

Bertolli ve Carbonell gibi dünyaca ünlü zeytinyağı markalarının üreticisi olan Deoleo, 2022-2024 yılları arasındaki üç yıllık dönemi sektör tarihinin en zorlu süreçlerinden biri olarak tanımlamıştı. Güney Avrupa'da etkili olan şiddetli kuraklık ve kavurucu sıcaklar hasadın büyük bir kısmını yok etmiş, bu durum hem tüketicileri hem de sektör profesyonellerini şaşırtan baş döndürücü bir fiyat artışına yol açmıştı.

Rekor fiyatlardan geri dönüş başladı

Zeytinyağı fiyatlarının makul seviyelere gerilemesi, sağlıklı Akdeniz diyetinin vazgeçilmezi olan bu ürüne yönelik tüketici talebini yeniden canlandırıyor. Fiyatlardaki bu düşüş eğilimi, özellikle Amerikalı tüketicilerin zeytinyağını günlük rutinlerine yeniden dahil etmesini sağlıyor.

Fiyat istikrarının tüm değer zincirinde öngörülebilirliği artırdığını vurgulayan Valdés, "Bu durum daha istikrarlı bir fiyat ortamı öngörmemizi sağlıyor. Fiyatlardaki istikrar da küresel hanehalkı talebinde bir toparlanmayı beraberinde getiriyor." ifadesini kullandı.

Avrupa Komisyonu'nun en son haftalık verilerine göre, İspanya'da sızma zeytinyağı fiyatları kilogram başına yaklaşık 3,9 euro seviyesinde seyrediyor. Bu rakam, toptan sızma zeytinyağı fiyatlarının kilogram başına 9,3 euro ile rekor kırdığı Ocak 2024 döneminden oldukça uzak bir noktada duruyor.

Sıkılabilir şişeler ABD satışlarını uçurdu

Deoleo CEO'su Cristóbal Valdés, kilit pazarlarda satış hacmi büyümesinin iyileştiğini, ABD'de ise zeytinyağı satın alan hane sayısının tüm gelir gruplarında istikrarlı bir şekilde arttığını kaydetti. Şirket, ABD'deki satış artışında ambalaj tasarımındaki yeniliğin büyük rol oynadığını belirtiyor.

Tüketici odaklı inovasyonun önemine dikkat çeken Valdés, "Yeni ortaya çıkan trendlerle ilgili olarak, birincil pazar itici gücünün modern mutfak alışkanlıklarına göre uyarlanmış inovasyonlar olduğuna inanıyorum. Bu durum özellikle genç tüketiciler ve zeytinyağının faydalarını ilk kez keşfedenler için geçerli." değerlendirmesini yaptı.

Şirketin Bertolli markası altında sunduğu sıkılabilir şişe tasarımına atıfta bulunan Valdés, "Bunun net bir yansıması, işlevsel ve katma değerli ambalajların yükselişidir. Aslında sıkılabilir formatlar, ülkedeki tüm kategorideki büyümenin yüzde 40'ını şimdiden tek başına sırtlıyor." açıklamasında bulundu.

Analistler ise iklim değişikliği, su kıtlığı ve hastalık baskıları gibi kronik sorunlar devam ederken, küresel zeytinyağı arzının bir sezondan diğerine ani dalgalanmalar göstermesi riskine karşı uyarılarda bulunuyor.

Araştırma, şirketlerin başvurabildiği ya da ücret ödeyerek katılabildiği bir değerlendirme sürecine dayanmıyor. Sonuçlar, çalışanların bağımsız ve anonim olarak verdiği yanıtlar üzerinden oluşturuluyor. 10 binin üzerinde çalışanın katıldığı araştırmada 200 binden fazla işveren değerlendirmesi analiz edildi. Çalışanlara, görev yaptıkları şirketi bir arkadaşlarına ya da aile üyelerine tavsiye edip etmeyecekleri de dahil olmak üzere 40 farklı soru yöneltildi.

Bu nedenle Biofarma’nın elde ettiği sonuç, şirketin dışarıya anlattığı işveren kimliğinden çok, kurumun içinde nasıl bir çalışma deneyimi sunduğunu gösteriyor.

İyi yaşamlar için tutkuyla çalışan bir kurum kültürü

Biofarma Yönetim Kurulu Başkanı Nilüfer Bulut, ilaç sektöründe 1’inci sırada yer almalarının büyük bir gurur kaynağı olduğunu söylüyor. Ancak Bulut’a göre listenin asıl anlamı, çalışanlarla şirket arasında kurulan ilişkinin doğrudan çalışanların değerlendirmeleriyle görünür hale gelmesi: “Biz bu sonucu, başarı hanesine yazılacak bir veri olarak değil, her bir çalışma arkadaşımızla kurduğumuz güçlü bağların doğal bir yansıması olarak görüyoruz.”

Araştırmaya verilen yanıtların, Biofarma’nın güven, tutku ve takım ruhu olarak tanımladığı kurumsal değerlerin yalnızca yazılı söylemlerden ibaret olmadığını ortaya koyduğunu belirten Bulut, bu değerlerin şirketin farklı kademelerinde gerçek bir karşılık bulmasını, sonucun en önemli taraflarından biri olarak değerlendiriyor.

Biofarma’nın çalışan yapısı yalnızca merkez ofisten oluşmuyor. Sancaktepe’deki üretim tesisinden Türkiye’nin farklı noktalarında görev yapan saha ekiplerine, Ar-Ge çalışanlarından yönetim birimlerine kadar geniş bir organizasyondan söz ediliyor. Bu kadar farklı görev, uzmanlık ve çalışma düzenini aynı kurum kültürü etrafında bir araya getirebilmek ise güçlü bir iletişim ve güven ortamı gerektiriyor.

Bulut, şirketin temel önceliğini üretim tesisinde, sahada ya da merkez ofiste çalışan herkesin kendisini değerli hissettiği, adil ve huzurlu bir çalışma ortamı oluşturmak olarak tanımlıyor. Elde edilen dereceyi ise tamamlanmış bir sürecin sonucu olarak değil, bundan sonraki çalışmalar için önemli bir gösterge olarak değerlendiriyor: “Bu bizim için bir varış noktası değil, doğru yolda olduğumuzu gösteren bir işaret.”

Her çalışan, Biofarma için bir ‘değer ortağı’

İlaç sektörü, yüksek bilimsel uzmanlık, uluslararası regülasyonlar, kalite standartları ve hataya yer bırakmayan üretim süreçleri gerektiriyor. Böyle bir alanda güçlü bir işveren markası oluşturmak, yalnızca yan haklar ya da insan kaynakları uygulamalarıyla sınırlı değil. Çalışanların bilgi ve deneyimini sürekli geliştirmek, kurumdaki değişime katılmalarını sağlamak ve güvene dayalı bir iletişim ortamı kurmak da önem taşıyor.

Biofarma bu yaklaşım doğrultusunda çalışanlarını yalnızca iş süreçlerini yürüten kişiler olarak değil, şirketin gelecek vizyonunu taşıyan “değer ortakları” olarak görüyor. Şirket içi eğitimler ve gelişim programlarıyla çalışanların mesleki yolculukları desteklenirken farklı birimlerden gelen geri bildirimler de kurum kültürünün gelişimi açısından değerlendiriliyor.

Nilüfer Bulut, çalışanları dinlemenin tek başına yeterli olmadığı görüşünde. Asıl farkın, çalışanların dile getirdiği konuların takip edilmesi ve uygulanabilir olanların somut adımlara dönüştürülmesiyle ortaya çıktığını vurguluyor: “Onlardan gelen her geri bildirimi dinliyor, ardından bu geri bildirimleri şirket içinde gerçekten hayata geçen adımlara ve dönüşümlere çevirmek için çalışıyoruz.”

Bu yaklaşım, kurum kültürünün yönetim tarafından tek yönlü biçimde belirlenmesi yerine çalışanlarla birlikte gelişmesini sağlıyor. Açık iletişim, şeffaflık ve adalet duygusu da bu sürecin temelini oluşturuyor. Bulut’a göre sürdürülebilir bir yönetim anlayışının yolu, adımların birlikte atılmasından ve elde edilen kazanımların ekip içinde adil biçimde paylaşılmasından geçiyor.

80 yılı aşan üretim deneyimi

Biofarma’nın işveren kimliğinin arkasında, 1945 yılına uzanan köklü bir üretim geçmişi bulunuyor. Şirket, Sancaktepe’deki 18 bin metrekarelik tesisinde yaklaşık 800 çalışan ve beş üretim hattıyla faaliyet gösteriyor. Yıllık 86 milyon kutuluk üretim kapasitesine sahip olan Biofarma, ürünlerini yaklaşık 30 ülkeye ihraç ediyor.

2016 yılında kurulan Ar-Ge Merkezi ise yeni ürün geliştirme ve ilaç araştırmalarını şirketin büyüme stratejisinin önemli parçalarından biri haline getiriyor. Üretim kapasitesi, Ar-Ge çalışmaları ve uluslararası pazarlardaki varlığı birlikte değerlendirildiğinde Biofarma, Türkiye ilaç sanayisinin köklü ancak değişime açık oyuncularından biri olarak konumlanıyor.

Şirket açısından hedef yalnızca daha fazla ilaç üretmek değil. Uluslararası standartlarda güvenilir ürünler geliştirmek, bunu Türkiye’deki insan kaynağıyla gerçekleştirmek ve Türk ilaç sektörünün küresel rekabet gücüne katkı sağlamak da büyüme yaklaşımının bir parçası.

Nilüfer Bulut, Biofarma’nın geleceğini üretim, bilim ve çalışan deneyimini birbirinden ayrı başlıklar olarak görmeden şekillendirdiklerini belirtiyor. Akademi-sanayi iş birliklerinin geliştirilmesi, yenilikçi ürünlerin desteklenmesi ve çalışanların bilgi birikiminin güçlendirilmesi bu yaklaşımın temel unsurları arasında yer alıyor.

Forbes Türkiye ve Statista araştırmasında elde edilen sektör 1’inciliği de şirketin bu uzun vadeli yaklaşımının çalışan tarafındaki karşılığını gösteriyor. Sonuç, Biofarma’nın geçmişinden aldığı üretim deneyimini yeni dönem çalışma kültürüyle bir araya getirebildiğine işaret ederken şirket açısından çıtayı daha da yükselten yeni bir başlangıç anlamına geliyor.

Biofarma önümüzdeki dönemde de çalışan deneyimini, gelişimi ve esenliği büyüme stratejisinin merkezinde tutmayı; şeffaflık, güven ve açık iletişime dayalı çalışma ortamını güçlendirmeyi hedefliyor.

Son yıllarda iş dünyasında en çok konuşulan konulardan biri yetenek transferi. Şirketler başarılı yöneticileri rakiplerinden transfer ediyor, farklı ülkelerden uzmanlar getiriyor, bazen de yalnızca bir kişiyi değil, bütün bir ekibi bünyelerine katıyor. Bu yaklaşımın arkasında oldukça güçlü bir varsayım var: Eğer başarılı insanları organizasyonunuza kazandırırsanız, başarı da onlarla birlikte gelir.

Peki gerçekten öyle mi?

Amazon Prime Video’nun Étoile dizisi bana göre bu varsayımı beklenmedik bir yerden sorguluyor.

Amy Sherman-Palladino ve Daniel Palladino’nun yarattığı dizi, ilk bakışta Paris ve New York’taki iki köklü bale kurumunun hikâyesini anlatıyor. Birkaç bölüm izledikten sonra anlıyorsunuz ki mesele bale değil. Bale yalnızca anlatım dili. Dizinin asıl konusu, performansın nerede üretildiği.

Hikâye oldukça yalın. Seyirci sayıları düşen, finansal baskılarla mücadele eden iki prestijli bale kurumu, ses getirecek cesur bir karar alıyor. Paris’teki topluluk ile New York’taki topluluk, en başarılı dansçılarını, koreograflarını ve yaratıcı isimlerini belirli bir süre için karşılıklı olarak değiştiriyor.

Kâğıt üzerinde bakıldığında fikir kusursuz görünüyor.

Aynı insanlar, aynı yetenekler, aynı deneyimler. 

O hâlde sonuçlar neden aynı olmasın?

Étoile izlediğimizde bu sorunun yanıtını bulmaya başlıyoruz. 

İlk bölümlerde büyük krizler ya da yüksek tempolu olaylar izlemiyoruz. Bunun yerine çok daha gerçek bir şey görüyoruz. Paris’ten gelen bir dansçı New York’taki ilk provasına çıkıyor. New York’tan gelen bir koreograf Paris’teki ekiple çalışmaya başlıyor. Kimse yeteneğini kaybetmiyor. Kimse bir gecede daha az başarılı olmuyor. Buna rağmen küçük aksaklıklar, sessiz gerilimler ve görünmeyen uyumsuzluklar ortaya çıkıyor.

Bir kurumda prova dakikası dakikasına başlıyor. Diğerinde yaratıcı tartışmalar sürecin doğal bir parçası. Bir ekip hata yapmayı öğrenmenin yolu olarak görüyor. Diğeri kusursuzluğu temel beklenti kabul ediyor. Ayrıca kimse bunları yüksek sesle anlatmıyor. Ama herkes bunları hissediyor.

İzlerken biz de tüm duyguları derinlemesine yaşamaya başlıyoruz dizi de bir süre sonra bale sahnesinden çıkıp hayatın kendisini anlatmaya başlıyor.

Çünkü aynı deneyimi hepimiz yaşıyoruz.

Yeni bir işe başladığımızda…

Farklı bir ülkeye taşındığımızda…

Başka bir ekibin parçası olduğumuzda…

İlk zorlandığımız şey çoğu zaman yaptığımız iş değildir.

Yeni ortamın görünmeyen kurallarıdır.

Kim önce konuşur?

Kararlar nasıl alınır?

Hata yapmak ne kadar güvenlidir?

İnsanlar birbirlerine nasıl geri bildirim verir?

Başarı tam olarak neye göre ölçülür?

Bu soruların cevabı hiçbir çalışan el kitabında yazmaz. Ama performansı en çok onlar belirler.

Şu ana kadar yazdıklarımı düşünüce ve Etoile’in sahnelerini bir çok kez izleyince uzun zamandır üzerinde düşündüğüm bir kavrama ihtiyaç duyduğumu fark ettim.

Ben buna Context Migration (Bağlam Göçü) adını veriyorum.

Çünkü insanlar şirket değiştirebilir. Ülke değiştirebilir.Takım değiştirebilir.

Fakat onları başarılı yapan bağlam aynı kolaylıkla yer değiştirmez.

Bilgi transfer edilir. Deneyim transfer edilir. Özgeçmiş transfer edilir.

Ama görünmeyen çalışma ritmi, güven ilişkileri, ortak alışkanlıklar ve kültürel refleksler bavula konulamaz. Bu yüzden dünyanın en başarılı profesyonelleri bile yeni bir organizasyonda kendilerini yeniden kanıtlamak zorunda kalırlar.

Étoile’nin en güçlü yanını söylemem gerekirse performansın yalnızca bireysel bir özellik olmadığını hissettirmesi derim.

Bu düşünce beni futbola götürdü.

Pep Guardiola’nın kariyerine baktığınızda ilk akla gelen şey kazandığı kupalar oluyor. Barcelona’da kurduğu oyun düzeni, daha sonra Manchester City’de de büyük başarı getirdi. Elbette Guardiola yanında oyuncularını götürmedi. Aynı kulübü de götürmedi.

Ama bir şeyi taşıdı. Çalışma disiplinini. Detaylara gösterdiği özeni. Antrenman kültürünü.

Ortak oyun dilini. Başka bir ifadeyle, yalnızca futbol bilgisini değil, bir çalışma iklimini taşıdı.

Étoile’deki dansçılar ise bunun tam tersini yaşıyor. Onlar yeteneklerini yeni bir şehre götürüyorlar. Ama onları yıllardır besleyen görünmez çalışma iklimini aynı kolaylıkla taşıyamıyorlar.

Bu detaylara inince biraz daha derinlemesine incelemek ve ikinci bir kavramla sizi tanıştırmak istiyorum. 

Performance Habitat. (Performans Habitatı)

Performansı uzun yıllardır bireyin sahip olduğu bir özellik gibi anlatıyoruz.

Étoile bana performans ile ilgili başka bir şey düşündürdü. Performans, insanın içinde yaşayan bir özellik değildir. Performans, insanı çevreleyen görünmez ortamın ürettiği bir sonuçtur. Ben Performance Habitatı kavramını bunun için öneriyorum.

Performance Habitatı; insanların potansiyellerini tekrar tekrar ortaya çıkarabilmelerini sağlayan görünmez koşulların bütünüdür.

Güven, çalışma ritmi, geri bildirim kültürü, ortak amaç, merak ve liderlik anlayışı. Bunların hiçbiri tek başına performans üretmez. Ama hepsi birlikte olduğunda, sıradan görünen insanların bile olağanüstü işler çıkarabildiği bir ortam oluşur.

Yıllardır yanlış soruyu soruyoruz.

“En iyi insanı nasıl buluruz?”

Oysa önce şunu sormalıyız:

“En iyi insanların sürekli olarak en iyi hâllerini ortaya çıkarabilecekleri nasıl bir ortam tasarlıyoruz?”

Bu sorunun cevabını ararken aklıma Étoile’den çok farklı bir dünya geliyor.

Pixar. 

Bir filmin en kritik aşamalarında yönetmenler ve yaratıcı ekip aynı odada buluşuyor. Bu toplantılara Braintrust adı veriliyor. Amaç birbirlerini onaylamak değil; hikâyeyi daha iyi hâle getirmek. O odada unvanlar konuşmuyor. Savunmalar konuşmuyor. Sadece hikâye konuşuyor. Kimsenin önerisi uygulanmak zorunda değil. En önemli Kural herkes dürüst olmak zorunda. Pixar’ın onlarca yıldır güçlü hikâyeler üretebilmesinin nedeni yalnızca yaratıcı insanları işe alması değil, yaratıcılığı sürekli besleyen bir habitat kurabilmiş olmasıdır.

Pixar örneğini düşünürken Étoile'nin ilerleyen bölümlerindeki bir sahne aklımdan çıkmıyor.

Yeni gelen dansçılardan biri teknik olarak kusursuz olmasına rağmen prova sırasında beklediği karşılığı bulamıyor. Kimse onun kötü dans ettiğini söylemiyor. Kimse yeteneğini sorgulamıyor. Çünkü sorun görünmez bir yerde.

Ekibe yeni katıldığı için diğerlerinin çalışma temposunu henüz okuyamıyor.

Hatta ne zaman inisiyatif alacağını ve ne zaman geri çekileceğini de tam olarak bilemiyor. Hangi geri bildirimin kişisel, hangisinin tamamen sanatsal olduğunu henüz anlayamıyor. Bir süre sonra şunu fark ediyorsunuz. Dizide insanlar başarısız olmuyor sadece bulundukları habitatı henüz okuyamıyorlar.

İş dünyasında da bunun sayısız örneğini görüyoruz.

Yıllar önce Floransa'da yaşayan insanlar bunu bugünkü yöneticilerden daha iyi anlamıştı. Rönesans'ı anlatırken çoğumuz Leonardo da Vinci'den, Michelangelo'dan ya da Botticelli'den söz ederiz. Peki hiç düşündünüz mü neden bütün bu isimler aynı dönemde, aynı şehirde ortaya çıktı? Bunu yalnızca bireysel dehayla açıklamak kolay ama bana göre eksik. Medici Ailesi o dönemde sadece sanatçıları desteklemedi.

Onların karşılaşabileceği, tartışabileceği, birbirinden öğrenebileceği ve risk alabileceği bir kültürel ortam oluşturdu. Bugün tarihte bir zaman yolculuğu yaptığımızda Rönesans'ı yaratanın yalnızca büyük sanatçılar değil, onları besleyen görünmez iklim olduğunu daha net görebiliyoruz. Étoile'nin verdiği mesaj da bana göre aynı. Dizide önce yıldız dansçıları görüyoruz. Ama bu yıldız dansçılar bize çok daha derinlerde görünmeyen bir sahneyi anlatıyor. 

Bu nedenle Performans Habitatı kavramını sadece şirketler için değil, hayatın kendisi için de önemli buluyorum. Çoğu zaman insanlar yanlış şirketlerde değildir, yanlış habitattadırlar. Ve bu insanların sorunu yetenek eksikliği değildir. Yeteneklerini görünür kılacak ortamların eksikliğidir. Bu temel nedenlerle aynı insan, bir kurumda sıradan görünürken başka bir kurumda olağanüstü başarılara imza atabilir.

Gelin birlikte tarihin en ilginç araştırmalarından birini hatırlayalım. Google'ın yıllar önce başlattığı Project Aristotle çalışması. Google yüzlerce ekibi analiz ederek tek bir sorunun cevabını arıyordu. En başarılı ekipleri gerçekten farklı yapan neydi?

İlk tahminler oldukça tanıdıktı.

En iyi üniversiteler, en yüksek IQ, en deneyimli çalışanlar, en başarılı yöneticiler. Araştırmanın sonunda ulaşılan sonuç ise şaşırtıcıydı. Ekiplerin başarısını belirleyen en önemli unsur ne deneyimdi ne de bireysel zekâydı. En güçlü değişken, insanların fikirlerini rahatlıkla söyleyebildiği, hata yapmaktan korkmadığı ve birbirlerine güven duyduğu psikolojik güven ortamıydı.

Başka bir ifadeyle...

Habitat.

Bu durumda sizce Étoile ile Google'ın araştırması aynı cümlede buluşmuyor mu?

İnsanların performansını yalnızca insanlar belirlemiyor. İnsanların içinde çalıştıkları görünmez ortam da belirliyor. Bu yüzden artık liderlik anlayışımızın da değişmesi gerektiğini düşünüyorum. Uzun yıllardır liderliği insan yönetimi üzerinden tanımlıyoruz. Bana göre bir liderin en birincil sorumluluğu habitat tasarlamak olmalı. Bu düşünceyi biraz daha somutlaştırabilmek için kendi adıma küçük bir çerçeve oluşturdum.

Buna The Performance Habitat Framework (Performans Ekosistemi Çerçevesi) diyorum. Bu bir yönetim modeli değil. Daha çok güçlü performansların ortaya çıktığı ortak zemini tarif etmeye çalışan bir düşünme çerçevesi.

Birinci unsur güven.

İnsanlar hata yapmaktan korkuyorsa, gerçek potansiyellerini hiçbir zaman gösteremezler.

İkinci unsur ortak ritim.

Étoile'nin en güzel anlattığı konulardan biri buydu.

Başarı yalnızca aynı hedefe sahip olmakla değil, aynı tempoda birlikte hareket edebilmekle de ilgiliydi.

Üçüncü unsur geliştiren geri bildirim.

Pixar'ın Braintrust kültürü bunun en güçlü örneklerinden biri.

Amaç eleştirmek değil.

Birlikte daha iyi bir iş ortaya çıkarmak.

Dördüncü unsur ortak anlam.

İnsanlar yalnızca maaş için uzun süre yüksek performans göstermez.

Yaptıkları işin daha büyük bir hikâyenin parçası olduğuna inandıklarında bambaşka bir enerji ortaya çıkar.

Ve son unsur ise;

Merak.

Bugün birçok kişi NVIDIA'nın başarısını yapay zekâya ya da geliştirdiği çiplere bağlıyor. Bence bunlar sonucun görünen kısmı. Şirketi farklı yapan asıl unsur, yıllardır korumayı başardığı öğrenme kültürü. Jensen Huang'ın sık sık vurguladığı teknik derinlik, uzun vadeli düşünme, mühendislerin birbirlerinden öğrenmesini teşvik eden yapı ve zor problemlere duyulan ortak merak, yalnızca güçlü bir teknoloji şirketi yaratmadı. Sürekli kendini yenileyebilen bir Performance Habitatı oluşturdu. Bu yüzden bugün pek çok şirket NVIDIA'nın ürünlerini kopyalamaya çalışıyor. Asıl kopyalanması zor olan şey ürünler değil. O ürünleri ortaya çıkaran görünmez habitat. Étoile'nin bana bıraktığı en güçlü düşünceyi şöyle anlatabilirim. 

Şirketler insanları transfer ediyor. Bilgi transfer ediyor. Teknoloji transfer ediyor. Çoğu zaman performansın üretildiği habitatı transfer edemiyor. Bu yüzden bazı satın almalar başarısız oluyor. Bazı üst düzey transferler beklenen etkiyi yaratmıyor. Bazı ekipler ise aynı insanlar olmalarına rağmen yıllarca olağanüstü sonuçlar üretmeye devam ediyor. Çünkü performans yalnızca bireyin taşıdığı bir özellik değil. Performans, doğru habitatla buluştuğunda görünür hâle gelen bir potansiyel.

Performansın gerçek adresi

Étoile'yi bitirdiğinizde aklınızda tek kalan şey bale değil.  En çok iz bırakan, hayatın çok tanıdık bir sorusu oluyor. Neden bazı insanlar gittikleri her yerde parlamayı başarıyor, bazıları ise aynı yeteneğe sahip olmalarına rağmen yeni bir ortamda sanki kendilerinden bir parça kaybediyor?

İşte tüm bu yazı boyunca anlatmak istediğim konu bu ve bana göre yıllardır bu soruya yanlış yerden bakıyoruz. Başarıyı insanların içinde arıyoruz. Étoile başka bir ihtimali gösteriyor. Performans yalnızca bireysel bir özellik değildir. Performans, insan ile içinde bulunduğu ortam arasındaki ilişkinin ürünüdür.

Bu nedenle de bu yazımda iki yeni kavram önerdim.

İlki Context Migration.

İnsanların yer değiştirmesiyle birlikte bilgiyi, deneyimi ve uzmanlığı taşıyabildiğini; ancak onları başarılı yapan görünmez bağlamın aynı kolaylıkla taşınamadığını anlatıyor.

İkincisi ise Performance Habitat.

Yani insanların potansiyellerini sürdürülebilir biçimde ortaya çıkarabilmelerini sağlayan görünmez ortam.

Gelecekte şirketleri birbirinden ayıracak en önemli unsur, en parlak insanları işe almak olmayacak. Onların en parlak hâllerini ortaya çıkarabilecek habitatları tasarlayabilmek olacak. Tartışmasız yetenek değerlidir. Bilgi değerlidir. Deneyim değerlidir. Ama bütün bunlar, doğru habitatın içinde anlam kazanır.

Bazı insanlar gittikleri her yere başarı götürmez, doğru ortamı bulduklarında gerçek başarılarıyla tanışırlar. İnsanların yıldızlaşabilecekleri sahneler tasarlayabilmek gelecek için çok kritik. 

Étoile, yüzeyde bale üzerine kurulmuş bir dizi. Ama aslında çok daha evrensel bir gerçeği hatırlatıyor. İnsanlar değişebilir. Şirketler değişebilir. Şehirler değişebilir. Fakat performans, tek başına hiçbir yere gitmez. Onu taşıyan görünmez habitat da birlikte hareket edebildiğinde yolculuk devam eder.

Kariyerimiz boyunca kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur:

Ben daha başarılı olabileceğim bir iş mi arıyorum...

Yoksa içimdeki en iyi hâli ortaya çıkarabilecek doğru habitatı mı?

"2026 yılının yarısını tamamladığımız bugünlerde ben de şunu bir kez daha fark ediyorum ki performans hiçbir zaman bavula sığmadı; biz sadece yıllardır onu yanlış yerde arıyorduk."

Bu soruyu ilk bakışta tuhaf bulabilirsiniz. Sonuçta hepimizin sabah rutini aşağı yukarı aynı. Alarm çalıyor, telefonu elimize alıyoruz, saat kaç olmuş diye bakıyoruz. Ardından çoğu zaman farkında bile olmadan ekranda küçük bir yolculuk başlıyor. Gece gelen e-postalar, bir arkadaşın mesajı, haber bildirimleri, sosyal medya akışı, hava durumu, takvim… Henüz yataktan kalkmadan zihnimiz onlarca farklı uyarana dokunmuş oluyor.

Günün en önemli kararları da daha kahvemizi bile içmeden verilmiş oluyor.

Çünkü bu uyaranlar ile karşılaştığımız o ilk birkaç dakika, aslında günün geri kalanını kimin yöneteceğine karar veriyor. Dikkatimizin mi? Yoksa dikkatimizi isteyen dünyanın mı?

Bu durumu yalnızca sabah yaşamıyoruz. Bir toplantının ortasında masanın üzerinde duran telefonun ekranı aniden aydınlanıyor. Kimse telefonu eline almıyor belki ama masadaki herkesin gözleri istemsizce o tarafa kayıyor. Akşam yemeğinde çocuğu okulda yaşadığı heyecanlı bir olayı anlatırken, anne ya da baba "Bir saniye..." diyerek telefonuna bakıyor. O bir saniye çoğu zaman otuz saniyeye, bazen birkaç dakikaya dönüşüyor. Sohbet kaldığı yerden devam ediyor gibi görünse de aslında devam etmiyor. Çünkü dikkat, çoktan masadan kalkmış oluyor.

İlginç olan şu ki, bütün bunlar bize artık normal geliyor. Çağımızın en büyük sorunu, dikkatimizi kaybetmeyi sıradanlaştırmış olması. İnsanlık tarihi boyunca dikkat hiçbir zaman bu kadar değerli olmamıştı. Bugün bilgiye ulaşmak için büyük kütüphanelere gitmemiz gerekmiyor. Dünyanın en iyi üniversitelerinin dersleri, en önemli araştırmaları ve milyonlarca kitap birkaç dokunuş uzağımızda. Bilgi hiç olmadığı kadar bol. İletişim hiç olmadığı kadar hızlı. Teknoloji hiç olmadığı kadar güçlü.

Buna rağmen kendimizi giderek daha sık aynı cümleleri kurarken buluyoruz.

"Eskisi gibi kitap okuyamıyorum."

"Bir filme sonuna kadar odaklanamıyorum."

"Telefonu neden elime aldığımı unutuyorum."

"Düşünmeye fırsat bulamıyorum."

Sorun aslında bilgi eksikliği değil. Tam tersi bilginin fazlalığı. Daha da önemlisi, dikkatimizi dağıtan seslerin hiç olmadığı kadar yükselmiş olması.

Bir zamanlar şehir meydanlarında tellallar vardı. Sonra gazeteler geldi. Ardından radyo, televizyon ve internet... Her yeni iletişim aracı, insanlığın ufkunu genişletti. Fakat aynı zamanda zihnimize ulaşmak isteyen seslerin sayısını da artırdı. Bugün o sesler artık dışarıdan gelmiyor. Cebimizde taşıdığımız küçük ekranların içinden bize sesleniyor.

Bu sesleri nasıl azaltacağımızı düşünürken, birkaç hafta önce okuduğum bir kitap zihnime uzun zamandır hiçbir kitabın yapmadığı bir şeyi yaptı. Bana yeni bilgiler öğretmekten çok, her gün yaşadığım ama artık fark etmediğim bir gerçeği yeniden gösterdi.

MSNBC sunucusu ve gazeteci Chris Hayes'in Penguin Press tarafından yayımlanan The Sirens' Call: How Attention Became the World's Most Endangered Resource (Sirenlerin Çağrısı: Dikkat nasıl en çok tehlike altındaki kaynağa dönüştü?) adlı kitabı, ilk bakışta teknoloji ve sosyal medya üzerine yazılmış güncel bir çalışma gibi görünüyor. Sayfalar ilerledikçe anlıyorsunuz ki Hayes dikkatimizi teknolojiye çekmeye çalışmıyor, insanlık tarihinin en eski mücadelelerinden birini yeniden anlatıyor. 

Dikkat mücadelesini.

Kitabın daha ilk sayfalarında beni durduran bir sahne var. Hayes, altı yaşındaki kızıyla birlikte kitap okurken cebindeki telefonun kendisini sürekli çağırdığını anlatıyor. Bu hissi tarif ederken de Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi romanındaki Gollum'un yüzüğünü hatırlatıyor. Romanda Gollum, büyülü yüzüğün etkisine öylesine kapılır ki onu yalnızca bir nesne olarak değil, "kıymetlim" diye seslendiği vazgeçilmez bir tutku olarak görmeye başlar. Yüzük, sahibini sürekli kendine çağıran, ondan uzak kalmasına izin vermeyen görünmez bir çekim gücüne dönüşür. Hayes'in telefonu da böyle bir işleve sahipti. Cebinde duran sıradan bir cihaz olmaktan çıkmış, dikkati sürekli kendine çeken görünmez bir mıknatısa dönüşmüştü. O satırları okurken istemsizce gülümsedim. Çünkü sanırım hepimiz cebimizde küçük bir yüzük taşıyoruz. Sorun telefonu elimizde tutmamız değil. Telefonun zihnimizde ne kadar yer tuttuğu.

Hayes kitabını, Amerikalı filozof ve psikolog William James'in bugün bile güncelliğini koruyan şu cümlesi üzerine inşa ediyor:

"My experience is what I agree to attend to."

Türkçesiyle;

"Deneyimim, dikkat etmeyi seçtiğim şeylerin toplamıdır."

Bu cümle ilk bakışta oldukça basit görünüyor. Oysa biraz üzerinde durduğunuzda hayatın tamamını başka bir gözle okumaya başlıyorsunuz. Eğer deneyimlerimiz dikkatimizi verdiğimiz şeylerden oluşuyorsa, dikkatimizi kaybetmek yalnızca odaklanma sorunu değildir. Hayatımızın bir bölümünü de başkalarına teslim etmek anlamına gelir. Kitabı okurken beni en çok etkileyen şeylerden biri de buydu.

Şimdi geldiğimiz sonuca bakalım nereye ulaştık; çağımızın en büyük problemi zaman yönetimi değil. Dikkat yönetimi.

Kitap, şaşırtıcı bir şekilde Silikon Vadisi'nde ya da bir teknoloji şirketinde başlamıyor. Yaklaşık üç bin yıl önce yazılmış bir destanla açılıyor. Homeros'un Odysseia'sı ile. İlk anda bu tercih insana tuhaf geliyor. Yapay zekadan, algoritmalardan ve sosyal medyadan söz eden bir kitap neden Antik Yunan'a dönsün ki?

Hayes'in cevabı oldukça çarpıcı.

Çünkü teknoloji değişmiş olabilir, ama insan zihni büyük ölçüde aynı kaldı. Sirenlerin sesi bugün farklı araçlarla bize ulaşıyor olabilir; ancak o sesi duyan beyin, üç bin yıl önce Odysseus'un taşıdığı beyinle aynı zaaflara, aynı meraka ve aynı kırılganlığa sahip. Kitabı okurken beni en çok düşündüren de bu oldu. Çağımızın en büyük yanılgısı, yaşadığımız sorunların yeni olduğunu sanmamız. Bana göre yeni olan sorunlar değil araçlar. Eski olan ise insan. İnsan, her çağda dikkatini çekmeye çalışan seslerle yaşadı.

Sadece Sirenler değişti.

Odysseus ve Sirenler: İnsanlığın ilk dikkat hikâyesi

Yaklaşık üç bin yıl önce Homeros, bugün hâlâ insanlığın en büyük destanlarından biri kabul edilen Odysseia'yı yazarken, bir gün insanların ceplerinde taşıdığı telefonlardan, sosyal medya algoritmalarından ya da yapay zekadan habersizdi. Buna rağmen anlattığı hikâye, bugünü anlamak için elimizdeki en güçlü metaforlardan birine dönüştü.

Troya Savaşı sona ermişti. On yıl süren savaşın ardından İthaka Kralı Odysseus, evine dönmeye çalışıyordu. Ancak eve giden yol, savaş meydanından daha tehlikeliydi. Yolculuğu boyunca devlerle, fırtınalarla, tanrıların öfkesiyle ve deniz canavarlarıyla karşılaştı. Fakat bütün bu engeller arasında biri vardı ki ne kılıçla yenilebilirdi ne de güç kullanılarak aşılabilirdi. Çünkü bu düşman saldırmıyordu. Şarkı söylüyordu.

Odysseus'un yolculuğunun en kritik duraklarından birinde karşısına büyücü tanrıça Kirke çıkar. Ona önünde Sirenlerin yaşadığı bir adanın bulunduğunu söyler ve çok önemli bir uyarıda bulunur. Sirenlerin sesi o kadar büyüleyicidir ki onu duyan hiçbir denizci yoluna devam edemez. Gemisini kıyıya çevirir, karaya çıkar ve bir daha asla evine dönemez. Homeros'un anlattığına göre adanın kıyıları, yıllar boyunca sirenlerin çağrısına kapılmış denizcilerin kemikleriyle doludur.

İlk bakışta bu, mitolojinin olağanüstü hikâyelerinden biri gibi görünüyor değil mi? Biraz durup düşündüğümüzde, Sirenlerin kullandığı yöntem şaşırtıcı derecede tanıdık geliyor.Onlar kimseyi zorla gemiden indirmez. Kimseyi zincire vurmaz. Kimseyi tehdit etmez. Yalnızca insanın en güçlü zaafına seslenirler.

Merakına.

Homeros'un destanında Sirenlerin Odysseus'a söyledikleri sözler dikkat çekicidir. Ona zenginlik vaat etmezler. Güç vaat etmezler. Ölümsüzlük de vaat etmezler. Onun yerine çok daha baştan çıkarıcı bir şey teklif ederler: Bilgi. 

"Buraya gel, Odysseus" derler. "Bizim sesimizi dinleyen herkes buradan daha bilge ayrıldı."

Bu cümleyi okurken ister istemez günümüzün dijital dünyasını düşündüm. Bu tuzaklara her gün düşmüyor muyuz?

"Mutlaka görmeniz gereken video…"

"Bu haberi okumadan geçmeyin…"

"Sizin için seçildi…"

"Bir sonraki içerik…"

Kelimeler değişti. Davet ise aynı.

Bu gelen çağrıların her biri bize aynı şeyi söylüyor: "Sadece birkaç dakikanı ver."

Chris Hayes'in kitabı bu yüzden benzersiz. Hayes, Sirenlerin hikâyesini sadece mitolojik bir anlatı olarak değil, insan dikkatinin doğasına ilişkin evrensel bir metafor olarak kullanıyor. Ona göre Sirenler hiçbir zaman yalnızca denizde yaşayan yaratıklar değildi. İnsan zihnini kendi iradesinden uzaklaştıran her güç, biraz Sirenlere benziyordu. Bugün bu güçler algoritmalar, bildirimler, reklamlar ya da sonsuz içerik akışları olabilir; ama insan zihninin verdiği tepki, binlerce yıl önce olduğu gibi aynı. 

Odysseus'un büyüklüğünü burada görüyor ve hissediyoruz. O, Sirenlerin sesini duymak istemediği için değil, duyduğunda ne yapacağını bildiği için tarihe geçti.

Kirke'nin uyarısını dinledikten sonra mürettebatına balmumunu eritmelerini emreder. Gemideki herkes kulaklarını balmumuyla kapatacaktır. Hiç kimse Sirenlerin şarkısını duymayacaktır. Ardından sıra kendisine gelir ve tarihin en ilginç talimatlarından birini verir.

Kendisini geminin direğine bağlatır. Hatta adamlarına sadece kendisini bağlamalarını değil, bir şey daha söyler:

"Ben ne söylersem söyleyeyim ne kadar yalvarırsam yalvarayım, beni çözmeyeceksiniz. Hatta çözülmek istersem ipleri daha da sıkacaksınız."

Bu sahneyi ilk okuduğumda uzun süre üzerinde düşündüm. Odysseus'un gerçek bilgeliği Sirenlerden korkması değildi. Kendisini tanımasıydı. İradesinin sınırlarını biliyordu. Şarkıyı duyduğunda bugün verdiği kararın yarın değişeceğini kabul ediyordu. Bu yüzden gelecekteki zayıf anını, bugünkü aklıyla koruma altına aldı.

Aslında bu, modern davranış biliminde "ön taahhüt" (precommitment) olarak adlandırılan yaklaşımın en eski örneklerinden biridir. İnsan, gelecekte zorlanacağını bildiği bir durum için kararını önceden verir ve kendisini o karara sadık kalmaya zorlayacak bir sistem kurar.

Bugün bunu farklı biçimlerde yapıyoruz. Telefon bildirimlerini kapatıyoruz. Çalışırken telefonu başka odaya bırakıyoruz. Toplantılarda bilgisayar ekranını kapatıyoruz. Çocuklarımızla yemek yerken telefonu masaya koymamaya çalışıyoruz. Bütün bunlar aslında modern dünyanın küçük "direkleri."

Bugünün şartlarını düşündüğümüzde mesele iradenin güçlü olması değil. İradenin her zaman güçlü kalamayacağını bilmek. Homeros'un üç bin yıl önce anlattığı hikâye bu yüzden hâlâ güncel. Sirenler hiçbir zaman yalnızca denizin ortasında yaşamadılar. Onlar, insan dikkatinin yönünü değiştirebilen her çağrının içinde var oldular. Bugün değişen tek şey, şarkılarının melodisi.

Chris Hayes'in kitap boyunca altını çizdiği dönüşüm bu. Uzun yıllardır "Veri yeni petroldür" cümlesini duyuyoruz. Hayes ise bu düşünceye önemli bir itiraz getiriyor. Ona göre veri çoğaltılabilir. Aynı bilgi milyarlarca kişinin elinde bulunabilir. Ama dikkat öyle değildir. Dikkat sınırlıdır. Aynı anda yalnızca tek bir yere yönelebilir. Değerini yaratan da bu kıtlıktır.

Her çağ kendi sirenlerini yarattı

Odysseus'un gemisi Sirenlerin adasını geride bıraktığında hikâye sona ermedi. Homeros'un destanı bitti ama insanlığın dikkatle olan mücadelesi yeni başlıyordu. Aradan üç bin yıl geçti. İmparatorluklar kuruldu, yıkıldı. Kıtalar keşfedildi. Bilim ilerledi. Buhar makinesi icat edildi, elektriğin ışığı şehirleri aydınlattı, internet dünyayı birbirine bağladı. İnsanlık her yüzyılda yeni bir teknoloji geliştirdi. Fakat bütün bu büyük dönüşümlerin arasında neredeyse hiç değişmeyen bir şey vardı: İnsan zihni.

Bugün elimizde tuttuğumuz telefonlar son derece yeni. Ancak onları kullanan beyin, hâlâ binlerce yıl önce Sirenlerin sesini duyan Odysseus'un beyniyle aynı biyolojik mirası taşıyor. Merak ediyor, yeni olana yöneliyor, beklenmedik olanı fark ediyor ve dikkatini sürekli yeniden dağıtmaya eğilim gösteriyor.

Bu yüzden tarih, yalnızca icatların tarihi değildir. Aynı zamanda dikkatimizi kimlerin, nasıl kazandığının da tarihidir. İnsanlık tarihindeki ilk büyük dikkat devrimlerinden biri matbaanın icadıyla başladı. Johannes Gutenberg'in hareketli metal harfleri geliştirmesi, yalnızca kitap basımını hızlandırmadı; bilgiyi ilk kez geniş kitlelerin erişimine açtı. Avrupa'da okuryazarlık arttı, bilimsel düşünce hız kazandı, Reform hareketleri yayıldı. Bilgi bu sayede her geçen gün daha çok özgürleşiyordu. Fakat her büyük özgürleşme, beraberinde yeni bir seçim yükü de getiriyordu. Yüzyıllar boyunca insanlar birkaç el yazması metin arasında seçim yaparken, artık yüzlerce kitapla karşı karşıyaydı. İlk kez insan zihni şu soruyla yüzleşmeye başladı:

"Hepsini okuyamam. Peki hangisini okuyacağım?"

Bugün bize tanıdık gelen bu soru, aslında dikkat ekonomisinin ilk işaretlerinden biriydi. On dokuzuncu yüzyılda gazeteler çoğaldığında mücadele başka bir biçim aldı. Sabahın erken saatlerinde sokaklarda dolaşan gazete satıcıları yalnızca haber satmıyordu; insanların dikkatini kazanmak için yarışıyordu. Bu yüzden manşetler giderek daha büyük, daha çarpıcı ve daha iddialı hâle geldi. "İlk okuyan ben olmalıyım" duygusu, modern haber kültürünün temelini oluşturmaya başladı. Radyo evlere girdiğinde birçok düşünür bunun aile yaşamını değiştireceğini söyledi. Daha sonra televizyon geldi. Oturma odalarının başköşesine yerleşen ekran, yalnızca haberleri değil, zamanın akışını da yeniden düzenledi. Akşam yemeklerinin saati dizilere göre ayarlanmaya başladı. Reklamcılık ilk kez bu kadar güçlü bir endüstri hâline geldi. Bir ürünün kalitesi kadar, insanların hafızasında ne kadar yer ettiği de önem kazandı. 

Chris Hayes'in kitabında altını çizdiği kırılma noktalarından biri bu. Çünkü bu değişim yalnızca teknolojik değildi; ekonomik bir dönüşümdü. Dikkat, ilk kez sistematik biçimde ölçülebilen, satın alınabilen ve satılabilen bir kaynağa dönüştü. Şirketler artık yalnızca ürünlerinin kalitesiyle değil, insanların ekranlarında ne kadar süre kalabildikleriyle de değer kazanıyordu. Bugün bir haber sitesinin başarısı yalnızca doğru haberi vermesiyle ölçülmüyor. Bir videonun başarısı yalnızca kaliteli olmasıyla belirlenmiyor. Bir uygulamanın değeri, insanların içinde ne kadar vakit geçirdiğiyle hesaplanıyor. Farkında olsak da olmasak da yeni bir ekonominin içinde yaşıyoruz. Bu ekonominin para birimi dolar, euro ya da bitcoin değil.

Dikkat.

Ve dikkat, petrol gibi çıkarılabilecek ya da altın gibi depolanabilecek bir kaynak değil. Aynı anda yalnızca tek bir yere yöneltilebiliyor. Bu yüzden de tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar kıymetli. Bu nedenle bugün yaşadığımız yorgunluğun önemli bir kısmı fiziksel değil, zihinsel. Çünkü her gün yüzlerce görünmez ses bize aynı soruyu soruyor:

"Bana bakar mısın?"

Peki beynimiz neden bu çağrılara bu kadar kolay cevap veriyor?

Chris Hayes kitabının en dikkat çekici bölümlerinden birine "The Slot Machine and Uncle Sam" adını veriyor. İlk bakışta kumar makineleriyle dikkat ekonomisi arasında nasıl bir ilişki kurulabileceğini anlamak zor. Ancak sayfalar ilerledikçe, sosyal medya platformlarının çalışma mantığıyla Las Vegas'taki slot makinelerinin aynı psikolojik ilkeye dayandığını gösteriyor. Bir slot makinesini bağımlılık yapıcı hâle getiren şey, her seferinde ödül vermesi değildir. Tam tersine ne zaman ödül vereceğinin bilinmemesidir.

Davranış biliminde buna değişken ödül sistemi deniyor.

Telefonlarımızı elimize her alışımızda da benzer bir döngü çalışıyor. Bir sonraki bildirimin ne olacağını bilmiyoruz. Karşımıza çıkacak videoyu bilmiyoruz. E-postamızın iyi bir haber mi yoksa yeni bir sorun mu getireceğini bilmiyoruz. Belirsizlik, dikkatimizi sürekli açık tutuyor. Bu yüzden sorun irademizin zayıf olması değil. Asıl sorun, beynimizin milyonlarca yıl önce geliştirdiği mekanizmaların bugün milyarlarca dolarlık dijital platformlar tarafından çok iyi anlaşılmış olması.

Sessizliğin gücü

Dikkatimizi korumanın yollarını arayan yalnızca biz değiliz. İnsanlık, yüzyıllardır aynı sorunun peşinden gidiyor. Bunun en sade ama en güçlü örneklerinden biri Japonya'nın Kyoto kentindeki Ryōan-ji Tapınağı'nın taş bahçesi. Dünyanın dört bir yanından insanlar bu bahçeyi görmek için kilometrelerce yol geliyor. Fakat ilk kez görenlerin önemli bir kısmı aynı şaşkınlığı yaşıyor.

"Bu kadar mı?"

Çünkü ortada hayranlık uyandıracak rengârenk çiçekler yok. Gösterişli heykeller, görkemli yapılar ya da karmaşık desenler de yok. Sadece birkaç kaya, beyaz çakıllar ve büyük bir boşluk. İlk bakışta eksik gibi görünen bu bahçe, aslında bilinçli olarak eksik bırakılmıştır. Zen düşüncesine göre zihin, ancak gereksiz uyaranlar azaldığında gerçekten görmeye başlar. Boşluk burada yokluk anlamına gelmez; dikkatin nefes alabildiği alan anlamına gelir. 

Zen bahçesinin anlattığı bu düşünce, bana her zaman Claude Monet'yi hatırlatıyor. Monet, yaşamının son otuz yılında Giverny'deki aynı göleti ve aynı nilüferleri yüzlerce kez resmetti. İlk bakışta bu tekrar gibi görünür. Oysa tekrar ettiği gölet değil, bakışıdır. Günün farklı saatlerinde, farklı ışıklarda ve farklı mevsimlerde aynı manzaraya yeniden dönerek bize önemli bir şey gösterir: Derinlik, sürekli yeni şeyler aramaktan değil, aynı şeye daha uzun süre bakabilmekten doğar. Sanırım bugün en çok kaybetmeye başladığımız beceri de bu.

Son zamanlarda dikkatimi dağıtan çok fazla uyaran olduğunu fark ettim bunlar sadece bildirimler, e postalar, telefon çağrıları değil aynı zamanda insanlar. Bazen yalnızlığın en büyük performans yakıtı olduğunu düşünüyorum. Dikkatimizi başkalarına teslim ettikçe aslında hayattan alabileceğimiz tüm keyifli anları da istemeden teslim etmiş oluyoruz. Bana göre kültürler de burada önemli bir rol oynuyor ve birisinin dikkatini dağıtmamak demek her şeyden önce karşımızdakine saygı duymak demek.

Sanki çağımızın en büyük korkusu sessizlikmiş gibi, her anı yeni bir sesle, yeni bir görüntüyle, yeni bir bildirimle doldurmaya çalışıyoruz.

İnsan zihni çoğu zaman daha fazla bilgiye değil, daha fazla boşluğa ihtiyaç duyuyor. Bu yüzden dikkatimi en çok çeken hikâyelerden biri de Victor Hugo'nunki oldu.

Sefiller üzerinde çalıştığı dönemde Hugo'nun kendine koyduğu kural ilk bakışta oldukça tuhaf görünüyor. Yazmayı ertelememek için yardımcısından bütün kıyafetlerini kilitlemesini istiyor. Dışarı çıkabileceği hiçbir giysisi kalmayınca odasında kalıp yazmaktan başka seçeneği olmuyor. Bu hikâyeyi okurken ister istemez Odysseus'u düşündüm. Odysseus kendisini geminin direğine bağlatmıştı. Victor Hugo ise kendisini çalışma masasına.

İkisinin yaşadığı çağ arasında binlerce yıl vardı.

Fakat ikisinin de kabul ettiği gerçek aynıydı. İnsan iradesi her zaman yeterli değildir.Bazen bizi hedefimize ulaştıran şey güçlü olmamız değil, zayıf anlarımızı önceden hesaba katabilmemizdir.

Chris Hayes'in kitabını okuduğum sürece zihnimde sürekli bu iki görüntü yan yana durdu. Bir tarafta Sirenlerin sesine yaklaşan bir gemi. Diğer tarafta Paris'te odasına kapanmış bir yazar. İkisi de aynı mücadeleyi veriyordu. Dikkatini koruma mücadelesini. Çoğu zaman benim de verdiğim mücadele.

Dikkate saygı duyan bir şirket

Chris Hayes'in kitabını okurken Los Angeles'taki Trader Joe's mağazalarını düşündüm. İlk bakışta burası yalnızca bir süpermarket gibi görünüyor. Oysa içeride biraz zaman geçirdiğinizde, aslında çok farklı bir müşteri deneyimi tasarlandığını fark ediyorsunuz.

Günümüzde birçok perakende markası müşterinin dikkatini mümkün olduğunca uzun süre mağazada tutmaya çalışıyor. Daha büyük ekranlar, daha fazla ürün, daha fazla kampanya, daha fazla seçenek… Trader Joe's bunun tam tersini yapıyor.

Mağazaya girdiğiniz anda yüzlerce benzer ürünle karşılaşmıyorsunuz. Aynı kategoride onlarca alternatif yerine, özenle seçilmiş sınırlı bir ürün yelpazesi sizi karşılıyor. Bu yaklaşım yalnızca rafları sadeleştirmiyor; müşterinin zihnini de sadeleştiriyor. Çünkü bana göre iyi bir deneyim, daha fazla seçenek sunmak değil, karar vermeyi kolaylaştırmaktır.

Fakat Trader Joe's'u farklı yapan yalnızca ürün seçimi değil. Çalışanları da bu deneyimin önemli bir parçası.

Kasaya geldiğinizde çoğu zaman size ezberlenmiş satış cümleleri kurulmaz. Bunun yerine "Bugün planın ne?", "Bu ürünü ilk kez mi deniyorsun?" ya da "Bunu mutlaka şu sosla birlikte denemelisin." gibi doğal bir sohbet başlar. Birkaç dakikalık bu kısa diyalog, alışverişi sıradan bir işlem olmaktan çıkarıp insani bir karşılaşmaya dönüştürür. Trader Joe's'un başarısı bu bütünsel hikaye yaklaşımından kaynaklanıyor. Müşterinin dikkatini ele geçirmeye çalışmıyor. Önce onun dikkatine saygı duyuyor.

Chris Hayes'in kitabını bitirdikten sonra şunu düşündüm: Dikkat ekonomisinin geleceğinde gerçekten fark yaratacak şirketler, insanların ekran başında geçirdiği süreyi artıranlar olmayabilir. Burada herkes ciddi bir yanılgı içinde. Benim deneyimlerimden çıkardığım sonuç daha farklı ; asıl farkı, insanların zihinsel yükünü azaltan, karar vermeyi kolaylaştıran ve onlara kendilerini insan gibi hissettiren deneyimler tasarlayan şirketler yaratacak. 

Geleceğin rekabet avantajı, daha fazla dikkat istemek değil. İnsanların dikkatini hak etmek olacak.

Öne çıkanlar

• Microsoft, geçen yıl toplam 20 milyon metrik ton karbondioksit eşdeğeri emisyon ürettiğini açıkladı. Tüm sera gazlarının karbondioksit cinsinden ifade edildiği bu ölçüme göre şirketin emisyonları 2024'teki 16 milyon metrik tondan yüzde 25 artış gösterdi.

• Microsoft Başkanı Brad Smith ile Sürdürülebilirlik Direktörü Melanie Nakagawa, raporda yapay zeka altyapısının enerji, su, arazi ve malzeme talebini artırdığını belirterek, "Sürdürülebilirlik çözümleri talebi karşılayacak hızda ölçeklenemiyor" ifadelerini kullandı.

• Şirket ayrıca, açıkladığı emisyon verilerinin, elektrik kullanımından kaynaklanan emisyonları dengelemek amacıyla şirketlerin kullandığı yenilenebilir enerji kredileri alımlarını durdurma kararından da etkilendiğini belirtti.

• Uluslararası Enerji Ajansı'na göre veri merkezlerinin elektrik kullanımından kaynaklanan küresel karbondioksit emisyonlarının 2035 yılına kadar 300 milyon metrik tona ulaşması bekleniyor. Bu günümüzdeki yaklaşık 180 milyon metrik tonluk seviyeye kıyasla neredeyse iki katına denk geliyor.

Arka plan

Microsoft, 2020 yılında 2030'a kadar atmosfere saldığından daha fazla karbonu atmosferden çekme taahhüdünde bulunmuştu. Ancak son yıllarda şirketlerin yapay zeka altyapısı kurma yarışına girmesiyle birlikte bu hedefin önemli engellerle karşılaştığı görülüyor. Wall Street Journal'ın haberine göre Microsoft, son bir yılda birçok veri merkezi projesi duyurdu. Bunlar arasında, şirketin dünyanın en gelişmiş yapay zeka veri merkezi olacağını iddia ettiği Wisconsin'deki 3 milyar dolarlık tesis de bulunuyor.

Diğer teknoloji devleri de artan yapay zeka talebinin karbon emisyonlarını yükselttiğine dikkat çekiyor. Alphabet, veri merkezi faaliyetlerindeki artış ve yapay zeka ürünlerine yönelik büyüyen talep nedeniyle emisyonlarının 2019-2024 döneminde yüzde 48 arttığını açıkladı. Google'ın çatı şirketi olan Alphabet, veri merkezi projelerinde yenilenebilir enerjiye ağırlık vermeyi planladığı için Aralık ayında temiz enerji girişimi Intersect Power'ı satın aldı.

Deneyim odaklı markalar geliştiren bir girişimci olan Mehmet Can Uzun, kariyeri boyunca turizm, yaşam tarzı ve misafirperverlik alanlarında çalışmış; insanların mekân ve markayla kurduğu duygusal bağı merkeze alan yaklaşımıyla tanınan bir isim. Ve yurt dışına çıktığında evine alır gibi Yazz Collective’in restoranına seçtiği tabaklardan da yola çıkarsak Yazz Collective’in her dokusuna onun karakteri nüfuz etmiş.

“Hayallerimin olduğu yerde ticari fırsat gördüm. Burası başlangıç noktası!” diye tanımlıyor Yazz Collective’i. Ve bulunduğumuz yeri Akdeniz’den dünyaya açılacak bir butik otel markası olarak konumlandırıyor. Önümüzdeki süreçte İtalya, İspanya ve Yunanistan’da Yazz Collective’in lüksü yeniden tasarlayan yaşam tarzı butik otelcilikte bir ilke imza atacak. Aklındaki ilk rotanın Como gölü olduğunu söylediğinde bölgenin popülaritesinde katkısı olan George Clooney’i Yazz Collective’de hayal etmek güç değil. “Türkiye’den çıkan ilk Akdenizli butik otel markası neden olmasın? Tarih de, deniz de bizde… Üstelik dünyanın en iyi servisini Türkler veriyor” diyor.

Henüz altı yıllık genç bir marka olmasına karşın Yazz Collective, kısa sürede uluslararası lüks seyahatin dikkat çeken destinasyonlarından biri oldu. Dünyanın seçkin bağımsız otellerini bir araya getiren Small Luxury Hotels of the World (SLH) koleksiyonuna kabul edilen Yazz Collective, aynı zamanda Serandipians üyesi ve Forbes Travel Guide Global Partnership Program kapsamında hizmet standartlarını uluslararası ölçekte geliştirmeyi sürdürüyor.

Çam ormanları ile turkuaz suların arasında yer alan Yazz Collective, doğayla, gastronomiyle, iyi yaşamla ve anlamlı deneyimlerle şekillenen bir konaklama markası olarak öne çıkıyor. 35 bağımsız konaklama birimi mahremiyetin, sadeliğin ve rafine konforun bir araya geldiği yaşam deneyiminin bir parçası. Koyun doğal yapısına yerleşen oda, süit ve villalar denizle iç içe, doğayla kesintisiz bir ilişki kurarken; yüksek konforu ev hissiyle buluşturan kişisel yaşam alanları sunuyor. Mimarisinden peyzajına kadar her detay, bulunduğu coğrafyaya saygı duyan anlayışın temsilcisi.

Bu yaklaşım, uluslararası platformlarda aldığı prestijli ödüllerle de destekleniyor. Haute Grandeur Global Excellence Awards 2025 kapsamında “Türkiye’nin En İyi Lüks Butik Oteli” seçilen Yazz Collective, gastronomi alanında World Luxury Restaurant Awards 2024’te üç farklı kategoride ödüle layık görüldü. Condé Nast Traveler Readers’ Choice Awards 2024 kapsamında Avrupa’nın öne çıkan lüks otelleri arasında gösterilen marka, Gault&Millau Türkiye 2026 tarafından ise Best Boutique Hotel ve Hotel Selection Award ile onurlandırıldı.

Uluslararası üyelikler ve ödüllerle küresel lüks seyahatte yeni nesil ağırlamayı temsil eden Yazz Collective aslında lüksü tanımlarken ayrışıyor.

“Lüks uzun yıllar boyunca daha büyük odalar, daha ihtişamlı lobiler ve daha kusursuz hizmet standartlarıyla özdeşleştirildi. Sektör, misafirlerine her geçen yıl daha fazlasını sunmayı başardı. Ama bence aynı dönemde önemli bir şeyi yavaş yavaş kaybetti; karakterini” diyerek söze başlıyor Mehmet Can Uzun.

“Bugün dünyanın birçok yerinde olağanüstü oteller var. Kusursuz tasarlanmış odalar, etkileyici mimariler ve mükemmel servis… Buna rağmen ayrıldıktan birkaç ay sonra isimlerini bile hatırlamakta zorlandığımız pek çok deneyim yaşıyoruz. Çünkü insanlar sonunda gördüklerini değil, kendilerini nasıl hissettiklerini hatırlıyor. Yazz Collective tam da bu düşünceden doğdu. Amacımız yeni bir otel yapmak değildi. Biz, gerçek lüksü yeniden düşünmek istedik. Bana göre gerçek lüks, gösteriş değildir. Sessiz bir özgüvendir. Gerçek lüks, ulaşılmaz olmak da değildir; insanın kendisi olabildiği bir ortam yaratabilmektir. Gerçek lüks, kusursuzluk değil; doğallıktır. Ve en önemlisi, gerçek lüks; doğadan ya da konfordan ödün vermek zorunda kalmadan ikisini aynı deneyimde buluşturabilmektir. Yazz'ı tasarlarken kendimize sürekli aynı soruyu sorduk: “Gelenler burada nasıl hissedecek? Ayrıldıktan sonra buranın adı geçtiğinde hangi duygular canlanacak?”

“Bizim için gerçek lüksün en önemli unsurlarından biri de insanın kendini gerçekten rahat hissedebileceği bir ev duygusu yaratmaktı” diyor Uzun. “Zarif ama çabalamayan bir tasarım anlayışı, yüksek konfor, mahremiyet ve kişiselleştirilmiş misafirperverlik bu yaklaşımın temelini oluşturdu. Misafirlerimizin kendilerini bir otelde değil, ait oldukları yerde hissetmelerini istedik. Yazz'ın yalnızca deniz yoluyla ulaşılabilen izole bir koyda yer alması da konseptimizin en önemli unsurlarından biri. Günümüz dünyasında mahremiyet ve dinginlik, lüksün en değerli hâline dönüştü. Bu nedenle Yazz'ın izole konumu, misafirlerine yalnızca fiziksel bir kaçış değil; hayatın ritmini yeniden duyabilecekleri, kendileriyle ve doğayla yeniden bağ kurabilecekleri bir alan sunuyor. Doğayla kurduğumuz ilişki de aynı anlayışın bir parçası. Biz doğanın içine bir otel yerleştirmek istemedik; doğanın ritmine uyum sağlayan bir yaşam deneyimi tasarlamaya çalıştık. Lüksün doğayı dönüştürmesi değil, doğayla birlikte var olabilmesi gerektiğine inanıyoruz.”

Yazz'ı tasarlarken bir başka hedefinin de insanların günlerini nasıl yaşayacaklarını dikte etmemek olduğunu söylüyor. “Bazıları bütün günü teknede geçirmek isteyebilir. Bazıları sabah yogasıyla başlayıp kitabıyla baş başa kalmayı seçebilir. Bazıları ise gün doğumundan gece yarısına kadar sosyalleşmek... Gerçek lüks, tek bir yaşam biçimi sunmak değil; herkesin kendi ritmini yaşayabileceği özgürlüğü yaratmaktır. Bu yüzden Yazz'ın merkezinde hiçbir zaman odalar olmadı. Merkezinde insanlar var. Ve insanlar arasındaki bağ.”

Yazz Collective’de gün doğumuyla başlayan yoga seansları, deniz aktiviteleri, esenlik ritüelleri ve doğayla iç içe deneyimler misafirlerin Akdeniz’in ritmiyle de yeniden bağ kurmasını sağlıyor. Bu yaklaşımın merkezinde yer alan Yazz Experience Center, misafirlerin yalnızca dinlenmelerine değil; üretmelerine, keşfetmelerine ve yeni deneyimler yaşamalarına alan açıyor. Seramik atölyeleri, sezon boyunca değişen atölyeler ve küratörlü deneyimler, konaklamayı klasik bir tatilin ötesine taşıyor.

Yazz Collective’deki keyifli mükemmelliğin en önemli unsuru ise çalışanları. En tepeden en alta tüm personel size kusursuz bir konfor sunarken, bunu son derece düzeyli ama sevecen bir ev sahibi niteliğinde yapıyor. Bu konu hizmet ve ağırlama sektörünün en kritik konusu olduğundan açıkçası Mehmet Can Uzun’un nasıl bir yöntem izlediğini merak ediyorum. Neye göre seçim yapıyor, nasıl bir eğitim süreci söz konusu oluyor? “İşte tam bu nedenle markamızın adını Yazz Collective koyduk” diyor kendisi de baştan ayağa bu özellikleri taşıyan Mehmet Can Uzun. “Yazz”, yaz mevsiminin kendisini değil; onun insanda bıraktığı hissi temsil ediyor. “Collective” ise misafirleri, çalışanları, şefleri, sanatçıları, müzisyenleri ve aynı değerleri paylaşan herkesi kapsayan yaşayan bir topluluğu ifade ediyor. Çünkü biz hiçbir zaman yalnızca bir otel inşa ettiğimize inanmadık. Biz, insanların hem mekânla hem de markayla duygusal bağ kurabileceği bir kültür tasarlamaya çalıştık. Bugün geriye dönüp baktığımda Yazz'ı bir otel olarak görmüyorum. Benim için Yazz, Akdeniz'e duyduğum hayranlığın, insan davranışlarına olan merakımın ve misafirperverliğe bakış açımın somutlaşmış hâli. Personelimizi özellikle bölge insanlarından seçiyoruz ve doğru istihdam yaratmayı önemsiyoruz. En öncelikli kriterimiz iyi bir kalbinin olması ve gelişmeye istekli olması. Mutlu mu, kendiyle barışık mı, kendini seviyor mu, önemli olan bu. İşin teknik kısmı sonra geliyor. Eğitimi bizzat kendim veriyor ve aceleye getirmiyorum. Hata yapmaktan korkmamalarını, yaptıklarında bunu telafi edebilecek yaklaşımları geliştirmelerini sağlıyorum.”

Yapay zeka çağında insana kalan en önemli değer olan duygusal zekanın ticaret aklıyla vücut bulmuş hali olan Mehmet Can Uzun, tüm özellikleriyle adeta bir yaşam koçu. Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'nden mezun olan Uzun’un öz geçmişi de gençlere ilham verecek nitelikte. Daha üniversite yıllarında Spor Kurulu Başkanlığı görevini üstlenerek uluslararası spor organizasyonları, festivaller ve etkinlikler düzenlemiş. İnsanları, deneyimleri ve mekânları bir araya getirme tutkusuyla sonraki yıllarda ve bugün eğlence, etkinlik ve dijital girişimcilik alanlarında projeler geliştiriyor.

Uzun, Türkiye'nin girişim sermayesi yatırımı alan ilk internet girişimlerinden birinin kurucu ortakları arasında yer aldı. 2001 yılında Hillside ile turizm sektörüne adım atmasının ardından yıllar içinde Türkiye'nin önde gelen “leisure” markalarından birinin farklı iş kollarında görev alarak otellerden spor kulüplerine, spa'lardan yaşam tarzı projelerine kadar geniş bir yelpazede operasyon, marka geliştirme ve misafir deneyimi üzerine çalıştı ve bu süreçte yalnızca başarılı işletmeler kurmakla kalmayıp insanların bir mekânı neden benimsediklerini de özümsedi. Yirmi yılı aşkın sektör deneyiminin ardından lüks otelciliğin giderek daha kusursuz hâle geldiğini, ancak çoğu zaman aynı ölçüde ruh ve karakter taşımadığını gözlemlediğini belirten Uzun, bu düşünceyle 2020 yılında yapımcı Timur Savcı ile birlikte Yazz Collective'in kurulmasının yolunu açıyor. Ve belli ki artık kendi ekolünü yaydığı farklı bir olgunluk döneminde.

Bunun bir yansıması da Yazz Restaurant’ın mutfağında karşımıza çıkıyor. Akdeniz'in bereketini, yerel üreticileri ve mevsimselliği merkeze alan, dünyaya açık bir mutfak Yazz’daki. “Bize göre iyi gastronomi yalnızca iyi yemek değildir; bulunduğu coğrafyanın hikâyesini anlatabilmektir” diyor Mehmet Can Uzun.

Yazz Restaurant’ın mutfağı “az müdahale, maksimum rafinelik” anlayışı üzerine kurulu. Mevsimselliği ve yerel üreticileri merkeze alan gastronomi yaklaşımı; Datça bademi, Memecik zeytinyağı, Ege otları ve bölgenin en nitelikli ürünlerini çağdaş tekniklerle buluşturuyor. Yazz Farm & Garden, mutfağın doğal uzantısı olarak yıl boyunca üretimi desteklerken, bahçeden sofraya uzanan yaklaşım gastronomi deneyiminin merkezinde yer alıyor. Bu anlayış, Sea to Table ve Farm & Fire to Table Chef’s Dinner deneyimleriyle farklı bir boyut kazanıyor.

Şeflerin sahilde veya doğanın içinde hazırladığı özel akşam yemekleri, gastronomiyi yalnızca bir restoran deneyimi olmaktan çıkarıp Akdeniz yaşam kültürünün bir parçasına dönüştürüyor. “Burada küçük bir bostanımız var. Onun dışında ürünlerimizi en yakın üreticilerden temin ediyoruz. Coğrafi işaretli yerlerden yararlanıyoruz. Bu sene Yazz’a ilişkin en çok konuşulmasını istediğim şey domates mesela. Çok iyi bir domates yersen mutlu olursun. Kışın şefimizi buna çalıştırdım. İstiyorum ki, buraya gelenler çok iyi domates yedik desinler” diyerek önemli bir parantez açıyor Uzun.

Nitekim, İzmir Karşıyakalı 26 yıllık şef Gökçen Yıldırım’ın koyun eski sakini balıkçı bir aileden tarifini alarak geliştirdiği çupra balığı buğulamanın suyuna domatesin kattığı lezzetin tadı hâlâ damaklarımızda. ‘Şamandra’ ritüelini hemen harekete geçiren bu buğulama, bütün koyu gören manzarasıyla son derece şık restoranda kurulan sofrada, diyet yapanları bile baştan çıkararak ekmek banmalarına neden oldu. Yazz Collective için gerçek lüks, en nadir ürüne ulaşabilmek değil; doğanın sunduğu en iyi malzemeyi, özüne sadık kalarak misafirle buluşturmak olduğundan “lezzetli domates” işin felsefesini de özetliyor. 

Mehmet Can Uzun’un lükse ilişkin sözleri ise duvara asılabilir: “Lüksün geleceğinin daha büyük yapılarda ya da daha fazla gösterişte değil; sadelikte, anlamda, aidiyet duygusunda ve insanın kendisini gerçekten iyi hissettiği deneyimlerde olduğuna inanıyorum. Çünkü gerçek lüks gösterilmez. Gerçek lüks hissedilir.”

Çikolata onlardan birisi.

Bir doğum gününde de karşımıza çıkar, sevgililer gününde de… Bayramlarda ikram edilir, uzun bir iş gününün sonunda kendimize verdiğimiz küçük ödül olur. Kahvenin yanında sessizce bekler; bazen de çocukluğumuzun en güzel anılarını tek lokmada geri getirir.

Belki de çikolatayı bu kadar özel yapan, yalnızca tadı değil.

O, damağımıza olduğu kadar hafızamıza da dokunur.

Çocukluğumuzun bayramları, okul çıkışında alınan ilk gofret, ilk aşkın hediyesi, annenin gizlice uzattığı küçük bir kare çikolata…

Çikolata çoğu zaman bir yiyecekten çok bir duygudur.

Mutluluğun kimyası

Bilim de bunu doğruluyor.

Kakao; teobromin, az miktarda kafein ve güçlü antioksidanlar içeriyor. Şeker ise beynin ödül merkezini harekete geçirerek dopamin salgılanmasını artırıyor. İşte bu yüzden stresli, yorgun ya da mutsuz olduğumuzda elimizin çikolataya gitmesi tesadüf değil.

Ancak burada önemli bir ayrım var.

Kaliteli bitter çikolata ile aşırı şekerli, katkı maddeleriyle dolu bir ürün aynı şey değildir.

Bugün birçok araştırma, yüzde 70 ve üzeri kakao içeren bitter çikolatanın ölçülü tüketildiğinde kalp ve damar sağlığına katkı sağlayabileceğini, kan dolaşımını destekleyebileceğini ve antioksidan bakımından zengin olduğunu gösteriyor.

Sorun kakaoda değil.

Sorun aşırı şekerde ve ölçüsüz tüketimde.

Hayatta olduğu gibi…

Kalite çoğu zaman miktardan daha değerlidir.

İsviçre’nin sırrı

Çikolatanın anavatanının İsviçre olduğunu sanırız.

Oysa gerçek çok daha eskidir.

Yaklaşık üç bin yıl önce Orta Amerika’da yaşayan Mayalar ve Aztekler kakaoyu kutsal kabul ediyor, onu acı ve baharatlı bir içecek olarak tüketiyordu.

Avrupa kakaoyu keşfetti.

İsviçre ise onu mükemmelleştirdi.

On dokuzuncu yüzyılda geliştirilen sütlü çikolata, yeni üretim teknikleri ve olağanüstü kalite anlayışı sayesinde İsviçre bugün çikolatanın dünya başkentlerinden biri hâline geldi.

Lindt, Nestlé ve diğer İsviçreli üreticiler yalnızca çikolata üretmediler.

Kalite ürettiler.

Güven ürettiler.

Prestij ürettiler.

Asıl başarı da burada yatıyor.

Çikolata sadece kakao değildir

Bugün küresel çikolata sektörü yüz milyarlarca dolarlık dev bir ekonomi oluşturuyor.

Amerikan Mars (1911), Snickers, Mars, M&M’s ve Twix ile sektörün en büyük oyuncularından biri.

Hershey (1894), Amerika’nın en köklü çikolata şirketi.

İtalyan Ferrero (1946), Nutella, Kinder ve Ferrero Rocher ile yalnızca ürün değil, güçlü bir marka kültürü yarattı.

İsviçre’nin Lindt & Sprüngli ve Nestlé‘si, Belçika’nın Godiva ve Leonidas’ı, Mondelēz International çatısı altındaki Milka, Toblerone ve Cadbury gibi markalar ise dünyanın dört bir yanında milyonlarca tüketiciye ulaşıyor.

İlginç olan şu:

Bu şirketlerin büyük çoğunluğu kakaoyu kendi ülkelerinde yetiştirmiyor.

Dünyadaki kakaonun yaklaşık üçte ikisi Fildişi Sahili ve Gana’da üretiliyor.

Ham madde Afrika’dan geliyor.

Katma değer ise Avrupa ve Amerika’da oluşuyor.

Çünkü asıl kazanç, kakaoyu yetiştirmekte değil; onu bilgiyle, tasarımla, kaliteyle ve markayla buluşturabilmekte.

Aslında bu yalnızca çikolatanın değil, küresel ekonominin de kısa özetidir.

Türkiye’nin sessiz başarısı

Sanılanın aksine Türkiye de çikolata dünyasının dışında değil.

Ülker, Eti, Şölen, Elvan, Tayas, Sagra, Melodi ve son yıllarda hızla gelişen butik üreticiler hem iç pazarda hem de ihracatta önemli başarılar elde ediyor.

Şölen büyümenin tarifini yeni kategoriler yaratmakta buldu

Özellikle fındıklı çikolata üretiminde Türkiye’nin doğal bir avantajı var.

Çünkü dünyanın en kaliteli fındığının büyük bölümü bizim topraklarımızda yetişiyor.

Türk iş dünyasının bu alandaki en dikkat çekici adımlarından biri ise 2007 yılında gerçekleşti.

Belçika’nın dünyaca ünlü lüks çikolata markası Godiva, Yıldız Holding tarafından satın alındı.

Bu yalnızca büyük bir şirket satın alması değildi.

Türkiye’nin küresel marka yönetiminde söz sahibi olabileceğini gösteren önemli bir dönüm noktasıydı.

Bugün Godiva’nın sahibi bir Türk şirketi.

Fakat tüketicilerin zihninde Godiva hâlâ Belçikalı, Lindt İsviçreli, Ferrero ise İtalyan olarak yaşamaya devam ediyor.

Bu da bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor.

Marka satın almak değerlidir.

Ama bir ülkenin kendi adını kaliteyle özdeşleştirmesi çok daha uzun, sabırlı ve zahmetli bir süreçtir.

Türkiye neden bir çikolata devi çıkaramıyor?

Dünyada kişi başına en fazla çikolata tüketen ülke yaklaşık 11 kilogramla İsviçre.

Onu Estonya, Almanya, Birleşik Krallık, Avusturya, Belçika ve İskandinav ülkeleri izliyor.

Türkiye bu listenin oldukça gerisinde.

Bunun önemli nedenlerinden biri kültür.

Biz kakao medeniyetinden değil; baklava, lokum, helva, aşure, sütlü tatlılar ve şerbet geleneğinden geliyoruz.

Çikolata hayatımıza daha geç girdi.

Bugün ise bayramlardan kahve ikramına, özel günlerden iş toplantılarına kadar günlük hayatımızın vazgeçilmezlerinden biri hâline geldi.

Fakat beni düşündüren başka bir soru var.

Dünyanın en kaliteli fındığını üreten ülke biziz.

Peki neden dünyanın en prestijli çikolata markalarından biri Türkiye’de doğmadı?

Sorun kakao eksikliği değil.

Sorun katma değer yaratabilmek.

İsviçre’nin bize öğrettiği en önemli ders tam da bu.

Zenginlik yalnızca doğal kaynakta değil; bilgi, tasarım, kalite, marka ve sabırda gizlidir.

Bu ders yalnızca çikolata için değil; zeytinyağından tekstile, yazılımdan mobilyaya kadar Türkiye’nin bütün üretim alanları için geçerlidir.

Ham madde satarak zenginleşen ülke sayısı azdır.

Marka yaratan ülkeler ise kalıcı refah üretir.

Çikolatadan hayata dair bir ders

Bana göre çikolata aslında hayatın küçük bir özeti.

İyi bir çikolata aceleyle yenmez.

Kalitelisi seçilir.

Yavaş yavaş tadına varılır.

Paylaşıldıkça daha da güzelleşir.

Hayat da öyledir.

En değerli şeyler çoğu zaman en pahalı olanlar değil, en özenle üretilenlerdir.

İyi dostluklar…

İyi kitaplar…

İyi fikirler…

İyi markalar…

Ve iyi çikolatalar…

Hepsi zaman, emek ve sabır ister.

Belki de bir kare çikolatanın bize anlattığı en büyük gerçek budur:

Mutluluk çoğu zaman çok büyük şeylerde değil, küçük ama kaliteli ayrıntılarda saklıdır.

Türkiye’nin de önündeki yol aslında çok açık.

Dünyanın en iyi hammaddelerinden bazılarına sahibiz.

Şimdi bunları dünyanın en güçlü markalarına dönüştürebilecek özgüvene, tasarım anlayışına ve uzun vadeli vizyona daha fazla yatırım yapmamız gerekiyor.

Çünkü çikolatadan öğrendiğim en önemli ders şu:

Ürünü herkes yapabilir. Ama efsaneyi yalnızca marka yaratır.

İş Bankası Maximiles Black ana sponsorluğu ve Anadolu Sigorta destek sponsorluğunda gerçekleştirilen etkinlik, misafirlerine yalnızca bir film gösterimi değil; müzik ve sinema kültürünü bir araya getiren bütüncül bir deneyim sunuyor. Bu özel film serisinde, sinema tarihine damga vurmuş kült yapımların büyülü dünyasına dalarken, patlamış mısır eşliğinde keyifli sohbetler gerçekleştirilecek. Sinemanın yalnızca izlenen değil, hissedilen bir deneyime dönüştüğü bu akşamlarda, Bosphorus’un eşsiz manzarası da gecenin yıldızlarından biri olacak.

“Yıldızların altında, İstanbul Boğazı’nın büyüleyici atmosferinde 16 Haziran’da başlayan etkinlikler; 1-7-14-21-28 Temmuz tarihlerinde devam edecek.” Saat 20.15’te gerçekleştirilecek ödüllü sinema yarışması katılımcıları hem eğlendirecek hem de sinema bilgilerini sınamaya davet edecek. Ardından saat 20.40’ta film hikâyeleri ve yapımların perde arkasına dair keyifli bilgiler paylaşılacak. Saat 21.00’de ise Boğaz’ın eşsiz atmosferinde film gösterimi başlayacak.
 

Kontenjanın sınırlı olduğu etkinliğin biletleri Passo üzerinden satışa sunuluyor. Patlamış mısır ikramının dâhil olduğu etkinliğin kişi başı bilet fiyatı 1.100TL’dir. Medya İletişim: İdea Halkla İlişkiler / BuseBozkurt / buse.bozkurt@idea-pr.com

Ancak yapay zekanın enerji sektöründeki etkisi yalnızca operasyonel verimlilikle sınırlı değil. Giderek enerji güvenliğinin de temel bileşenlerinden biri haline geliyor. Nature grubuna bağlı Humanities and Social Sciences Communications dergisinde yayımlanan ve 52 ülkenin 2012-2021 dönemini inceleyen “Leveraging Energy-Sector Artificial Intelligence to Enhance Energy Security and Achieve Sustainable Development Goals” araştırmasına göre yapay zeka uygulamaları enerji güvenliğini yüzde 0,4 ila yüzde 7 arasında artırabiliyor. Yapay zeka yatırımlarının katkısı yüzde 1,7 ila yüzde 8,4 arasında değişirken, yapay zeka araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin etkisi yüzde 8,6 seviyesine kadar çıkabiliyor.

Enerji güvenliğinin yeni anahtarı

Araştırmacılara göre bu etkinin temel nedeni; yapay zekanın talep tahmini, şebeke optimizasyonu, yenilenebilir enerji entegrasyonu ve altyapı dayanıklılığı gibi alanlarda sağladığı iyileşmeler. Bugün dünyanın hiçbir ülkesinin tam anlamıyla enerji güvenliğine ulaşamamış olması da bu teknolojilerin önemini artırıyor.

Elektrik erişimi ve altyapı yatırımlarında ilerleme kaydedilse de fosil yakıtlara bağımlılık, arz kesintileri ve iklim kaynaklı riskler enerji sistemlerini kırılgan kılmaya devam ediyor.

Yenilenebilirin görünmeyen ortağı

Yapay zekanın en büyük katkılarından biri de yenilenebilir enerji tarafında görülüyor. Güneş ve rüzgar enerjisi üretimi doğası gereği değişken olduğu için sistem operatörlerinin üretimi önceden tahmin etmesi gerekiyor. Bulut hareketleri, rüzgar yönü, sıcaklık değişimleri ve tüketim alışkanlıkları gibi yüzlerce değişkeni aynı anda analiz eden yapay zeka modelleri, üretim tahminlerinde geleneksel yöntemlerin çok ötesine geçebiliyor. Bağımsız araştırma kuruluşu RAND Corporation'ın değerlendirmelerine göre yapay zeka yalnızca üretimi optimize etmiyor; mikro şebekeler, gerçek zamanlı fiyatlandırma sistemleri ve eşler arası enerji ticareti gibi yeni nesil enerji modellerinin de önünü açıyor. Yeni yenilenebilir enerji yatırımlarının konumlandırılmasından enerji depolama sistemlerinin yönetimine kadar birçok alanda algoritmalar giderek daha fazla söz sahibi oluyor.

Veri merkezlerinin yükselişi

Ancak hikayenin bir de diğer yüzü var. Enerji sektörü bugün ilginç bir paradoksla karşı karşıya. Yapay zeka bir yandan enerji sistemlerini daha verimli hale getirirken, diğer yandan tarihin en büyük yeni elektrik tüketicilerinden birine dönüşüyor. IEA verilerine göre yapay zeka çağının asıl altyapısı artık veri merkezleri. Teknoloji şirketlerinin yalnızca veri merkezlerine yönelik sermaye harcamalarının 2025 yılında 400 milyar doların üzerine çıkması bekleniyor. Bu rakam küresel petrol ve doğal gaz sektörünün yıllık üretim yatırımlarını geride bırakmış durumda. Son 18 ayda yalnızca yapay zeka uygulamaları için tasarlanan veri merkezlerinin kapasitesi üç kattan fazla arttı. Ancak teknoloji yatırımlarının hızı, enerji altyapısının dönüşüm hızını çoktan aşmış durumda. Veri merkezleri birkaç yıl içinde devreye alınabilirken, yeni enerji santralleri ve iletim hatlarının tamamlanması çoğu zaman 5 ila 10 yılı buluyor.

Büyüyen elektrik iştahı

Üstelik yapay zeka sistemleri daha verimli hale gelse bile toplam enerji tüketimi artmaya devam ediyor. Bunun nedeni kullanım alanlarının hızla genişlemesi. Metin üretimiyle başlayan süreç artık video üretimi, gelişmiş akıl yürütme sistemleri ve otonom yapay zekâ ajanlarına doğru ilerliyor. Bu uygulamalar standart bir yapay zekâ sorgusuna göre yüzlerce kat daha fazla işlem gücü gerektiriyor. IEA projeksiyonlarına göre veri merkezlerinin küresel elektrik tüketimi 2025 yılındaki yaklaşık 485 teravatsaat seviyesinden 2030 yılında 945 teravatsaate ulaşabilir. Bu miktar bugün Japonya'nın yıllık elektrik tüketimine yakın bir hacme karşılık geliyor. Aynı dönemde yalnızca yapay zeka odaklı veri merkezlerinin elektrik talebinin yaklaşık üç kat büyümesi bekleniyor. Bu gelişme enerji sektörünü yeni bir soruyla karşı karşıya bırakıyor: Yapay zeka devriminin ihtiyaç duyduğu elektriği kim ve nasıl sağlayacak?

Karar süreçleri değişiyor

Yapay zekanın enerji sektöründeki etkisi yalnızca operasyonel süreçlerle sınırlı değil. Şirketlerin yatırım kararlarından ticaret stratejilerine kadar birçok alanda karar alma mekanizmaları da dönüşüyor. Geçmişte yeni bir üretim tesisi, depolama yatırımı ya da iletim hattı planlanırken yıllara yayılan veriler ve senaryo analizleri kullanılıyordu. Bugün ise yapay zeka; hava durumu modellerinden piyasa fiyatlarına, tüketim eğilimlerinden ekipman performansına kadar binlerce değişkeni aynı anda değerlendirerek çok daha hızlı öngörüler sunabiliyor. Bu durum enerji şirketlerine yalnızca maliyet avantajı sağlamıyor, aynı zamanda yatırım risklerini azaltarak sermayenin daha verimli kullanılmasına imkan tanıyor. Sektör uzmanlarına göre önümüzdeki dönemde yapay zekayı yalnızca bir teknoloji yatırımı olarak gören şirketlerle, onu karar süreçlerinin merkezine yerleştiren şirketler arasındaki performans farkı giderek açılacak.

Yeni rekabet avantajı

Bugün enerji sektörünün geleceği yalnızca yeni enerji üretmekle ilgili değil. Aynı zamanda yapay zekanın yarattığı yeni talebi karşılayabilecek kadar esnek, dijital ve dayanıklı sistemler kurmakla ilgili. Geçmişte enerji sektörünün en değerli varlığı rezervlerdi. Bugün üretim kapasitesi öne çıkıyor. Yarın ise rekabet avantajını belirleyecek unsur büyük ölçüde veri olacak. Çünkü enerji artık yalnızca boru hatlarında, iletim kablolarında ve santrallerde değil; algoritmaların içinde de akıyor.

Son yıllarda "yaşam markası" kavramını daha sık kullanıyorsunuz. Bir yandan da "iyi bir yatak üretmek artık yeterli değil" diyorsunuz. Sizce sektör neden böyle bir dönüşümün içinde?

Bugün değişen yalnızca yatak sektörü değil, insanların yaşamdan beklentileri. Tüketici artık bir ürün satın almıyor; daha iyi uyumak, daha sağlıklı yaşamak ve yaşam kalitesini artırmak istiyor. Bu dönüşüm yalnızca bizim sektörümüzde yaşanmıyor. Gıda, spor, kişisel bakım ve teknoloji gibi birçok alanda beklentiler değişiyor. Uyku da bu dönüşümün önemli bir parçası haline geldi. Bilimsel araştırmalar kaliteli uykunun bağışıklık sisteminden zihinsel performansa, çocuk gelişiminden iş verimliliğine kadar yaşamın birçok alanını doğrudan etkilediğini ortaya koyuyor. Biz de kendimizi yalnızca yatak üreten bir şirket olarak tanımlamıyoruz. Uyku bilimini, teknolojiyi, tasarımı ve müşteri deneyimini bir araya getirerek insanların hayatına dokunan bir yaşam markası inşa etmeye çalışıyoruz. Çünkü gelecekte farkı ürünlerden çok, yaşam kalitesine kattığınız değer belirleyecek.

Son iki yılda grup şirketlerinde dikkat çekici bir büyüme görülüyor. Buna karşın sektörün kolay bir dönemden geçmediği de konuşuluyor. Siz bu tabloyu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Belirsizlik dönemleri şirketlerin karakterini ortaya çıkarır. Biz kriz zamanlarını bekleme dönemi değil, geleceğe hazırlanma dönemi olarak görüyoruz. Bugünün rekabeti yalnızca üretim kapasitesiyle kazanılmıyor. Teknoloji, Ar-Ge, insan kaynağı ve doğru stratejiyle desteklenmeyen büyümenin kalıcı olması mümkün değil. Son iki yılda grup şirketlerimizde güçlü bir ivme yakaladık. İşbir Sünger'de ihracatımızı yüzde 262 ar tırdık. Pandemi dönemi dahil son 15 yılın tonaj rekorunu kırdık. Sünger üretimimiz yüzde 21 artışla 21 bin tonun üzerine, satışlarımız ise yüzde 27 artışla 18 bin tonun üzerine çıktı. İşbir Ziraat da yılı yüzde 2 4 ciro artışıyla tamamladı. Ancak bizim için asıl önemli olan, bu büyümeyi verimlilik, dijitalleşme ve Ar-Ge yatırımlarıyla destekleyerek sürdürülebilir hale getirebilmek.

İşbir, kurulduğu günden bu yana sektörün birçok ilkine imza atan bir marka. Bugün ise sürdürülebilir malzemelerden yeni nesil uyku teknolojilerine kadar farklı alanlarda yatırımlar yapıyorsunuz. Sizce inovasyonun tanımı değişti mi?

Bence inovasyonun kendisi değişmedi ancak ondan beklentilerimiz değişti. Eskiden inovasyon daha çok yeni ürün geliştirmek veya mevcut ürünlere yeni özellikler eklemek olarak görülüyordu. Bugün ise tüketici teknolojiye değil, hayatını kolaylaştıran çözümlere değer veriyor. Eğer geliştirdiğiniz teknoloji insanların daha iyi uyumasına, daha sağlıklı yaşamasına veya kendini daha iyi hissetmesine katkı sağlamıyorsa, ne kadar ileri olursa olsun gerçek anlamda değer üretmiyor. Bu nedenle Ar-Ge'yi yalnızca laboratuvarlarla sınırlı bir faaliyet olarak görmüyoruz. Bizim için Ar-Ge, değişen yaşam alışkanlıklarını ve geleceğin ihtiyaçlarını okuyabilme yeteneği anlamına geliyor. Son dönemde geliştirdiğimiz sürdürülebilir malzeme çözümleri, yeni nesil sünger teknolojileri ve kişiselleştirilmiş konfor yaklaşımı da bu bakış açısının bir sonucu. Bana göre inovasyon aynı zamanda bir kurum kültürü. Merak etmeyi, öğrenmeyi ve gelişmeyi bıraktığınız anda inovasyon da sona eriyor.

ODTÜ ile yürüttüğünüz çalışmalar, BEDGEAR iş birliği ve deprem yatağı projesi dikkat çekiyor. Bunlar ortak bir vizyonun parçaları mı?

Hepsinin merkezinde aynı anlayış var: Gelecek doğru iş birlikleriyle inşa edilir. ODTÜ ile yürüttüğümüz çalışmalar akademik bakış açısını sanayi tecrübesiyle buluşturuyor. BEDGEAR iş birliğimiz ise global uyku teknolojilerini üretim gücümüzle bir araya getirerek kişiselleştirilmiş uyku deneyiminde yeni bir yaklaşım sunuyor. Deprem yatağı projesi de yalnızca ticari değil, toplumsal ihtiyaçlara çözüm üretme anlayışımızın bir yansıması. Gelecekte rekabetin yalnızca ürünler arasında değil, bilgi, teknoloji ve iş birlikleriyle kurulan ekosistemler arasında yaşanacağına inanıyoruz.

Dijitalleşme bugün yalnızca satış kanallarını değil, tüketicinin markalarla kurduğu ilişkiyi de değiştiriyor. Sizce geleceğin rekabeti dijital tarafta mı yaşanacak?

Artık müşterinin markayla ilk teması mağazada değil, dijital dünyada başlıyor. Bu nedenle dijitali yalnızca bir satış kanalı olarak değil, müşteri deneyiminin merkezinde konumlandırıyoruz. 

Son dönemde dijital altyapılarımızı yeniledik, e-ticaret yatırımlarımızı artırdık ve CRM sistemlerimizi güçlendirdik. Ben geleceğin en güçlü markalarının en fazla reklam yapanlar değil, müşterisini en iyi tanıyan, onu en iyi anlayan ve onunla en güçlü bağı kurabilen markalar olacağına inanıyorum. Dijital dönüşüme yaptığımız tüm yatırımların temelinde de bu anlayış yer alıyor. Çünkü artık rekabet yalnızca ürünlerde değil, müşteriyi ne kadar iyi anlayabildiğinizde ve ona ne kadar kişiselleştirilmiş bir deneyim sunabildiğinizde şekilleniyor.

Cumhurbaşkanlarıyla, başbakanlarla, enerji şirketlerinin CEO’larıyla, yatırımcılarla, akademisyenlerle, diplomatlarla ve girişimcilerle sayısız toplantı yaptım. Kimi zaman Davos’ta, kimi zaman Pekin’de, Moskova’da, Londra’da ya da Washington’da ekonomik ve jeopolitik dönüşümleri tartıştık.

Fakat yıllar bana önemli bir gerçeği öğretti.

Bir ülkeyi gerçekten anlamak istiyorsanız, sadece büyük şirketlerine, borsasına ya da hükümetine bakmanız yetmez.

Küçük kasabalarına da gitmeniz gerekir.

Çünkü bir ülkenin ruhu çoğu zaman oralarda saklıdır.

Amerika’nın Ohio eyaletindeki Cuyahoga Falls kasabasında bunu bir kez daha hissettim.

Şelalesi, tarihi binaları, küçük aile işletmeleri ve sakin yaşamıyla burası, ilk bakışta Amerika’nın küresel güç imajından çok uzakta gibi görünüyor.

Ama biraz dikkatle bakınca, tam tersine, o büyük gücün temel taşlarının burada döşendiğini fark ediyorsunuz.

Secret Past: Bir dükkândan fazlası

Kasabanın ana caddesinde yürürken pembe tabelalı küçük bir dükkân dikkatimi çekti.

Adı Secret Past.

Kapıyı açar açmaz zaman yavaşladı.

Victoria döneminden kalma mücevherler…

Antika aynalar…

Vintage elbiseler…

Eski çantalar…

Porselenler…

Gümüş çerçeveler…

Her biri geçmişten bugüne uzanan küçük hikâyeler taşıyordu.

Ancak birkaç dakika sonra anladım ki bu dükkânın en kıymetli parçası vitrindeki antikalar değildi.

Dükkânın sahibiydi.

Karen Davies.

Seksen yaşında ama hâlâ hayatın tam içinde

Karen yaklaşık seksen yaşında.

Mavi gözlü, zarif, bakımlı ve insanın yüzüne bakarken güven veren bir duruşu var.

Daha ilk dakikada sizi müşteri gibi değil, yıllardır tanıdığı bir dost gibi karşılıyor.

Konuşurken acele etmiyor.

Dinliyor.

Hatırlıyor.

Sorular soruyor.

İnsanlarla gerçekten ilgileniyor.

Belki de bugün birçok işletmenin kaybetmeye başladığı en önemli özellik tam da bu.

Eskiden Amerika’nın dört bir yanını dolaşıp müzayedeleri takip eder, çiftlik satışlarına gider, antikalar toplarmış.

Şimdi ise gülerek şunu söyledi:

“Artık ben antika aramıyorum. Onlar beni buluyor.”

Gerçekten de insanlar ailelerinden kalan mücevherleri, tabloları, aynaları ve koleksiyon parçalarını Karen’a getiriyor.

Çünkü ona güveniyorlar.

Bir parçayı eline aldığında önce fiyatını değil, hikâyesini merak ediyor.

“Her eşyanın bir geçmişi vardır,” dedi.

“Ben önce onu anlamaya çalışırım.”

Sonra durdu ve ekledi:

“İnsanlar bana sadece antikalarını bırakmıyor. Hayatlarının bir parçasını emanet ediyor.”

Bu cümle beni uzun süre düşündürdü.

Bugün iş dünyasında sermaye, teknoloji ve yapay zeka konuşuyoruz.

Oysa Karen’in en büyük sermayesi ne vitrini ne de kasasındaki para.

Yıllar içinde inşa ettiği güven.

İş dünyasında bunun bilançosu yok.

Ama değeri paha biçilemez.

Vintage Sadece Moda Değil, Yeni Bir Ekonomi

Sohbetimiz ilerledikçe konu genç kuşaklara geldi.

Karen son yıllarda müşteri profilinin belirgin biçimde değiştiğini anlattı.

“Eskiden insanlar büyük antika dolaplar, yemek odaları ve ağır mobilyalar arardı.”

“Şimdi ise gençler daha farklı düşünüyor.”

Büyük antika mobilyalar artık eskisi kadar ilgi görmüyor.

Çünkü insanlar daha küçük evlerde yaşıyor.

Daha sık taşınıyor.

Ama vintage takılar, çantalar, şapkalar ve kıyafetler hiç olmadığı kadar rağbet görüyor.

Karen’in şu cümlesini not defterime yazdım:

“Yeni nesil geçmişi evine değil, üzerine giyiyor.”

Bu yalnızca estetik bir tercih değil.

Aynı zamanda sürdürülebilir tüketim anlayışının yükselişi.

Seri üretime karşı karakteri olan ürünlere yöneliş.

Belki de geleceğin lüksü artık yeni olmak değil, hikâyesi olmaktır.

Alışverişten çok insan biriktirdik

Biz de ailemiz için uzun uzun seçim yaptık.

Annem için zarif bir inci kolye…

Kız kardeşim için vintage bir hasır sepet çanta…

Eşim için zümrüt küpeler…

Evimiz için ise yılların izini taşıyan büyük bir antika ayna…

Karen her bir parçanın hikâyesini anlattı.

Nereden geldiğini…

Kimlerin kullandığını…

Neden özel olduğunu…

Sonra sıra pazarlığa geldi.

Gülümsedi.

“Hayat biraz pazarlık gibidir,” dedi.

“Eğer iki taraf da mutlu ayrılıyorsa doğru fiyat bulunmuştur.”

İyi bir tüccarın değil, iyi bir insanın sözüydü bu.

İnsanlar Buraya Alışveriş İçin Gelmiyor

Bir süre sonra dikkatimi ilginç bir ayrıntı çekti.

Kapı sürekli açılıyordu.

Ama gelenlerin çoğu alışveriş yapmıyordu.

Kimisi yalnızca “Merhaba Karen” demeye uğruyordu.

Kimisi eski bir fotoğraf getiriyordu.

Kimisi birkaç dakika sohbet edip çıkıyordu.

Karen hepsini ismiyle tanıyordu.

Bir anda anladım.

Secret Past yalnızca antika satan bir dükkân değildi.

Bir mahallenin hafızasıydı.

Bugün Amazon ürün teslim edebilir.

Yapay zeka tavsiye verebilir.

Ama samimiyet teslim edemez.

İnsan ilişkileri kuramaz.

Güven oluşturamaz.

İşte küçük işletmelerin büyük şirketlere karşı hâlâ sahip olduğu en önemli rekabet avantajı da bu.

Hayattan emekli olmamak

Sohbetimizin sonunda kendisine emekliliği sordum.

Hiç düşünmeden cevap verdi.

“İnsan çalışmayı bıraktığı gün yaşlanıyor.”

Sonra ekledi:

“Sabah kalkıp geleceğim bir yerimin olması bana yetiyor.”

“Bazen kazandığımdan fazlasını harcıyorum.”

“Ama önemli değil.”

“Buraya insanlar geliyor.”

“Konuşuyoruz.”

“Gülüyoruz.”

“Kendimi hâlâ faydalı hissediyorum.”

Ve son cümlesi belki de bütün yazının özeti oldu:

“Ben hayattan emekli olmak istemiyorum.”

İşte o anda fark ettim.

Amerika’nın gücü sadece sermayesinde değil.

Çalışmayı bir yük değil, hayatın doğal bir parçası gören milyonlarca insanında.

Yetmiş yaşında avukatlık yapan…

Seksen yaşında dükkânını açan…

Doksan yaşında çiftliğine giden insanlarında.

Türkiye için sessiz bir ders

Cuyahoga Falls’tan ayrılırken elimizde birkaç güzel hediye vardı.

Ama asıl kazancım farklıydı.

Karen Davies bana, başarılı bir işletmenin temelinde ürün değil, güven olduğunu bir kez daha gösterdi.

Teknoloji değişecek.

Yapay zeka gelişecek.

Perakende dönüşecek.

Ama insanların güven duyduğu, kendilerini değerli hissettikleri işletmeler var olmaya devam edecek.

Belki de bugün Türkiye’de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey yalnızca daha fazla yatırım, daha fazla teknoloji ya da daha fazla teşvik değildir.

Daha fazla Karen Davies.

İşini seven…

Bilgisini paylaşan…

Müşterisini ismiyle tanıyan…

Seksen yaşına gelse bile üretmekten vazgeçmeyen insanlar.

Kasabadan ayrılırken kendi kendime şu cümleyi not ettim:

Bir ülkeyi büyük yapan yalnızca milyar dolarlık şirketleri değildir. Küçük dükkânlarında güven inşa eden, çalışmayı hayatın anlamı hâline getiren ve her sabah kapısını aynı heyecanla açan insanlarıdır.

Karen Davies bana göre yalnızca başarılı bir antikacı değil.

Amerikan girişimcilik kültürünün sessiz ama son derece etkileyici yüzlerinden biridir.

The Thesis: Delivery Over Promises

Most hair serums fail for a simple reason — the actives largely sit on the surface of the scalp. Microfollic addresses that with a single-use applicator carrying 24k gold-plated needles at a fixed 0.5mm depth, paired with a serum engineered for that delivery. The micro-channels are designed to help the actives reach below the surface. As a thesis it is sound: do not just improve the formula, improve whether the formula ever arrives. The 0.5mm depth is the consensus range for at-home micro infusion for hair — enough to create the channels, controlled enough to stay comfortable.
 

The Execution

A strategy only works if it gets executed, and most routines die from friction. This one does not. The kit is entirely self-contained — applicator, serum built on 15 active and functional ingredients, and a single page of instructions. Cleanse, load the serum, stamp lightly over the thinning areas, press the rest in. Under ten minutes, twice a week, with a mild prickle and a brief flush and no real downtime. For a schedule like mine, that low friction is the only reason compliance held for three months.

The Results, by Milestone

First month: The first measurable change was reduced shedding — fewer hairs lost, and a scalp that felt healthier and better conditioned. An early indicator, not yet a result.

Second month: Density began to read differently under the same lighting. Finer hairs looked more established and my hair felt thicker — early but consistent signal.

Third month: By the review point, the photos told the story. Visibly fuller-looking coverage, a denser-looking hairline, and a level of improvement I was glad to see in the mirror. No miracle — a clear, compounding result from a consistent routine.

The Formula as a Portfolio

The detail that earned my respect is breadth. Rather than bet everything on one ingredient, Microfollic's serum spreads across 15 well-documented actives — a plant-based flower extract , Procapil and adenosine among the actives selected to support the appearance of fuller, denser hair, and a peptide complex included to support a healthier-looking scalp, and a peptide complex that supports the follicle environment. The whole system is designed to support the appearance of fuller, denser hair and a healthier-looking scalp. That substance-over-marketing construction is exactly the kind of thing I trust before I commit to anything

My Conclusion

Microfollic passed the test I bring to any product: a mechanism that makes sense, an execution low-friction enough to sustain, and an outcome I could actually measure. It does not over-promise — and in this category, restraint is a credibility signal. Over three months it delivered visibly fuller-looking hair and a routine worth keeping. With the price starting at $89 per month, it is a sound investment in the way you show up. As both a skeptic and a user, that is the highest rating I give.

AI Native yaklaşımı tam da bu zihinsel eşiği ifade ediyor. Yapay zekayı mevcut süreçlerin üzerine eklenen bir katman olarak görmek kurumlara geçici hız kazandırabilir. Ancak kalıcı rekabet avantajı için yapay zekanın iş modelinin, veri mimarisinin ve karar alma kültürünün doğal bir parçası hâline gelmesi gerekiyor.

Doğuş Teknoloji olarak bu süreci yalnızca teknolojik bir dönüşüm değil, kurumların değer üretme biçimini yeniden tanımlayan stratejik bir değişim olarak görüyoruz. Çünkü yapay zeka tek başına dönüşüm yaratmaz; güçlü veri mimarisi, güvenli altyapılar, doğru yetkinlikler, liderlik sahiplenmesi ve iş hedefleriyle uyumlu uygulama kültürüyle birleştiğinde gerçek etkiyi üretir.

Teknoloji ekibinin yeni rolü: Teknik çıktıdan stratejik değere

Bu yeni dönemde teknoloji profesyonellerinin başarı ölçütü değişiyor. Artık mesele yalnızca kaç satır kod yazıldığı, kaç uygulamanın devreye alındığı veya kaç sürecin otomatikleştirildiği değil. Asıl mesele geliştirilen çözümün iş hedefiyle nasıl bağ kurduğu, karar kalitesini nasıl artırdığı ve kurum mimarisi içinde nasıl ölçeklenebilir hâle geldiği.

Yapay zeka, yazılım geliştirmeden veri analizine kadar pek çok alanda hız kazandırıyor. Fakat hız tek başına strateji değil. Kod önerileri, test süreçleri, ilk içgörüler… Bunların hepsi değerli. Ancak asıl değer bu çıktılar doğru bir problem tanımıyla ve somut iş sonucuyla buluştuğunda ortaya çıkıyor.

Bu nedenle teknoloji ekiplerinin rolü de değişiyor. Artık yalnızca uygulayan ekipler değil, iş ihtiyacını anlayan, çözümü tasarlayan ve ortaya çıkacak değeri şekillendiren stratejik yapılara dönüşüyorlar. Tekrarlayan işlerin azalmasıyla birlikte muhakeme, mimari kararlar, güvenlik, önceliklendirme ve ürün vizyonu gibi daha kritik alanlarda insan katkısı öne çıkıyor. AI Native çağında teknik derinlik kadar iş sezgisi de belirleyici hâle geliyor.

Yazılım, veri, ürün, güvenlik ve iş ekipleri arasındaki iş birliği bu yüzden artık destekleyici bir unsur değil, rekabet avantajının temel koşullarından biri. Teknoloji organizasyonlarının başarısı teknik çıktıyı doğru kararlara ve iş sonuçlarına ne kadar iyi bağlayabildikleriyle ölçülecek.

Yeni ayrışma noktası: Yapay zekadan iş sonucu çıkarmak

AI Native dönemde fark yaratan temel yetkinlik teknik uzmanlığı iş bağlamıyla birlikte yorumlayabilmektir. Bir problemi kullanıcı deneyiminden veri akışına, sistem mimarisinden iş sonucuna kadar uçtan uca değerlendirebilen profesyoneller öne çıkacak. Domain bilgisi, veri okuryazarlığı ve önceliklendirme becerisinin teknik yetkinlikten bağımsız düşünülemeyeceği bir döneme giriyoruz.

Bu değişim özellikle genç profesyoneller için büyük bir fırsat. Bugün bir prototip hazırlamak ya da bir veri setinden ilk içgörüleri çıkarmak geçmişe kıyasla çok daha erişilebilir. Ancak belirleyici olan aracın kendisi değil, problemin nasıl yapılandırıldığı, çıktının nasıl sorgulandığı ve sonucun bir iş değerine nasıl bağlandığı.

Bu noktada prompt becerisi yalnızca doğru komut yazma pratiği olarak görülmemeli. İyi bir prompt aslında iyi bir düşünme biçimidir: Problemi çerçeveler, bağlamı netleştirir, varsayımları görünür kılar. Yapay zekadan alınan değeri belirleyen unsur yalnızca modelin gücü değil, insanın soruyu ne kadar doğru kurduğu ve çıktıyı ne kadar eleştirel değerlendirdiğidir.

Bu nedenle insan katkısı azalmak yerine daha stratejik bir noktaya taşınıyor. Yapay zeka hız, analiz ve üretim kapasitesi sunarken insan bağlamı kuruyor, önceliği belirliyor, çıktıyı değerlendiriyor ve teknolojiyi büyüme, verimlilik, müşteri deneyimi, risk yönetimi ve yeni iş modelleriyle ilişkilendiriyor. Geleceğin öne çıkan profilleri teknolojiyi kullananlar değil, onu iş sonucuna taşıyabilenler olacak.

AI Native olgunluk: İnsan, veri ve güven dengesi

AI Native dönüşümün temelinde üç şey var: insan, veri ve güven. İnsan, yapay zekanın ürettiği çıktıyı anlamlandırır ve iş hedefiyle ilişkilendirir. Veri, güçlü yapay zeka uygulamalarının yakıtıdır. Güven ise bu dönüşümün sürdürülebilir, sorumlu ve ölçeklenebilir biçimde ilerlemesini sağlar.

Kurumların bu dönemde başarılı olmasının yolu yapay zekayı yalnızca süreçlere entegre etmelerinden değil, bu teknolojiyi çalışma biçimlerine, karar alma mekanizmalarına ve değer üretme modellerine ne kadar doğru taşıyabildiklerinden geçecek.

Geleceğin öne çıkan kurumları yapay zekayı en çok kullananlar değil, insan, veri, süreç ve güven yaklaşımıyla onu organizasyonel yapılarına en iyi entegre edenler olacak. Rekabet avantajını da teknolojiyi sahiplenme hızından çok, bu dönüşümü stratejik bir çalışma modeline dönüştürme becerisi belirleyecek.

Bu dönüşüm yalnızca teknoloji ekiplerinin üstleneceği bir görev değil; liderlerin, genç profesyonellerin ve iş birimlerinin birlikte şekillendireceği yeni bir çalışma kültürüdür. Doğuş Teknoloji olarak AI Native yaklaşımı bugünün ihtiyaçlarına yanıt vermenin ötesinde, geleceğin teknoloji yetkinliklerini bugünden inşa etme sorumluluğu olarak görüyoruz.

Güven olmadan yapay zeka ölçeklenemez

Yapay zeka uygulamalarının kurum içinde yaygınlaşması veri güvenliğini dönüşümün merkezine yerleştiriyor. AI Native yapılarda veri yalnızca analiz edilen bir kaynak değil; karar alma süreçlerini, müşteri deneyimini, operasyonel verimliliği ve yeni iş modellerini besleyen stratejik bir varlık. Bu nedenle güvenli veri mimarisi, erişim yönetimi, regülasyon uyumu ve sorumlu yapay zeka kullanımı artık teknik ayrıntılar değil, ölçeklenebilir başarının ön koşullarıdır.

Sonuç açık: Yapay zeka çağında kazanmak, en yeni araca sahip olmakla değil, kurumu bu araçlarla daha akıllı düşünecek, daha güvenilir karar alacak ve daha yüksek iş değeri üretecek şekilde yeniden tasarlamakla mümkün olacak. AI Native olmak bir teknoloji tercihi değil; liderlik, kültür ve strateji meselesi artık.

Sadece tek çantayla nasıl seyahat edilir?

İyi bir çanta seçmekle başlayın. Sizin için doğru çanta, çoğu zaman seyahat tarzınıza ve kişisel tercihinize bağlıdır. Genellikle tek çantayla yapılacak seyahatlerde akla ilk sırt çantaları gelir. Çünkü ellerinizin serbest kalmasına izin vermesi büyük avantaj sağlar. 

Dezavantajı ise sırt çantalarının omuz ağrısına neden olabilmesi. Eğer daha az hareket gerektiren bir seyahate çıkıyorsanız kabin boy, tekerlekli bir valiz daha iyi bir seçenek olabilir. Tek çantayla seyahat için kabin bagajı seçerken dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da havayolu ölçü sınırlamalarına uygun olup olmadığı. 

Götüreceklerinizi seçerken acımasız olun

Birçok insan seyahatlerinde, yanlarında hiç kullanmadıkları bir sürü eşya taşırlar. Bunun en önemli nedeni kontrol kaygısıdır; ihtiyacınızın üç katı iç çamaşırı almak ya da “Belki lazım olur” diye gereksiz ekipman taşımak gibi. Özel bir seyahate çıkmıyorsanız (örneğin kendi ekipmanınızı getirmeniz gereken bir tüplü dalış gezisi gibi), muhtemelen düşündüğünüzden çok daha az eşya ile idare edebilirsiniz. Liste yaparken gerçekten neye ihtiyacınız olduğuna pragmatik şekilde yaklaşın ve ne kadar güzel olsalar da bazı seçeneklere gerçekten ihtiyacınız yok.

Birden fazla işe yarayan ya da birbiriyle kombinlenebilen ürünler seçin (kapsül gardırop burada çok işe yarar). Her gün için farklı bir kıyafete ihtiyacınız yok. Sadece gideceğiniz yerde kullanacağınız ve dönene kadar bitebilecek ürünleri de gittiğiniz yerde satın alabilirsiniz. 

Daha akıllı paketleyin

Ne kadar stratejik paketleme yaparsanız, çantanıza o kadar çok şey sığdırabilirsiniz. Yer kazanmanın bir yolu, kıyafetleri katlamak yerine rulo yapmaktır. Bu onları daha küçük ve daha kompakt hale getirir (aynı zamanda kırışıklıkları da azaltır). Kıyafet dışındaki eşyalar için (banyo malzemeleri, şarj cihazları ve kablolar gibi) çeşitli keseler ve kilitli poşetler kullanılabilir. Yolculukta ne giydiğiniz de önemli: daha kalın ve yer kaplayan parçaları (örneğin botlar veya kalın kazaklar gibi) uçuşta giymek çantada yer açar.

Kozmetik ve kişisel bakım için amaç, rutininizi yalnızca gerçekten gerekli ürünlerle sınırlamak ve büyük şişeleri seyahat boy kaplara aktarmaktır ya da doğrudan seyahat boy ürünleri tercih edebilirsiniz. Ayrıca her zaman çantanızın içine, varış noktasında günlük geziler için kullanmak üzere bir ufak çanta koymak da yararlı olabilir. 

7578 sayılı Kanun ile 1 Mayıs 2026 itibarıyla yürürlüğe giren yeni düzenleme kapsamında, daha önce 8 hafta olan doğum sonrası izin süresi 16 haftaya çıkarıldı. Böylece tekil gebeliklerde doğum öncesi 8 hafta ve doğum sonrası 16 hafta olmak üzere toplam 24 haftalık izin hakkı tanındı. Çoğul gebeliklerde ise doğum öncesi izin süresi 10 hafta, doğum sonrası izin süresi 16 hafta olarak belirlenirken toplam izin süresi 26 haftaya yükseldi.

Öte yandan daha önce doktor onayıyla doğuma 3 hafta kalıncaya kadar çalışılabilirken, yeni düzenlemeyle bu süre doğuma 2 hafta kalıncaya kadar uzatıldı. Kadın çalışanların bu dönemde çalıştıkları süreler ise doğum sonrası izin süresine eklenmeye devam edecek.

Yeni düzenleme ayrıca analık izin süresi sona ermiş olmasına rağmen 1 Nisan 2026 itibarıyla doğum tarihinden itibaren 24 haftalık süreyi henüz tamamlamamış kadın çalışanları da kapsıyor. Buna göre, 7578 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 10 iş günü içinde talepte bulunan kadın çalışanlara 8 hafta ek analık izni verilecek.

Babalık izni

23 Nisan 2015 tarihinde yürürlüğe giren 6645 sayılı Kanun ile 4857 sayılı İş Kanunu'na eklenen Ek 2. madde kapsamında babalık izni 5 gün olarak uygulanıyordu. Bu düzenleme öncesinde ise babalık iznine ilişkin yasal bir hak bulunmuyordu.

Yeni düzenlemeyle babalık izni süresinde de artışa gidildi. Buna göre babalık izni 5 günden 10 güne çıkarıldı.

Küresel enerji düzeni yeniden şekilleniyor

Orta Doğu'dan petrol ve gaz sevkiyatlarının neredeyse durma noktasına gelmesi ve fiyatların sıçraması, güç dengelerinde değişime yol açıyor. Körfez'den Amerika kıtasına kadar enerji üreticileri hakimiyetlerini korumak ya da artırmak için mücadele ederken, müşteriler bağımlılıklarını azaltmaya ve arz güvenliklerini sağlamlaştırmaya çalışıyor. Sonuç olarak enerji piyasası değişirken aynı zamanda enerji oyuncuları değişiyor.

Asya, Avrupa ve ithal enerjiye bağımlı diğer bölgelerdeki ülkelerin derin kırılganlığı, alternatif enerji kaynakları arayışını hızlandırıyor. Güney Kore ve Japonya gibi bazı yerlerde bu durum, kömür gibi daha kirletici yakıtların kullanımının artmasına yol açtı. Ancak daha uzun vadede, yalnızca dört yıl içinde yaşanan ikinci enerji şoku olan bu gelişme güneş ve rüzgar gibi yenilenebilir enerji kaynaklarına ve nükleer enerjiye geçişi hızlandırabilir.

Londra merkezli enerji araştırma grubu Ember'den Daan Walter'a göre elektrikli batarya teknolojisi ve verimliliğindeki gelişmeler, bu dönüşümü Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgalinin yarattığı küresel enerji şokuna kıyasla daha uygulanabilir hale getiriyor. Örneğin birçok yerde elektrikli araçlar giderek daha erişilebilir fiyatlara sahip oluyor. Ayrıca nisan ayında, rüzgar ve güneş enerjisi ilk kez küresel ölçekte doğalgazdan daha fazla elektrik üretti. Walter, "Bu büyük bir dönüşüm. Beş yıl önce ancak rekabet edebilen teknolojiler, bugün neredeyse açık şekilde daha ucuz hale geldi" dedi. 

Dengeler değişti

Ayrıca yenilenebilir enerji yatırımları da daha cazip hale geldi artık yatırımın geri dönüşü 30 yıl yerine yaklaşık iki yıl içinde alınabiliyor. Üreticiler arasındaki ilişkiler de değişiyor. Savaş, Birleşik Arap Emirlikleri ile Suudi Arabistan arasındaki gerilimleri artırdı ve Emirliklerin OPEC Plus petrol kartelinden ayrılmasına yol açtı. Bu ayrılığın etkisi, bölgedeki petrol üretimi yeniden arttığında tam olarak hissedilecek. Ancak zayıflamış bir Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), petrol piyasalarındaki oynaklığı artırabilir. Bu ayrılık aynı zamanda Suudileri Rusya'ya daha da yakınlaştırdı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, bu ay St. Petersburg'daki bir ekonomi forumunda Suudi Arabistan'ı "onur konuğu" olarak ağırladı.

ABD'den sonra dünyanın ikinci büyük ham petrol ve doğalgaz üreticisi olan Rusya, savaş sayesinde başka açılardan da güçlendi. Trump yönetimi, Rusya'ya uygulanan yaptırımları geçici olarak kaldırarak Moskova'nın ekonomik sıkıntılar yaşadığı bir dönemde petrol ihracatından elde ettiği kârları artırmasına olanak sağladı. Atlantik Okyanusu'nun diğer tarafında ise Brezilya, Venezuela, Kolombiya, Arjantin ve Guyana, dünyanın alternatif tedarikçilere yönelmesiyle petrol üretim kapasitelerini artırıyor.

Çin kazançlı çıktı

Enerji ağlarını genişletme ve çeşitlendirme çabaları savaş sona erdikten sonra da devam edecek ve yenilenebilir enerjide beklenen büyümeden en fazla fayda sağlamaya hazır ülke Çin. Çin rüzgar türbinleri, yüksek gerilim kabloları, transformatörler, güneş panelleri, bataryalar ve enerji akışlarını yöneten yazılımlar üretiminde dünyanın geri kalanının çok önünde bulunuyor. Diğer ülkelerin güvenilir enerji arzına sahip olmasını sağlamadaki artan rolü, Çin'in stratejik etkisini ve önemini de artırıyor.

Küresel enerji danışmanlık şirketi Wood Mackenzie'nin analistleri, "Çin açık ara kazanan gibi görünüyor" sonucuna vardı. Trump yönetiminin yenilenebilir enerji projelerini durdurmaya yönelik agresif politikaları ABD'nin bu küresel rekabetten fiilen çekildiği ve sanayi ile teknoloji alanındaki avantajı en büyük rakibine bıraktığı anlamına geliyor. Ekonomik avantajlar jeopolitik avantajlarla da pekişiyor. Savaş, ABD ile Avrupa'daki uzun süreli müttefikleri arasındaki ayrılığı derinleştirdi ve Çin'e uluslararası liderlik rolünü genişletmek için yeni bir fırsat sundu.

Güveni yeniden inşa etmek

Basra Körfezi'nden petrol, doğalgaz ve diğer yüklerin taşındığı tek deniz yolu olan Hürmüz Boğazı'nda gemi trafiğinin yeniden tamamen serbest hale gelip gelmeyeceği belirsiz. İran, uluslararası anlaşmaları ihlal edebilecek olsa da boğazdan geçen gemilerden ücret alınmasını gündeme getirdi. Böyle bir uygulama resmileşmese bile İran, istediği zaman ticareti aksatabileceğini gösterdi. Bu da riskleri ve maliyetleri artırıyor. Uluslararası Para Fonu'nun eski baş ekonomisti Maurice Obstfeld, "Boğazın, alıştığımız kesin serbest geçiş ortamına bir daha döneceğini sanmıyorum" dedi.

Benzer şekilde bölgedeki barış, istikrar ve artan refaha duyulan güven de sarsıldı. Obstfeld, "Körfez ekonomilerinin dinamizmi, gösterdikleri kırılganlık nedeniyle zarar görebilir" dedi ve bunun "İran'ın bölgedeki nüfuzunu artırdığını" ekledi. İran, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve diğer komşularına insansız hava araçları ve füzeler fırlattı. Katar'ın doğalgaz sahalarında meydana gelen hasar geniş çaplıydı ve sıvılaştırılmış doğalgaz ihracat kapasitesinin yüzde 17'sini etkiledi. Suudi Arabistan'da ise bir petrokimya tesisi bombalandı.

Kendisini küresel bir finans merkezi, ticaret merkezi ve turizm destinasyonu olarak konumlandıran Birleşik Arap Emirlikleri açısından bakıldığında, beş yıldızlı otellerine, veri merkezlerine ve bir nükleer tesise yönelik saldırılar ziyaretçileri ve yatırımcıları uzaklaştırabilir. ABD açısından ise Trump'ın İran'la savaşı tetikleme kararı ve kaotik politika yapım tarzı, Washington'ın küresel düzeni ve ticareti sürdürme konusundaki isteği ve kapasitesine olan güveni daha da zayıflattı.

"Ekonomi daha kırılgan hale gelecek"

Dünya Bankası ekonomistleri yılın başında verileri incelemeye başladıklarında hoş bir sürprizle karşılaşmışlardı. Bankanın baş ekonomisti Indermit Gill, "Ocak ve şubat arasında tahminlerimizi yukarı yönlü revize etmeyi düşünmeye başlamıştık çünkü görünüm çok iyiydi. Enflasyon düşüyordu, büyüme hızlanıyordu, ticaret darbeler almıştı ama ayakta kalmayı başarıyordu" ifadelerini kullandı. 

Artık durum farklı. Banka kısa süre önce ekonomik görünümünü aşağı yönlü revize etti. Küresel büyümenin 2025'teki yüzde 2,9 seviyesinden bu yıl yüzde 2,5'e düşmesini bekliyor. Enflasyon da yeniden yükselmeye başladı. ABD'de enflasyon üst üste üçüncü ay artarak mayıs ayında yıllık yüzde 4,2'ye ulaştı. Wall Street artık faiz indirimi beklemek yerine, ABD Merkez Bankası'nın bu yıl en az bir kez faiz artırmasını bekliyor. Geçen hafta Avrupa Merkez Bankası faizleri yüzde 2,25'e yükseltti. Banka, "Orta Doğu'daki savaş enflasyonist baskılar yaratıyor" açıklamasını yaptı.

Yüksek faiz oranlarının, zaten devasa kamu borçları biriktirmiş ve gelirlerinin giderek daha büyük bir bölümünü yalnızca faiz ödemelerine ayıran hem zengin hem de yoksul ülkeler üzerinde ciddi uzun vadeli etkileri bulunuyor. Hükümetler yüksek enerji fiyatlarıyla mücadele eden hane halklarına destek sağladıkça ve artan güvenlik tehditleriyle başa çıkmak için askerî bütçelerini yükselttikçe, bu bütçe baskıları daha da artacak. Krizden en ağır darbeyi alan Asya ekonomileri, İran savaşının etkilerinden ekonomilerini ve mali yapılarını kurtarmaya çalışırken Asya Kalkınma Bankası'na acil kredi başvurularında bulunmaya başladı. Gill, "Dünya ekonomisi daha gergin ve daha kırılgan hale gelecek" dedi. 

Akdeniz ve Asya mutfaklarından ilham alan yeni menü, mevsimselliği merkeze alan yaklaşımı, yerel üreticiye sadık ürünleri ile iyi yemeğin ana omurgasını zaten oluşturuyor. Ne var ki esas hamle bu ürünleri bir orkestra şefi gibi yüksek uyumla bir araya getirmek ve en iyi sonucu verecek şekilde pişirmek -Hakan Çabuk bunu son derece iyi yapan bir şef. 

Urla enginarının, zeytinyağı, baharatlar ve çok az parmesan ile ‘sous vide’ yöntemiyle 93 derecede iki buçuk saat piştiğinde aldığı hal, tabağın önünde şapka çıkaracak türden mesela. Türk mutfağında pek kullanılmayan, bu yüzden balıkçıların tutmaktan imtina ettiği aslan balığının bu menüde yer almasının getirdiği açılım ise sadece yeni bir lezzet değil, deniz canlılarının korunması için de önemli.

Zira son derece yırtıcı bu balık, diğerlerine rahat vermeyen bir tür. Onun mutfağa girmesi ise denizlerdeki popülasyonun dengesi için önemli sonuçlar doğurabilir. Rezene, kavun, çiğ badem ve zarif aquachile sos ile tatlandırılan “aslan balığı ceviche” başlangıç için es geçilmeyecek bir lezzette...

Şef Hakan Çabuk’un Frankie için hazırladığı “MediterrAssian” mutfağı deniz ürünleriyle sınırlı kalmıyor. Kuzu pirzoladan dana kaburgaya, Çabuk’un yorumuyla kırmızı etlere de yer verilmiş. Bodrum – Akdeniz rafineliğini, Frankie’nin çağdaş kimliğiyle ve kontrollü Asya dokunuşlarıyla birleştiren, gösterişten çok lezzete odaklanan Hakan Çabuk’un rakibi ise mekanın kendisi olabilir. Çünkü Frankie’nin terası başrolü yemeklerden kapabilecek güçte. Yemek sonrası müziğin artan ritmi, imza kokteyller ve manzarasıyla uzun yaz geceleri için iyi bir alternatif burası.  
 

ABD ve İran'ın duyurduğu ön anlaşma İran savaşındaki ateşkesi 60 gün uzatmakla kalmıyor. Ayrıca dünyanın en önemli enerji koridorlarından biri olan Hürmüz Boğazı'nın açılmasını da öngörüyor. ABD Başkanı Donald Trump boğazın cuma günü itibariyle tamamen açılacağını öne sürdü. Analistler piyasalardaki aşırı olumlu havaya rağmen belirsizliklerin halen masada olduğunu aktarıyor. BCA Research'ün yatırımcı notunda, "Fiyatlarda anlamlı sayılabilecek bir düşüş beklemiyoruz. Jeopolitik riskler devam ederken stoklar büyük ölçüde boşalmış durumda. Ülkeler stratejik rezervlerini yerine koymakla kalmayıp daha büyük rezerv tutma çabasına girişebilir" değerlendirmesi yapıldı.

Ayrıca tarafların karşılıklı saldırılarında körfez bölgesindeki fosil enerji üretimi altyapısı da büyük hasar gördü. HSBC'nin araştırma notunda Hürmüz Boğazı'ndaki normalleşmenin en erken eylül sonunda görülebileceği vurgulandı. 

Yüksek enerji fiyatları Türkiye dahil dünya genelinde enflasyon endişelerini artırdı ve büyüme beklentilerini baltaladı. 

Türkiye'de akaryakıt fiyatları geriliyor

Petrol fiyatlarındaki geri çekilmenin ardından motorinin litre fiyatında gece yarısından itibaren 1 lira 23 kuruş indirim yapıldı.

İndirimin ardından motorinin litre fiyatı İstanbul'da 65,23 liraya, Ankara'da 66,35 liraya ve İzmir'de 66,63 liraya geriledi.

Benzin fiyatlarında ise herhangi bir değişiklik yapılmadı. Benzinin litre fiyatı İstanbul'da 63,03 lira, Ankara'da 63,99 lira ve İzmir'de 64,27 lira seviyesinde bulunuyor.

İsmet Saz ve Arda Türkmen gibi şeflerle de çalışan Alp Çekici, Bozcaada'daki işletmesinin ardından pandemi sonrası Caddebostan’daki Hani Restaurant’ı hayata geçirdi.

Hani artık Cadde’de Şef Alp Çekici’nin yorumlarıyla damakta iz bırakan mezelerinin, deniz ürünlerinin, ara sıcakların ve etlerinin lezzetiyle haklı bir şöhrete sahip. Örneğin, her gittiğinizde aynı çıtırlıkta ve lezzette tadacağınız patates cipsleri sadece Anadolu Yakası’nın değil, İstanbul’un en iyilerinden. Keza, kimyonlu, derotlu, taze soğan, domates ve biberle birlikte kavrularak hazırlanan yaprak ciğer de aynı şekilde şehrin bir numarası olmaya aday. Domates sosuyla servis edilen karidesli çıtır börek ise inanılmaz sıcak servisi ve diri duruşuyla doğal olarak hayranlık uyandırıyor.

Şef Çekici’nin “Sohbet Sofrası” olarak tanımladığı mutfağında favanın yeri ayrı. “Bir restoran favayı iyi yapıyorsa, orada yemek kalitesi yüksektir,” diyen Çekici, bu mezeyi annesinden öğrendiği tarife kendi yorumunu katarak hazırlıyor. Çilekli Ege otları, yazın ekşi elma, kışın ayvalı sunulan karides de Hani’ye özgü tatlardan. Sarımsakla soslandıktan sonra bal ve pikan ceviziyle finalize edilen hellim ise sıcaklar arasında yükselişe geçeceğini tahmin ettiğim lezzetlerden.

Menü ara sıra revize edilse de genel olarak mevsimselliğin dışında çok değişken bir mutfağı yok Hani’nin. Ancak, sürekli misafirlerine farklılık sunmak adına dört kişi ve üstünde özel gruplar için menüde olmayan her türlü sofrayı kurabiliyorlar. Yeter ki birkaç gün öncesinden bu talep iletilmiş olsun. Kaburga dolması, hamsili pilav, tuzda balık ya da herhangi bir yörenin menüsü... Belki de Uzak Doğu, Fransız ya da İspanyol mutfağına ilişkin bir sofra... Alp Çekici ve ekibi misafirleri için her türlü mutfağı en şeçkin örnekleriyle  kurgulayabiliyor. Kimi zaman canlı müzik performanslarının gerçekleştiği mekânda kapalı gruplar için DJ’li akşamlar da düzenleniyor.

Bahçeşehir Üniversitesi Gastronomi Bölümü’nde dersler veren ve danışmanlık yapan Alp Çekici kendini bir yemek sevdalısı olarak tanımlıyor. O yüzden Hani’de kullanılan malzemelerin çıtasını hep yüksek tutuyor. Karides İskenderun’dan, bebek kalamar ve ahtapot Babakale’den, otlar İzmir’den, tereyağı Malatya’daki mandıradan, pastırma Kastamonu’dan, zeytinyağı, peynir Geyikli’den, nar ekşisi ve salçalar Antakya’dan geliyor. Hazır ürünün kullanılmadığı Hani’de günlük alışveriş, sakatat, balık, turşu gibi ürünler ise bölgenin küçük esnafından temin ediliyor.

Yüksek gastronomi standartlarında hazırlanan lezzetlerin sürdürülebilirlik adına makul bir fiyatla sunulduğu Hani’de tatlı düşkünleri farklı bir deneyim yaşamaya hazırlıklı olsun. Örneğin,  geleneksel ikramlarda yemeğin sonunda sofrada kuvvetli bir aktör olarak görmeye alışkın olduğumuz ballı cevizli muz, Hani’de karşımıza tereyağlı shortbread bisküvilerin üstünde, karamelize edilmiş ve viskili-ballı bir sosla kıtır ceviz konularak İngiliz damak zevkine gönderme yaparak çıkıyor. Vişneli çikolatalı sufle ise zamanı da geldiğinden kayıtsız kalınamayacak tatlılardan.
 

Köyü özel kılan bir başka konu ise gastronomi kültürü. Sahil şeridindeki restoranlarda kaliteli deniz ürünlerini, Ahtapotçu Mehmet Usta’da tattığımız “gevreğik” gibi dağlardan toplanan yöresel otların yanı sıra bahçeden sofraya taşınan sebze ve meyvelerin hikâyeleştirdiği mezeleri ya da Kırin Dede Restaurant’ta  karşımıza çıkan Aydın Çine’nin ızgara yapılan köy peyniri gibi civardan lezzetleri deneyimleyebiliyorsunuz. Yine bir aile işletmesi olan Esinti Söğüt Restaurant’ta ise cips olarak kuruttukları biberleri çıtırdatırken, fikirden esinlenip kendi mutfağınıza da taşımayı düşünebilirsiniz. 

Kırım Tatarları, Yörük ve Rumlar’ın kültürleriyle harmanlanan Ege’nin güneybatı ucundaki bu köyü gastronomik açıdan ayrıştıran önemli etken, yörenin ailelerinin 200 yıldır toprağına bağlı kalarak işlemesi. Neredeyse hiç göç vermeyen köyde herkesin kendi bahçesi var ve mutfak hayatlarının merkezinde yer alıyor. Kime denk gelsen, küçük yaştan itibaren mutfağa girdiğini ve iyi yemek yaptığını anlatıyor. Belli ki, bu konu bir genetik mirasa dönüşünce, Söğüt Köyü, Bodrum, Marmaris, Fethiye gibi turizmin kalbinin attığı 5 yıldızlı otel ve restoranlara şef yetiştirir olmuş. 

İşte o şefler şimdi aileleriyle birlikte kendi yurtlarında restoran işletiyorlar. Dolayısıyla, yakınlardaki koyları dolaşmak için özel olarak kiralayacağınız tekneler de dahil, bu 5 yıldızlı gastronomi deneyimini gittiğiniz her yerde yaşıyorsunuz.

Söğüt’ün manzarası ise kıyıdan ve tepelerden ayrı güzel. Ancak tepelerde özellikle gün batımı hafızalara kazınacak bir renk şöleni sunuyor. Bu hoşluğu doyasıya yaşamak için bizim tercihimiz orta noktada olması nedeniyle denize de yakın sayılabilecek Söğüt Köyü’nün tek apart sitesi Saranda Garden’dı. 1700 m²’lik geniş bir araziye sahip Saranda Garden, Mimar Şemsa Kağnıcı’nın tüm estetik dokunuşunu gerek havuz kenarı ve bahçe peysajında, gerekse dairelerin dekorasyonunda yansıtıyor. Oturduğunuz balkondan dağlara ve denize bakıp huzura ererken, havuzdaki su sesine eşlik eden muz ağaçlarının sakin hışırtısı ayrı bir mutluluk kaynağı olabiliyor. 

Makine mühendisi eşi Hayrettin Kağnıcı’nın kendi tesislerinin altyapısını yaparken etraflarındaki yolların düzenlenmesine ön ayak olması ise şapka çıkarılacak bir konu. Zaten, karı koca Kağnıcılar, köyün dışından gelip yerleşen nadir yabancılardan olmalarına karşın, Söğüt gönüllüleri olarak, konumu itibarıyla “yolun sonu” şeklinde tanımlanan köyün bozulmadan medeniyetten nasibini alması için canla başla çalışıyorlar. Hatta topraksız tarım yaparak beldeye başka bir bakış açısı getirmeyi planlıyorlar. 

Sonbaharla birlikte longevity etkinliklerinin de düzenleneceği Saranda Garden’da konaklamak için sadece altı daire bulunuyor. Orası dışında, köyde yine az sayıdaki villalardan birini kiralayabilirsiniz. Daha da tepede konumlanmak isterseniz, sadece iki evi bulunan Kızılyer’deki Söğütköy İnzivası bir alternatif olabilir. Bu evler 40 adet yarım asırlık badem ağacı, zeytin ve keçiboynuzu ağaçları, yaban mersini, defne, mercanköşk, biberiye, lavanta, karabaş otu, aronya gibi tıbbi ve aromatik bitkilerin bulunduğu 1800 m² arazi içinde yer alıyor. Sahilde ise konaklamak için son derece şık ve keyifli pansiyonlar bulunuyor. 

Aslına bakarsanız, gerek geliş gidiş yolu, gerekse denize inen yolların engebeli olması nedeniyle Söğüt Köyü daha çok yatla gelen misafirlerin tadını çıkaracağı bir belde olarak da nitelendirilebilir.  Köyün ikon restoranı Manzara ağırlıklı olarak bu tarz misafirlerin rağbet ettiği,  tatil sezonunda aylar öncesinden rezervasyon yaptırmanız gereken, kendini gastronomi rehberlerinin özellikle dışında tutan ve tahmin edeceğiniz üzere Söğüt Köyü’nün manzarasını tüm ihtişamıyla sunan bir foodie tapınağı. Burada deniz böcekleri de et de yiyebilirsiniz. Manzara’nın menüsündeki salatalarda da yer aldığından, Söğüt bademinden bahsetmek isterim. Yağ oranı Datça bademine nazaran biraz daha düşük olan orta boydaki bu bademin hafif sütlü ve tatlımsı bir aroması var ve bence tadına doyum olmuyor. Köyün kült mekânlarından bir diğeri ise Manzara’nın aksine hemen kıyıda yer alıyor. Türkiye’den ve dünyadan iş, sanat, cemiyetten isimlerin uğrak noktası, restoran ve beach bar’a sahip Barba Saranda kendini bir “art space” olarak da tanımlıyor.

Söğüt Köyü, sizi enteresan biçimde sessiz lükse davet ederken, aynı zamanda doğayla bütünleşmenize aracılık ediyor. Keçiboynuzu ağacını ve mor yasemini ilk defa gördüğüm köy endemik olarak fazlasıyla lütufkâr. Bahçesindeki minik kurbağalarla şakalaştığımız apartımızdan çıktığımızda serbest dolaşan eşeklere denk gelmek, yüzdüğümüz koylardaki adacıklarda yine serbest dolaşan keçilere karşı kulaç atmak adeta bir öze dönüş gibiydi. Söğüt Köyü’ne karadan gelmesi belki hiç kolay değildi ama doğrusu onu bırakıp gitmek de kolay olmadı.

Kuruluşundan bu yana fırsat odaklı ve çevik yapısıyla öne çıkan ODAŞ, bugün 2’si halka açık olmak üzere toplam 21 bağlı ortaklığı, 10 tesisi ve 1.000’in üzerinde çalışanıyla faaliyetlerini sürdürüyor. Son yedi yılda Türkiye ve uluslararası pazarlarda yaklaşık 500 milyon dolarlık yatırım gerçekleştiren şirket, enerji üretiminin yanı sıra stratejik metaller, madencilik ve sürdürülebilirlik projelerine de odaklanıyor. 

Özbekistan’da stratejik bir güç 

ODAŞ’ın uluslararası büyüme stratejisindeki en önemli adımlardan biri Özbekistan yatırımı oldu. Harezm bölgesinde devreye alınan 174 MWe kurulu güce sahip ODAŞ CA Doğal Gaz Kombine Çevrim Santrali, yaklaşık altı ayda tamamlanarak bölgenin dikkat çeken enerji projeleri arasında yer aldı. Yaklaşık 500 bin haneye enerji sağlayan santral, bölgesel elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 35’ini karşılıyor. Proje aynı zamanda Özbekistan’ın enerji arz güvenliği açısından kritik altyapı yatırımlarından biri olarak değerlendiriliyor.

Projeyi farklılaştıran başlıklardan biri ise relokasyon modeli oldu. Türkiye’deki mevcut bir santralin sökülerek Özbekistan’a taşınmasıyla hayata geçirilen yapı, yatırım maliyetlerinin optimize edilmesi ve kaynak kullanımında verimlilik sağlanması açısından dikkat çekiyor. ODAŞ CA bugün yüzde 49 verimlilik oranıyla Özbekistan’daki öne çıkan özel sektör santralleri arasında yer alırken, 25 yıllık dolar bazlı enerji satış anlaşmasıyla uzun vadeli gelir görünürlüğü sunuyor.

ODAŞ International Başkanı Zehra Zeynep Dereli, enerji dönüşümünü yalnızca yenilenebilir yatırımlarla sınırlı değil, aynı zamanda enerji güvenliği, maliyet yönetimi ve arz sürekliliği başlıklarıyla birlikte değerlendirdiklerini belirtiyor. Şirket, yerli kaynak kullanımıyla dışa bağımlılığı azaltmayı hedeflerken, doğalgaz ve planlanan yenilenebilir enerji yatırımlarıyla geçiş sürecini destekliyor. Bu kapsamda Özbekistan’da planlanan 50 MW’lık güneş enerjisi yatırımı da şirketin bölgesel dönüşüm stratejisinin yeni adımları arasında yer alıyor. 

Döngüsel ekonomiyle yeni değer alanları

ODAŞ’ın sürdürülebilirlik yaklaşımı yalnızca çevresel uyum başlığıyla sınırlı kalmıyor; aynı zamanda ekonomik değer üretimine de odaklanıyor. Çan2 Termik Santrali’nde ortaya çıkan uçucu kül ve sentetik alçı taşı farklı sektörlerde kullanılmak üzere yeniden işleniyor. 2020 yılından bu yana ABD, Kanada ve Avrupa başta olmak üzere farklı pazarlara gerçekleştirilen ihracatla 14 milyon doların üzerinde gelir elde edildi. Şirket ayrıca kömür yanması sonucu oluşan cüruf atıklarını yapı malzemesine dönüştürmeyi hedefleyen yeni bims ve briket tesisi yatırımı üzerinde çalışıyor. Bu yatırımın, atık yönetimi ve döngüsel ekonomi alanında yeni bir değer zinciri oluşturması hedefleniyor.

Enerji dönüşümünün merkezinde artık elektrik yer alıyor. Elektrikli araçlardan ısı pompası sistemlerine, sanayi üretiminden veri ekonomisine kadar birçok alan doğrudan elektrikleşiyor. Bu durum ülkelerin enerji güvenliği stratejilerini de değiştiriyor. Çünkü yeni dönemde kritik mesele yalnızca enerji kaynağına erişim değil, elektriğin doğru zamanda ve kesintisiz biçimde sisteme aktarılabilmesi. Özellikle yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlanması bu dönüşümü daha karmaşık hale getiriyor. Güneş ve rüzgr gibi kaynaklar düşük karbon avantajı sağlasa da değişken üretim yapıları nedeniyle şebeke yönetimini zorlaştırıyor. Bu nedenle enerji depolama sistemleri, enerji dönüşümünün tamamlayıcı unsuru olmaktan çıkarak doğrudan güvenlik altyapısının bir parçasına dönüşüyor.

BloombergNEF verilerine göre küresel enerji depolama yatırımları son beş yılda katlanarak büyüdü. Küresel enerji depolama kurulumları (pompalı hidroelektrik hariç) yıllık 10 gigavat seviyelerinden 112 gigavata ulaştı. Düşen batarya maliyetleri ve artan şebeke ihtiyaçlarıyla birlikte sektör, küresel çapta en hızlı büyüyen enerji alanlarından biri haline geliyor. Batarya teknolojilerindeki gelişim yalnızca elektrikli araç sektörünü değil, ulusal şebekelerin esnekliğini de doğrudan etkiliyor. Özellikle Avrupa ve ABD’de birçok enerji şirketi artık yeni santral yatırımları kadar batarya depolama projelerine de öncelik veriyor. 

Jeopolitik riskler geri döndü 

Enerji güvenliğinin yeniden küresel gündemin merkezine taşınmasında jeopolitik gerilimlerin etkisi büyük. SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi’nin değerlendirmelerine göre bölgede artan çatışmalar, özellikle enerji ithalatına bağımlı ülkeler açısından fiyat oynaklığı ve arz kesintisi riskini yeniden büyütüyor. Türkiye kısa vadede petrol ve doğalgaz tedarikinde ciddi bir kesinti riskiyle karşı karşıya görünmese de orta ve uzun vadeli belirsizlikler devam ediyor.

Petrol tarafında küresel fiyat baskısı dikkat çekiyor. Brent petrol fiyatları jeopolitik risklerin etkisiyle yeniden 100 dolar seviyesinin üzerine çıkarken, enerji ithalatı yüksek ülkelerde ekonomik kırılganlık da büyüyor. Nitekim petrol fiyatlarının sert yükseldiği 2022 yılında Türkiye’nin enerji kaynaklı dış ticaret açığı 80 milyar dolara ulaşmıştı. Enerji maliyetlerindeki artış, enflasyondan cari açığa kadar geniş bir baskı alanı yaratıyor. Doğalgaz tarafında ise Türkiye’nin tedarikçi çeşitliliği kısa vadede görece avantaj sağlıyor. Ancak İran ve Azerbaycan ile yapılan anlaşmaların sürdürülebilirliği, Rusya’ya yönelik yaptırımların derinleşmesi ve kış aylarında artabilecek talep baskısı önümüzdeki dönemin kritik risk başlıkları arasında görülüyor. 

Şebekeler yeni savunma hattı 

Enerji sektöründeki dijitalleşme aynı zamanda yeni güvenlik risklerini de beraberinde getiriyor. Akıllı şebekeler, uzaktan yönetilen enerji sistemleri ve dijital sayaç altyapıları operasyonel verimlilik sağlarken siber saldırı riskini de büyütüyor. Son yıllarda Avrupa ve ABD’de enerji altyapılarını hedef alan siber saldırılar, enerji güvenliğinin artık fiziksel olduğu kadar dijital bir mesele olduğunu ortaya koydu. Deloitte’un enerji sektörü analizlerine göre enerji şirketlerinin teknoloji yatırımları içinde siber güvenliğin payı hızla artıyor. Şirketler yalnızca üretim kapasitesini büyütmeye değil, sistem sürekliliğini koruyacak dijital savunma altyapılarına da yatırım yapıyor. Özellikle kritik altyapılarda yapay zeka destekli güvenlik sistemleri ve gerçek zamanlı veri izleme teknolojileri öne çıkıyor.

Türkiye’de de benzer bir dönüşüm dikkat çekiyor. Yenilenebilir enerji kapasitesindeki büyüme ve elektrifikasyonun hızlanması, şebeke modernizasyonunu daha kritik hale getiriyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre güneş ve rüzgarın toplam kurulu güç içindeki payı hızla yükselirken, dağıtık üretim modelleri de yaygınlaşıyor. Bu yapı, enerji yönetiminde dijitalleşme ihtiyacını artırıyor. 

Enerji verimliliği yeni güvenlik alanı 

Yeni dönemde enerji güvenliği yalnızca üretim ve tedarik başlığıyla sınırlı kalmıyor. Enerjiyi daha verimli kullanmak da stratejik güvenlik politikalarının parçası haline geliyor. Savaşlar, enerji krizleri ve karbon düzenlemeleri sonrasında enerji verimliliği çevresel bir tercih olmaktan çıkarak ekonomik ve jeopolitik bir zorunluluğa dönüştü. Özellikle Avrupa’da yaşanan enerji krizinin ardından enerji bağımlılığının ekonomik riskleri daha görünür hale geldi. Avrupa Birliği’nin REPowerEU programını hızlandırmasının temel nedenlerinden biri de buydu. Enerji maliyetlerindeki oynaklık, verimsiz yapıların ve yüksek karbonlu üretim modellerinin rekabet gücünü hızla aşındırıyor.

Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre binalar küresel enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 30’unu oluşturuyor. Bu nedenle gayrimenkulden sanayiye kadar geniş bir alanda enerji verimliliği yatırımları artık yalnızca sürdürülebilirlik değil, finansal dayanıklılık başlığı altında değerlendiriliyor. Özellikle Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), Türkiye gibi ihracat ağı güçlü ülkelerde sanayi şirketleri üzerinde yeni baskılar yaratıyor. Uzmanlara göre karbon maliyetini yönetemeyen şirketler önümüzdeki dönemde yalnızca çevresel değil, ticari risklerle de karşı karşıya kalacak. Bu nedenle enerji dönüşümünde rekabet avantajı artık yalnızca düşük maliyetli üretimden değil; düşük karbonlu, verimli ve dayanıklı sistemlerden geçiyor. 

Yeni dönemin anahtarı: Dayanıklılık

Enerji sektöründe artık yalnızca üretim kapasitesi değil, sistemin ne kadar dayanıklı olduğu da rekabet avantajı yaratıyor. Aşırı hava olayları, jeopolitik gerilimler, siber tehditler ve hızla artan elektrik talebi enerji altyapılarının kırılganlığını daha görünür hale getiriyor. Bu nedenle yeni dönemin enerji yatırımları yalnızca megavat hesabıyla değil; esneklik, depolama kapasitesi, veri güvenliği ve sistem sürekliliği üzerinden değerlendiriliyor. Önümüzdeki yıllarda enerji sektöründe en büyük dönüşüm, üretim merkezli yapıdan ağ yönetimi merkezli yapıya geçiş olacak. Elektriğin üretildiği kadar depolandığı, yönetildiği ve korunduğu sistemler öne çıkacak. Enerji şirketleri için yeni rekabet alanı artık yalnızca ne kadar enerji ürettikleri değil, sistemi ne kadar kesintisiz ve güvenli yönetebildikleri olacak.

Geçen yıl maliyet 1,4 trilyon dolara ulaştı

Analistler iklim uyumuna yönelik harcamaların, BWX Technologies, RenaissanceRe Holdings, Woodward ve Dycom Industries gibi şirketlerin değer kazanmasına katkı sağladığını belirtti. BI analistlerine göre aşırı hava olaylarının maliyeti geçen yıl 1,4 trilyon dolara ulaştı. Bu rakam küresel gayrisafi yurtiçi hasılanın (GSYH) yaklaşık yüzde 1,2’sine eşit.

Bulgular, iklim değişikliğinin ekonomi üzerindeki yükünü ve aynı zamanda etkilerini azaltmaya ve bunlara uyum sağlamaya yardımcı olan şirketler için yarattığı fırsatları ortaya koyuyor. Kâr amacı gütmeyen araştırma kuruluşu Climate Central’ın verilerine göre yalnızca geçen yıl ABD’de en az bir milyar dolar zarara yol açan 23 hava olayı yaşandı. Bu sayı kayıtlardaki en yüksek üçüncü yıllık toplam oldu.

İklimle bağlantılı harcamalardan birçok sektörün fayda sağlaması beklenirken, ekonominin bazı bölümlerinin ise iklim değişikliğinin maliyetlerinden daha fazla etkileneceği öngörülüyor. Bloomberg Intelligence, belediyeleri ve tüketicileri bu risklere en açık kesimler arasında gösterdi. Araştırma ayrıca, afet sonrası toparlanmaya yönelik federal desteğin ABD’deki 26 eyaletteki acil durum rezerv fonlarını tehlikeye atabilecek seviyelere düşebileceği konusunda uyardı.

Kâr marjları üzerinde baskı yaratıyor

Stevenson ve Kane’e göre aşırı hava olaylarının maliyeti arttıkça sigorta primleri 2017’den bu yana enflasyondan 7 puan daha hızlı yükseldi. Bu eğilim, milyarlarca dolarlık sermayenin daha verimli kullanım alanlarından uzaklaşmasına neden olurken, belediye büyümesi, kamu sağlığı harcamaları ve konut inşaatı şirketlerinin kâr marjları üzerinde baskı oluşturuyor. Fitch Ratings bu yılın başlarında yayımladığı bir raporda, iklim risklerinin onlarca ülkenin kredi notunu tehdit ettiğine dikkat çekmişti. Kuruluş, daha sık yaşanan hava kaynaklı şokların özellikle küçük ülkelerde borçların geri ödenmesini zorlaştırdığını vurguladı.

Platformun sunduğu özellikler:

• Sanal banka kartı oluşturma

• Kullanıcılar arası para transferi

• Online ödemeler

• Dijital varlık işlemleri

• Apple Pay entegrasyonu

• Uygulama içi bakiye yönetimi

Gömülü finans (embedded finance) pazarındaki bu gelişmeler, değişen kullanıcı beklentileriyle doğrudan örtüşüyor. Banka hesabı açma süreçleri, fiziksel kart bekleme süreleri ve uygulamalar arası geçişler artık kullanıcı deneyimi açısından geride kalıyor. Girişim, mobil odaklı (mobile-first) bir yaklaşımla finansal araçları günlük iletişimin doğal bir parçası haline getirmeyi planlıyor.

"Gizlilik esaslı fintech" eğilimi öne çıkıyor

İş modelinin operasyonel tarafı kadar güvenlik altyapısı da dikkat çekiyor. Verum Finance, güvenlik ve gizlilik odaklı Verum Messenger mimarisi üzerine inşa ediliyor. Platform tarafından paylaşılan bilgilere göre sistem; telefon numarası gerektirmeyen kayıt, uçtan uca şifreleme (end-to-end encryption), kullanıcı taraflı erişim kontrolü ve veri gizliliği odaklı (privacy-focused) araçlarla yapılandırıldı.

Yapay zeka destekli dolandırıcılıkların ve veri ihlallerinin arttığı dijital pazarda, finansal servislerin gizlilik odaklı altyapılarla birleşmesi, sektörde "gizlilik esaslı fintech" (privacy-driven fintech) olarak adlandırılan yeni bir dönemi işaret ediyor.

Güvenli mesajlaşma, dijital ödemeler ve gömülü finans alanlarının kesişim noktasında konumlanan şirketin önündeki en büyük test ise entegre ödeme sistemleri ile dijital güvenliği tek bir ekosistemde nasıl sürdüreceği olacak.

Bir başka zaman yolculuğu otelin foodie’lere hediyesi TUZZ Karaköy’de yaşanıyor. Şef Ahmet Demir Özkal’ın İstanbul’un köklü meze kültüründen beslenen mutfağını kıyı coğrafyasının zarif dokunuşlarıyla çağdaş bir dilde birleştirdiği restoranda mezeler, ara sıcaklar ve ana yemekler Ege’den Akdeniz’e uzanan bir mavi tur attırmadan sizi bırakmıyor.

A.Demir Özkal, Türkiye’nin ilk yat kulübü Marmaris Kumlubükü Yat Kulübü’nü 1981 yılında kuran Ahmet Özkal, namıdiğer Hollandalı Ahmet’in oğlu. Öncesinde Hollanda’da restoran işleten Ahmet Özkal’ın Türkiye’ye yerleşince açtığı restoranda Akdeniz, Fransız ve Çin mutfağının başarılı örneklerinin servis edilmesi, kendisi artık hayatta olmasa dahi, burayı başından beri Avrupa jet setinin uğrak noktası kılıyor. 

Şef A. Demir Özkal’ın çocukluğu ve gençliği mutfakta, hem Türkiye’den hem de dünyadan önemli isimleri ağırlayarak geçiyor. Ancak Şef Demir Özkal’ın Hollanda’dan ona şef diploması aldıran mutfak aşkında sadece babasının payı yok. Yat kulübünün mutfağında bir zamanlar gördüğümüz babasının ilk eşi olan annesi Diano Zoto ile İstanbul Cankurtaran’da “Karışma Sen” restoranını ana oğul birlikte işlettiler. Dayısı Kasım Zoto ise, İstanbul’un tarihi mahallesi Ahırkapı’ya 90’lı yıllardan itibaren turistik kimlik kazandıran, restorasyon çalışmalarıyla semtin kültürel dokusunu koruyarak silüetine çeki düzen veren, otel ve restoranlar açarak, Hıdırellez şenlikleri düzenleyerek burayı hareketlendiren değerli bir isim. Zaten Şef Demir’in anneannesi de Divan Pastanesi’nin ilk pastacılarından Mina Hanım, dedesi ise Boğaz’da “Trianon” restoranını kuran Ramiz Zoto.

Kariyerinde Hollanda dışında, Doğuş Group bünyesinde üst segment restoran projelerinde gördüğümüz Demir Özkal, The Stay Oteller Grubu’nda Executive Chef ve mutfak koordinatörü olarak edindiği deneyimi artık TUZZ Karaköy’de özgün bir mutfak anlatısına dönüştürmüş durumda. 

TUZZ Karaköy’de tabaklar yalnızca tariflerden ibaret değil; her biri bir karakter, bir hatıra, bir iz taşıyor. Kimi zaman annesinin yaptığı yemekleri değiştirerek, kimi zaman da anneannesinin tatlı tariflerine sadık kalarak balık ve ocak başı kültürünü bir araya getiren çok çekici bir menü oluşturmuş Demir Özkal. Ette sadece kuzu bulabileceğiniz TUZZ’da yağlı karalar, kebaplar tek atımlık. Ciğer ise mutlaka tadılması gereken paylaşımlık tatlardan. 

Ancak, TUZZ deniz ürünleri ve mezeler söz konusu olduğunda farklı bir heyecan yaşatıyor. Örneğin, “Nerede nasıl dokunacağımı biliyorum” diyen Şef Demir Özkal’ın füme taraması imza bir lezzet. Mevsimselliği önemseyen şefin menüsünde kendisinin yaptığı keçi tereyağından yoğurdun üstünde servis edilen çağlalı mezesine denk geldiğim için kendimi şanslı sayıyorum. Bildiğimiz humusa ise tatlı ekşi dengesini mango salatasıyla vermiş. Saatlerce karamalize edilen, ocaktan alındıktan sonra fırınlanan Bombay pilaki de mutlaka denenmesi gereken lezzetlerden. Santorini cacık ismini verdiği kuru cacık ise tempura deniz börülcesi ve bulunduğumuz dönemde erik tadı veren avokadonun birlikteliğiyle damağınızda keyifli bir iz bırakıyor. 

Tadım soframızda geçit yapan Bodrum mandalinası, kırmızı soğan turşusu, kapari ve lime’ın suyunda yüzen taze Akya carpaccio, büyüklerimizin İstanbul’unda bolca tüketilen, sonrasında ne yazık ki adı duyulmaz olsa da son yıllarda İstanbul’u yeniden şereflendiren torikten yapılan kırmızı soğanlı lakerda, lime soslu mevsim karidesi ve somon pastırma da damağımızda mühürlendi. 

Tatlıda kaymaklı Maraş dondurmasıyla servis edilen çikolatalı sıcak cookie meraklılarını mest edecek türden olsa da, benim favorim Şef Demir Özkal’ın halasının tarifi olan kızarmış un helvasıydı. Doğrusu, hafif şekerli ve altı tavada kızartılmış bu helva müthiş bir final. 

Mutfağını teknik ustalıktan çok hisle kurduğunu belirten Şef Demir Özkal, lezzetin yalnızca damakta değil, paylaşılan anlarda, kurulan bağlarda ve aynı sofrada geçirilen zamanda anlam bulduğunu düşünüyor. 

Hakikaten, sofrayı kiminle paylaştığınız yemeğin ötesine geçen bir histir. Şef Demir Özkal’ın TUZZ Karaköy’de köklerinden beslenen mutfağı size yüzde yüz bir lezzet tatmini sağlarken, her takdimini bir hikâyeyle taçlandırması ve bu hikâyelerin sohbete dönüşmesi onu da sofranızdaki dost meclisine dahil ediyor. 

Aynı duygular Khai Hotel Bodrum’un TUZZ’unda da yakalanacak. Ateşin, paylaşımın ve modern Akdeniz ruhunun etrafında şekillenen Bodrum’daki TUZZ’un sezonu açtığının müjdesini verelim. Sonbahardan ilkbahara önemli müzisyenlerin sahne aldığı Khai Karaköy’deki Asa Khai Jazz Bar ise Eylül’e kadar mola verecek; onu da meraklıları için duyurmuş olalım.

Kim ne verdi, kim ne aldı? Jüri gerçekten bağımsız mıydı? Hangi kriterler uygulandı? Kazananlar gerçekten en iyiler miydi, yoksa ilişkiler mi öne çıktı?

Özellikle bizim coğrafyada ödül mekanizmalarının zaman zaman liyakati ödüllendirmekten çok görünürlük ve ilişki yönetiminin bir parçasına dönüşebildiğini gördüğümüz için bu tür organizasyonlara her zaman belli bir mesafeyle yaklaşırım.

Ancak bazı sektörlerde mesele ödüllerden çok daha büyüktür.

Zeytin ve zeytinyağı bunların başında gelir. Çünkü zeytinyağı yalnızca bir tarım ürünü değildir.

Sağlıktır.

Gastronomidir.

Kırsal kalkınmadır.

İhracattır.

Turizmdir.

Kültürdür.

Akdeniz medeniyetinin yaşayan hafızasıdır.

Doğru yönetildiğinde ise bir ülkenin en güçlü yumuşak güç araçlarından biridir.

Bu nedenle İstanbul’da düzenlenen OLIVE ISTANBUL IOC & IOOC 2026 organizasyonunu yalnızca bir kalite yarışması olarak görmedim.

Burada aslında çok daha büyük bir soru tartışılıyor: Türkiye dünya zeytinyağı ekonomisinde gerçekten hak ettiği yerde mi?

Üretimde deviz, markada hâlâ yolun başındayız

Türkiye bugün dünyanın en büyük zeytin ve zeytinyağı üreticilerinden biri.

Son yirmi yılda zeytin ağacı varlığımız yaklaşık 90 milyondan 205 milyonun üzerine çıktı. Bazı yıllarda 400 bin ton seviyesine yaklaşan zeytinyağı üretimimizle İspanya’nın ardından dünyanın en büyük üreticileri arasında yer alıyoruz. Sofralık zeytinde ise küresel liderlerden biriyiz.

Bu rakamlar etkileyici.

Ancak zeytinyağı sektöründe gerçek güç yalnızca üretim miktarıyla ölçülmez. Asıl güç, tüketicinin zihninde oluşturduğunuz algıdır.

İspanya dünyanın en büyük üreticisi.

İtalya dünyanın en büyük hikâye anlatıcısı.

Yunanistan kalite algısını korumayı başardı.

Tunus sessiz ama kararlı biçimde premium segmentte yükseliyor.

Türkiye ise hâlâ çoğu zaman yüksek kaliteli yağı görece düşük katma değerle satan ülke görüntüsünden tam anlamıyla çıkabilmiş değil.

Sorunumuz üretim değil. Sorunumuz markalaşma. Sorunumuz kaliteyi sürdürülebilir biçimde küresel değere dönüştürememek.

Neden İtalya bizden daha fazla kazanıyor?

Bu soru yıllardır aklımı kurcalıyor.

İtalya’nın toplam üretimi birçok yıl Türkiye’nin gerisinde kalabiliyor.

Ancak dünya tüketicisinin gözünde İtalyan zeytinyağı hâlâ premium kaliteyle özdeşleşmiş durumda.

Çünkü İtalya yalnızca yağ satmıyor.

Bir yaşam tarzı satıyor.

Bir kültür satıyor.

Bir mutfak satıyor.

Bir tarih satıyor.

Bir Akdeniz hikâyesi satıyor.

Toskana’nın tepelerini satıyor.

Şeflerini satıyor.

Restoranlarını satıyor.

Şişenin içine yalnızca zeytinyağı koymuyor; bir medeniyet anlatısı yerleştiriyor.

Bugün küresel ekonomide en yüksek katma değeri yaratan şey de tam olarak budur.

Ürünün kendisi değil.

Ürünün temsil ettiği hikâye.

Bu nedenle dünya raflarında bazen aynı kalitedeki bir yağın İtalyan etiketi taşıdığı için daha yüksek fiyatla satıldığını görüyoruz.

Mesele kalite kadar algı yönetimidir.

İstanbul’un yeni iddiası

Bu yıl beşincisi düzenlenen OLIVE ISTANBUL IOC & IOOC tam da bu nedenle önem taşıyor.

Organizasyona 23 ülkeden 421 natürel sızma zeytinyağı katıldı. 304 ürün ödül aldı. Sofralık zeytin kategorisinde ise 7 ülkeden 58 ürün yarıştı.

Bu rakamlar sektörün ne kadar uluslararası bir rekabet alanına dönüştüğünü gösteriyor.

Ancak bence daha önemli olan organizasyonun arkasındaki vizyon.

Uzun yıllardır sektörün içinde bulunan ve kalite odaklı yaklaşımıyla tanınan Dr. Abidin Tatlı’nın savunduğu temel fikir aslında oldukça basit:

Kalite tesadüfen oluşmaz.

Bilim gerekir.

Eğitim gerekir.

Standart gerekir.

Disiplin gerekir.

Sürekli gelişim gerekir.

Tüketici güveni gerekir.

Dr. Tatlı’nın sohbetimizde vurguladığı gibi, kaliteli zeytinyağı üretmek bir sonuç değil, disiplinli bir sürecin ürünüdür.

Bu yaklaşım yalnızca üreticilere değil, sektörün tüm paydaşlarına yol gösteren önemli bir perspektif sunuyor.

Çünkü dünya artık yalnızca “natürel sızma” etiketine bakmıyor.

Tüketici artık ürünün hikâyesini, kökenini, izlenebilirliğini, karbon ayak izini ve sürdürülebilirliğini de sorguluyor.

Dünyaca tanınan zeytinyağı sommelieri ve gastronomi yazarı Aynur Tattersall da premium segmentte başarının yalnızca duyusal kaliteyle değil; güven, tutarlılık ve hikâye ile mümkün olduğunun altını çiziyor.

Yeni nesil üreticiler umut veriyor

Son yıllarda Türkiye’nin farklı bölgelerinde dikkat çekici bir dönüşüm yaşanıyor.

Urla’da, Milas’ta, Ayvalık’ta, Aydın’da, Çanakkale’de, Hatay’da, Mardin’de.

Artık yalnızca yağ üreten değil, zeytinyağını anlayan yeni bir üretici kuşağı ortaya çıkıyor.

Fenolik değerleri takip eden.

Duyusal analiz yaptıran.

Erken hasat disiplinine önem veren.

İzlenebilirlik sağlayan.

Tek çiftlik modeline yönelen.

Uluslararası yarışmaları takip eden.

Bu dönüşüm geleceğe dair umut veriyor.

Türkiye’nin asıl avantajı da burada yatıyor.

Çünkü dünyanın çok az ülkesinde Türkiye kadar zengin bir genetik çeşitlilik bulunuyor.

Memecik.

Ayvalık.

Gemlik.

Domat.

Uslu.

Edremit.

Halhalı.

Nizip Yağlık.

Kilis Yağlık.

Bu çeşitlerin her biri başlı başına bir marka hikâyesine dönüşebilecek potansiyele sahip.

Tunus geliyor, Fas geliyor

Akdeniz’deki rekabet artık çok daha sert.

Bu yılki yarışmada Tunus’un performansı özellikle dikkat çekiciydi.

60 katılımdan 45 ödül. Bu tesadüf değil.

Tunus artık yalnızca dökme yağ satan ülke olmak istemiyor.

Premium segmentte güçlü bir oyuncu olmayı hedefliyor.

Fas da benzer bir yükseliş içinde.

İspanya ise yalnızca üretimde değil; araştırma geliştirme, lojistik, kooperatifçilik, sulama teknolojileri, finansman ve küresel dağıtım ağlarında da üstünlüğünü sürdürüyor.

Yani rekabet artık yalnızca bahçede yaşanmıyor.

Laboratuvarda yaşanıyor.

Marka yönetiminde yaşanıyor.

Veri analizinde yaşanıyor.

Perakende raflarında yaşanıyor.

Dijital pazarlamada yaşanıyor.

Zeytinyağı artık jeopolitik bir ürün

Dünya nüfusu yaşlanıyor.

Sağlıklı yaşam ekonomisi büyüyor.

Akdeniz diyeti daha fazla kabul görüyor.

Fonksiyonel gıda pazarı hızla genişliyor.

Uzun yaşam ve koruyucu sağlık eğilimleri güçleniyor.

Bu gelişmeler zeytinyağını sıradan bir mutfak ürünü olmaktan çıkarıyor.

Bugün premium zeytinyağı aynı zamanda sağlık ekonomisinin bir parçası.

Wellness sektörünün bir parçası.

Gastronomi turizminin bir parçası.

Ulusal marka stratejisinin bir parçası.

Bu nedenle önümüzdeki yıllarda zeytinyağı yalnızca tarım politikalarının değil, ticaret, turizm, sağlık ve dış politika stratejilerinin de konusu haline gelecek.

Türkiye burada önemli bir avantaja sahip.

Ancak bu avantaj yalnızca daha fazla üretim yaparak değerlendirilemez.

Kaliteyi, markayı ve güveni birlikte üretmek gerekiyor.

İstanbul gerçekten bir zeytinyağı Davos'u olabilir mi?

Bence olabilir.

Ama bunun için ödül törenlerinin ötesine geçmek gerekiyor.

Davos yalnızca ödül dağıttığı için Davos olmadı.

Dünya ekonomisinin karar vericilerini bir araya getirdiği için Davos oldu.

CERAWeek enerji sektörünün referans platformu haline geldiyse bunun nedeni yalnızca konferans düzenlemesi değil; sektörün geleceğini şekillendiren aktörleri aynı masada buluşturmasıdır.

İstanbul da aynı hedefi koyabilir.

Üreticiler.

Şefler.

Perakendeciler.

Akademisyenler.

Yatırımcılar.

Teknoloji şirketleri.

Finans kuruluşları.

Lojistik firmaları.

Uluslararası alıcılar.

Her yıl İstanbul’da buluşabilir.

Yeni teknolojiler burada tanıtılabilir.

Yeni yatırımlar burada konuşulabilir.

Yeni iş birlikleri burada kurulabilir.

Türkiye’nin tarihsel mirası, gastronomik gücü, üretim kapasitesi ve jeostratejik konumu buna fazlasıyla uygundur.

Mesele yağ değil, medeniyet satabilmek

Türkiye’nin önündeki mesele artık daha fazla zeytinyağı üretmek değil.

Daha fazla değer üretmek.

Daha fazla güven üretmek.

Daha güçlü markalar yaratmak.

Daha etkili hikâyeler anlatmak.

İspanya litre satıyor.

İtalya hikâye satıyor.

Türkiye ise artık zeytin medeniyetini satmayı öğrenmek zorunda.

Çünkü Ayvalık’tan Milas’a, Urla’dan Hatay’a, Gemlik’ten Mardin’e uzanan sekiz bin yıllık bir kültürden söz ediyoruz.

Bu yalnızca ekonomik bir değer değil.

Stratejik bir değerdir.

Kültürel bir değerdir.

Jeopolitik bir değerdir.

Eğer OLIVE ISTANBUL ve benzeri organizasyonlar kalite, bilim, şeffaflık ve uluslararası standartlar çizgisinde ilerlemeyi başarırsa Türkiye yalnızca büyük bir üretici olmayacaktır.

Aynı zamanda dünya premium zeytinyağı ekonomisinin yönünü belirleyen ülkelerden biri haline gelebilecektir.

Çünkü mesele yalnızca ödül almak değildir.

Mesele dünyanın Türk zeytinyağına güven duymasıdır.

Türkiye’nin bu tür zirvelere öncülük etmesi yalnızca zeytinyağının tanıtımı açısından değil; kalite kültürünün yerleşmesi, markalaşmanın güçlenmesi ve uluslararası güvenin inşa edilmesi açısından da büyük önem taşıyor.

Ancak bunun sürdürülebilir olması için organizasyonların şeffaf, bağımsız, bilimsel ve kapsayıcı bir anlayışla yönetilmesi gerekiyor.

Başka bir ifadeyle, gerçek bir Davos ruhuna ihtiyaç var.

Rekabetin olduğu kadar iş birliğinin de teşvik edildiği, üreticinin olduğu kadar yatırımcının, şefin, akademisyenin ve uluslararası alıcının da kendisini ait hissettiği bir platform…

Böyle bir vizyon hayata geçirilebilirse bunun faydası yalnızca birkaç madalya veya ödülle sınırlı kalmayacaktır.

Türk zeytinyağının dünyanın önde gelen restoranlarına, otel zincirlerine, gurme marketlerine, özel perakende ağlarına ve seçkin mutfaklarına daha güçlü biçimde girmesine katkı sağlayacaktır.

Daha fazla ihracat.

Daha yüksek katma değer.

Daha güçlü markalar.

Daha fazla uluslararası görünürlük.

Daha yüksek üretici geliri.

Ve en önemlisi, Türk zeytinyağının hak ettiği itibara kavuşması.

O zaman İstanbul yalnızca bir yarışmanın ev sahibi olmayacaktır.

Dünya zeytin ve zeytinyağı sektörünün geleceğinin tartışıldığı, yeni yatırımların şekillendiği, teknolojilerin tanıtıldığı, iş birliklerinin kurulduğu gerçek bir küresel merkez haline gelecektir.

Çünkü geleceğin kazananları en çok üretenler değil; en çok güven verenler, en güçlü markaları yaratanlar ve hikâyesini dünyaya en iyi anlatanlar olacaktır.

Hızlı teslimat sektörünün kök saldığı Hindistan’da ise 10 dakikada teslim edilen taze yemek hizmeti sunan bir şirket yatırımcıların ilgisini çekiyor. Çöken bir kripto para girişiminde birlikte çalışan üç eski iş arkadaşı tarafından kurulan Swish, taze hazırlanmış yemekleri 10 dakika içinde teslim eden bir uygulama. Başlangıçta Aniket Shah, Ujjwal Sukheja ve Saran S. tarafından kendi kaynaklarıyla finanse edilen girişim, şu ana kadar toplam 54 milyon dolar yatırım aldı. Bunun 38 milyon dolarlık kısmı, Mart ayında ABD merkezli Bain Capital Ventures ve Londra merkezli Hara Global Capital liderliğinde gerçekleşen Seri B yatırım turundan geldi. Bu yatırım turu şirketin değerini 139 milyon dolar olarak belirledi.

Yapay zeka her yerde

Listede yer alan genç girişimciler, özel kurumsal araçlar ve otonom ajanlar geliştirmek için yapay zekayı kullanıyor. Verimliliği artırmak amacıyla Finnlay Morcombe ve Oliver Farnill, 2023 yılında Melbourne merkezli Fluency’yi kurdu. Girişim, bir şirketin iş akışındaki tekrar eden görevleri tespit edip bunları yapay zeka yardımıyla otomatikleştirebilen tak-çalıştır yazılımlar geliştirdi.

Japonya’da ise Yuki Noro, inşaat şirketlerinin verimliliğini artırmak ve iş gücü ihtiyacını azaltmak amacıyla Akari’yi kurdu. Şirket, inşaat yönetiminden statik hesaplamalara, fatura işlemlerinden yapı yönetmelikleriyle ilgili soruların yanıtlanmasına kadar pek çok süreci yöneten bulut tabanlı yapay zeka yazılımları geliştiriyor. Tokyo merkezli şirket, ocak ayında Mitsubishi Electric’ten 100 milyar yen değerleme üzerinden 5 milyar yen (31 milyon dolar) yatırım aldı. Bu yılın listeye giren isimleri ayrıca oyun deneyimini, dil öğrenimini ve akıllı giyilebilir teknolojileri geliştirmek için de yapay zekadan yararlanıyor.

Rong Sijia, küçük bir USB cihazı geliştiren Action&Link’in kurucu ortaklarından biri. Bu cihaz, akıllı telefon uygulamasıyla eşleştirildiğinde oyuncunun bedenini PC ve Nintendo Switch oyunları için bir kontrol cihazına dönüştürüyor. Bir diğer isim olan RJ Gan Confidein girişiminin kurucu ortaklarından. Şirket, teknoloji destekli bir dua yüzüğü geliştiriyor. NFC tabanlı cihaz bir akıllı telefona dokundurulduğunda, Hristiyan kullanıcılara ruh hallerine uygun ayetler sunuyor.

Yeni nesil araştırmalar

Forbes2un 300 kişilik listesi, girişimcilerin yanı sıra değişen piyasalarda yol almaya çalışan girişim sermayedarlarını, keşif yolundaki bilim insanlarını, gıda israfı gibi sorunlarla mücadele eden sosyal girişimcileri ve küresel sahnede parlayan sanatçıları ve sporcuları kapsayan 10 kategoriyi içeriyor. Toplam 19 araştırmacı ve bilim insanı, 2026 Forbes 30 altı 30 Asya listesine girdi. Bu sayı, Sağlık ve Bilim kategorisinin üçte ikisini oluşturuyor. Araştırma konuları, malzeme biliminden yapay zekaya kadar uzanıyor ve özellikle büyük dil modellerinin (LLM) daha iyi eğitilmesi ile model halüsinasyonlarının azaltılmasına odaklanıyor.

Listeye giren isimlerden biri olan Hikari Okita, DNA ve RNA’nın daha dayanıklı bir versiyonu olan ancak benzer genetik depolama özelliklerine sahip kseno-nükleik asit (XNA) üzerine araştırmalar yürütüyor. XNA, yapay yaşamın geliştirilmesine ve kökenlerinin dört milyar yıl öncesine kadar araştırılmasına yardımcı olabilir. Güney Koreli MIT doktora adayı Eugene Park ise manyetik malzemelerin, geleneksel silikon elektroniğinin ötesinde geleceğin düşük enerji tüketimli bilgi işlem teknolojilerini nasıl mümkün kılabileceğini araştırıyor. Park, geçen yıl Caltech Trailblazers Sempozyumu’na katıldı ve Material Research Society’den Graduate Student Gold Award ödülünü aldı.

Yükselen yetenekler

Kortlardan podyumlara uzanan bu yılki liste, spor ve yaratıcılık alanlarında da büyük bir yetenek çeşitliliği sunuyor. Alexandra Eala, geçen yıl Kadınlar Tenis Birliği (WTA) dünya sıralamasında ilk 50’ye girerek Filipinler’de tenise olan ilgiyi artıran hızla yükselen bir tenis yıldızı. 20 yaşındaki sporcunun kariyeri son dönemde birçok ilke sahne oldu: 2025’te iki ilk 10 oyuncusunu mağlup eden ilk Filipinli kadın oldu (Miami Open, ocak); bir WTA turnuva finaline yükselen ilk Filipinli oldu (Eastbourne International, haziran); ve Grand Slam ana tablo tekler maçını kazanan ilk Filipinli kadın unvanını aldı (ABD Açık, ağustos).

Öte yandan 25 yaşındaki model Bhavitha Mandava, 2024 ortalarında New York metrosunda bir modellik ajansı tarafından keşfedilmesinden bu yana önemli bir başarı hikayesi yazdı. Fransız moda devi Chanel’in sanat yönetmeni Matthieu Blazy’nin ilham perisi olarak aralık ayında Chanel’in Métiers d’Art koleksiyonunun açılışını yapan ilk Hintli model oldu. Mart ayında Chanel marka elçisi olarak atandı ve mayıs ayında New York’taki Met Gala’da ilk kez boy gösterdi. Mandava ve Eala, bireysel başarılarının ötesinde, elde ettikleri başarının kültürel etkisinin de farkında. Yeni nesil genç Asyalılara ilham verme güçleri, onlara listemizde hak edilmiş bir yer kazandırdı. 

2026 yılı 30 altı 30 Asya listesi yaklaşık 4 bin aday arasından seçildi. Adaylar, Forbes Asya'nın bölge genelindeki muhabir ve editör ekipleri tarafından değerlendirildi ve farklı sektörlerden uzmanlar ile 30 altı 30 mezunlarından oluşan bir jüri tarafından incelendi.

Nihai listede Asya-Pasifik bölgesinden 18 ülke ve bölge temsil ediliyor. En fazla isme sahip ülke 78 kişiyle Hindistan olurken, onu 46 kişiyle Çin, 38 kişiyle Avustralya ve 32 kişiyle Japonya takip ediyor. Endonezya, Singapur ve Güney Kore’nin ise 18’er temsilcisi bulunuyor. Listedekilerin yaklaşık dörtte biri kadınlardan oluşuyor ve ortalama yaş 26. Bu yılın grubu, bölgenin en deneyimli yatırımcılarından toplamda 1 milyar dolarlık yatırım toplamayı başardı.

Forbes Türkiye 2026 30 Altı 30 için başvurusu için tıklayın

BRIQ Architects’te görev yapan mimar Peter Bur Andersen, kentin sürdürülebilirlik vizyonunun merkezinde yer alıyor. Andersen’a göre Kopenhag’ın temel stratejisi, kaynak ve araziyi tüketen kontrolsüz kent yayılımını reddetmek. Bunun yerine şehir, mevcut alanları yeniden değerlendirerek daha kompakt ve verimli yaşam ve kamusal alanlar üretmeyi hedefliyor. Örneğin eski bir mühimmat deposu; kafe, otel lobisi ve ticari alanların bir arada bulunduğu çok işlevli bir yapıya dönüştürülebiliyor.

Andersen bu yaklaşımı tek cümleyle özetliyor: “Daha az kaynakla daha çok iş yapmak.” Ona göre bu fikir ilk bakışta radikal görünse de pratikte karşılığını veriyor.

Sürdürülebilirlikte yeni yaklaşım: Turizm ve mimarinin kesişimi

Andersen, sürdürülebilirlik ile turizmi birleştiren yeni nesil tasarım anlayışının öncülerinden biri olarak görülüyor. Bu yaklaşım; suyu geri dönüştüren otellerden kentsel tarım projelerine, mantar üretim tesislerinden çok işlevli mimari tasarımlara kadar geniş bir alanı kapsıyor.

Otellerde “Mars teknolojisi” ile su tasarrufu

Kopenhag’daki Bryggen Guldsmeden Oteli, bu yaklaşımın en dikkat çekici örneklerinden biri. Otelde kullanılan Orbital Systems duş teknolojisi, NASA’nın Mars görevleri için geliştirdiği kapalı devre su geri dönüşüm sisteminden ilham alıyor.

Sistem, duş sırasında kullanılan suyu sürekli filtreleyip yeniden kullanarak tüketimi %60 ila %90 oranında azaltıyor. Geleneksel duşlara benzeyen bu sistemde kullanıcılar su sıcaklığını ve akışını özel bir kontrol paneli üzerinden yönetiyor.

Şehir için su tasarrufu kritik bir konu. Kopenhag’ın 2040 yılına kadar ciddi su kıtlığı riskiyle karşı karşıya kalabileceği öngörülüyor. Bu nedenle otellerdeki bu tür teknolojiler stratejik önem taşıyor.

Kentsel tarımda sıfır atık modeli: Funga Farm

Şehrin sürdürülebilirlik yaklaşımı yalnızca mimariyle sınırlı değil. Funga Farm adlı kentsel mikoloji tesisi, gıda üretiminde atık kavramını neredeyse ortadan kaldıran bir model uyguluyor.

Yılda on binlerce kilogram istiridye mantarı ve tıbbi mantar üreten tesis, bunu son derece düşük su tüketimiyle gerçekleştiriyor. Üretim sürecinde tarımsal yan ürünler—buğday kepeği ve talaş gibi—yeniden değerlendirilerek mantar yetiştiriciliğinde kullanılıyor.

Kullanım sonrası kalan organik materyaller ise kompost haline getirilerek kentsel bahçelere gönderiliyor. Ürünler, Kopenhag’daki üst düzey restoranlarda da servis ediliyor.

Endüstriyel alanların kültür merkezine dönüşümü

Kopenhag’ın sürdürülebilirlik yaklaşımı kamu yapılarında da kendini gösteriyor. Helsingør’deki Kulturværftet (Kültür Tersanesi), eski bir tersanenin kültür merkezine dönüştürülmesiyle oluşturulmuş bir proje.

Yıllık yüz binlerce ziyaretçi ağırlayan merkezde enerji verimliliği, LED aydınlatma kullanımı ve elektrikli ulaşım sistemleri ön planda. Tesis ayrıca kısa mesafeli iş seyahatlerinde tren veya araç paylaşımını zorunlu tutan politikalar uyguluyor.

Gıda tedarikinde ise uçakla taşınan ürünlerden kaçınılıyor ve sürdürülebilirlik kriterlerini karşılamayan tedarikçilerle çalışılmıyor.

Nordhavn’da yeni kent modeli

Nordhavn’daki kentsel planlama ise Kopenhag’ın genel stratejisinin en önemli parçalarından biri. Şehir, geçmişteki banliyöleşme modelini tersine çevirerek daha yoğun ve sürdürülebilir yaşam alanları oluşturmayı hedefliyor.

Konut sıkıntısına rağmen, çözüm daha geniş değil; daha verimli yaşam alanları üretmek. Ortalama konut büyüklüğünün küçültülmesi ve kamusal alanların “evin uzantısı” haline getirilmesi bu yaklaşımın temelini oluşturuyor.

Bu modelde:

• Eski endüstriyel yapılar yıkılmak yerine yeniden işlevlendiriliyor
• Konut, ofis ve ticari alanlar aynı yapıda birleştiriliyor
• Ortak alanlar 24 saat aktif kullanım sağlayacak şekilde tasarlanıyor

Böylece şehirde “örtüşen kullanım ekonomisi” oluşturularak kaynak verimliliği artırılıyor.

Kopenhag modeli: Teknolojiden çok sistem tasarımı

Uzmanlara göre Kopenhag’ın başarısı yalnızca teknolojik çözümlerden değil, toplumsal davranışı yönlendiren bütüncül bir şehir planlamasından kaynaklanıyor. Amaç, sürdürülebilirliği bireysel tercihlerden çıkarıp günlük yaşamın doğal bir parçası haline getirmek.

Şehirde bir otelde kalırken su tasarrufu sistemini, bir restoranda sürdürülebilir menüyü, sokakta ise paylaşımlı ulaşım ve kentsel bahçeleri deneyimlemek mümkün.

Sonuç olarak Kopenhag modeli, kaynakları sınırlı bir dünyada kentlerin nasıl yeniden tasarlanabileceğine dair güçlü bir örnek sunuyor: Daha az tüketerek daha fazla yaşam üretmek.

“Con Te Partirò”nun bugün artık yalnızca bir şarkı değil, kolektif bir hafıza parçasına dönüştüğünü söylediğimizde ise Bocelli, yıllar sonra aynı eseri seslendirmenin en büyük farkının yaşam deneyimi olduğunu belirtiyor. Şarkının özünün değişmediğini özellikle vurgularken, zaman ilerledikçe müziğin yalnızca derinleştiğini ve bugün onu söylerken çok daha fazla insanın duygusunu taşıdığını hissettiğini dile getiriyor.

Sahneye çıkma motivasyonunu anlattığında ise yaklaşımı daha da sadeleşiyor. Her performanstan önce kendine aynı soruyu sorduğunu söylüyor: “Bu an neden özel?” Ona göre bu sorunun cevabı her defasında aynı; çünkü müzik, yaşayan ve nefes alan bir varlık gibi seyirciyle birlikte yeniden doğuyor. Bu görünmez bağ, her konseri benzersiz kılıyor ve sahneyi korkutucu bir yer olmaktan çıkarıp minnettarlık hissi yaratan bir alana dönüştürüyor.

Müziğin evrenselliği üzerine konuşurken Türk müziğine de değinen Bocelli, her kültürün kendine özgü bir ruh taşıdığını ifade ediyor. Türk müziğinde özellikle melodik zenginlik ve duygusal yoğunluğun kendisini etkilediğini söylüyor. İstanbul için ise yalnızca bir şehir tanımını kabul etmiyor; onu daha çok bir hafıza olarak görüyor. Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olmasının şehre olağanüstü bir derinlik kazandırdığını düşünüyor. İstanbul’da sahne almayı ise sadece bir konser değil, aynı zamanda kültürel bir diyaloğun parçası olmak olarak tanımlıyor; şehri Doğu ile Batı arasında bir köprüden çok daha fazlası, güçlü bir duygu geçiş alanı olarak konumlandırıyor. İstanbul seyircisini ise müziği gerçekten yaşayan, dikkatle dinleyen ve duyguyu sahnede birebir hisseden bir kitle olarak tarif ediyor.

Romanza’ya dönüp baktığında geriye bırakmak istediği şeyin teknik başarılar listesi değil, bir his olduğunu söylüyor. Onun için en büyük anlam, insanların müziği zor zamanlarında bir teselli olarak hissedebilmesi. Bu nedenle müzik, onun gözünde bir tür duygusal sığınak; asıl miras da tam olarak bu teselli duygusu.

Söyleşinin sonunda genç haline ne söylemek isteyeceği sorulduğunda ise cevabı son derece yalın: “Korkma ve sabırlı ol, çünkü senin kırılgan sandığın şey aslında en büyük gücün olacak.”

Ve tüm bu anlatının sonunda hikâye, başladığı yere geri dönüyor: sese, sahneye ve zamana direnen bir duyguya. Andrea Bocelli, müzik tarihine damga vuran Romanza’nın 30. yılına özel hazırlanan “Romanza 30th Anniversary World Tour” kapsamında yeniden dünya sahnelerine çıkarken, bu yolculuğun en güçlü duraklarından biri İstanbul olacak. 30 Mayıs 2026 akşamı Beşiktaş Tüpraş Stadyumu’nda gerçekleşecek konser, NTRteam ve Mticket iş birliğiyle, yalnızca bir performans değil; Romanza’nın üç on yılı aşan duygusal mirasına sahnede verilmiş canlı ve zamansız bir karşılık olarak konumlanıyor.

Belediyenin yöresel lezzetleri bir araya getirdiği bedestende kadın kooperatiflerinin emeğini değere dönüştüren Hanımeli Yöresel markasında kargı tulumu bulmak mümkün. Bedestenin bir diğer güzel tarafı 27 ülkeye ihracat yapan ve özellikle süt reçeliyle uluslararası bir şöhret yakalayan Ganik’in de burada bir şubesinin bulunması. 1953’te kurulan ve üçüncü kuşağın daha da büyüttüğü Ganik’in süt reçelleri dünyada ve Türkiye’de BigChefs gibi restoranlarda Iced Spanish Latte’lerin olmazsa olmazı, pek çok pastanın ve kupun sosu aynı zamanda. Çorum’un İskilip ilçesine özgü, coğrafi işaret tescilli, bölgenin kaya tuzu ve bağlarından elde edilen üzüm sirkesiyle yapılan kıtır yapıdaki İskilip turşusu da bedestendeki Yakamoz’dan temin edilebiliyor.

Şimdi sizi daha fazla merakta bırakmadan gastronominin Çorumlu kare aslarını sıralamaya devam ediyorum. 

Sungurlu beyaz üzümü- ki Ayağıbüyük Köyü killi şist ve kum taşlı yapısıyla bu çok özel üzümün varlığını sürdürebildiği nadir yerlerden biri. Anadolu’nun unutulmuş miras üzümlerinden ve yok olmak üzereyken yeniden keşfedilen “Sungurlu beyazı” için coğrafi işaret tescili girişimleri de başlamış. 

Dünyaca ünlü Michelin yıldızlı şeflerin ilkbahar menülerinde en çok yer verdiği lüks imza malzemelerden kuzu göbeği mantarı (morel). Topraksı tadı, gözenekli yapısı sayesinde sosları çok iyi emmesi ve etsi dokusu bu mantarı yüksek gastronomi dünyasının vazgeçilmezi kılıyor.

Ve menevcer (yabani kuşkonmaz). Vahşi, biraz da otsul bir lezzeti olan menevcerin kısa süreliğine ulaşılabilir olması ve doğadan toplanmasındaki zorluk, onu havyar veya trüf mantarı gibi "nadir ve değerli" bir malzeme kılıyor. Fine dining ve haute cuisine için  "baharın müjdecisi" olduğundan en prestijli sebzelerden sayılan menevcer, mevsimselliğin, şeflerin teknik becerisinin ve tabak sunumunda zarafetin önemli sembollerinden. 

Çorum’da gastronominin olmazsa olmazı zeytinyağının da alası var! İç Anadolu ile Karadeniz geçiş ikliminin yarattığı özel mikroklima sayesinde Yukarızeytin ve Aşağızeytin köylerinde Kızılırmak havzasındaki derin vadilerde yüzyıllardır var olan yabani (delice) zeytin düşük asitli, yüksek polifenollü ve aromatik yapısıyla haute cuisine restoranlarının dahi "yerel teruar" ürün olarak menülerine eklemek isteyeceği türden butik bir değer. 

Ve hemen aklıma gelen diğerleri: Kapari, Oğuzlar cevizi, Mecitözü balı, Alaca mor soğanı, Osmancık pirinci… 

Osmancık pirinci dedik ama Çorum’a özgü, 12-14 saatte pişirildiği için oldukça zahmetli ve  coğrafi işaretli İskilip dolması ancak Akçeltik pirinci kullanılarak yapılabiliyor. En az 500 yıllık bir geçmişi olan bu düğün yemeğinde kazanın dibindeki soğan ve et pişerken üstteki sacayağına yerleştirilen “Ca” isimli bez torbanın içerisindeki pirinç buharla demleniyor. Bol karabiber ekilmiş ve soğan sayesinde bulgur rengini almış pilavın üstüne et konularak servis ediliyor. Yanında ise yine İskilip’e özgü sirkeli cacık ikram ediliyor. Bu cacığın içine tuz ile birlikte az miktarda şeker de ilave edildiğini öğrendim. Dürüstçe, bu iki tabak müthiş bir ikili!

Çorum’un küçükbaş hayvancılıkta önemli bir şehir olduğunu hatırlatarak, deneyimlediğim iki adresi tavsiye edebilirim. Biri 1945’ten bugüne Çorum’un meşhur tandır kebabını dededen toruna dört kuşaktır yapan Kebapçı Zade, diğeri de 1958’de kurulan ve sadece kuzu yiyebileceğiniz et lokantası Hasan Zahir.

Ancak şunu da rahatlıkla söyleyebilirim, Veli Paşa Hanı’ndaki Çorum Belediyesi Sosyal Tesisi’nde Çorum'a özgü kıymalı su böreği ve cevizli beyaz baklava dahil yöresel pek çok yemeği en doğru tarife göre hazırlanmış haliyle deneyimleyebilirsiniz. Çorum Belediye Başkanı Dr. Halil İbrahim Aşgın, sadece kendi tesislerinde değil, şehrin tüm lokantalarındaki yöresel yemeklerde aynı lezzetin yakalanabilmesi için esnafa ve halka gastronomi eğitimleri verdiklerini belirtiyor. 

Şehirdeki beş yıldızlı otel ve kaliteli servis sunan restoranların sayısını artırarak, gastronomi ve turizm eğitimleriyle iyi bir “foodie” şehri olmak yolunda ilerleyen Çorum, UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı Gastronomi Alanı başvuru sürecini de resmen başlattı. UNESCO Başvuru Stratejik Danışmanı Yasemin Cerit Doğan, yöresel yemek araştırmacısı-gastronomi yazarı Adnan Şahin, Hitit Üniversitesi’nden akademisyenler, turizm temsilcileri, esnaf grupları, ilçe belediyeleri ve kamu kurumlarının Çorum Belediyesi ile el ele yürüttüğü çalışmalar uluslararası gastronomi organizasyonlarıyla da vücut buluyor. Örneğin, 4-7 Haziran 2026’da dünyanın farklı ülkelerinden açık ateş pişirme ustaları Çorum’da buluşacak. İspanya, İtalya, Brezilya, İngiltere, ABD ve Türkiye’nin gastronomi şehirlerinden ünlü şeflerin pişirme tekniklerini konuşturacağı etkinlikler için Çorum Barajı’na kuşbakışı bakan özel bir arazide ateş ocağı çukurları hazırlanmış durumda. Sonrasında Çorum ekim ayında İspanya’nın San Sebastián kentinde düzenlenecek dünyanın en önemli gastronomi fuarlarından San Sebastián Gastronomika’ya katılarak uluslararası tanıtım çalışmalarını sürdürecek.

Yolcu yolunda gerek diyor, Çorum’a UNESCO kervanında sürdürülebilir bir gelecek diliyorum.

Ancak artık yeni bir yıkım çağının içindeyiz.

Bu kez hedef doğrudan insan değil; insanlığın ortak yaşam zemini olan doğa.

Ormanların bilinçli şekilde yok edilmesi, nehirlerin zehirlenmesi, denizlerin plastik çöplüğüne dönüştürülmesi, milyonlarca canlının yaşam alanlarının ortadan kaldırılması, zeytinliklerin, tarım arazilerinin, mercan resiflerinin ve yağmur ormanlarının kısa vadeli rant uğruna geri dönülmez biçimde tahrip edilmesi artık sıradan çevre ihlalleri olarak görülemez.

Çünkü doğaya karşı işlenen bazı suçların etkisi savaşlardan bile daha uzun sürüyor.

Bir şehir on yılda yeniden inşa edilebilir. Ama yok edilen bir ekosistem bazen yüzlerce yılda geri dönmüyor. Bazı türler sonsuza kadar kayboluyor. Toprak ölüyor. Yeraltı suları tükeniyor. İklim dengesi bozuluyor.

Bu nedenle artık yeni bir kavramı çok daha ciddi biçimde tartışmak zorundayız:

“Doğa kırımı” — Yeni yüzyılın sessiz suçu

“Ecocide” yani doğa kırımı, yalnızca çevreye zarar vermek değil; yaşamın sürdürülebilirliğini sistematik biçimde yok etmektir.

Bugün iklim krizinin, kuraklığın, gıda güvensizliğinin ve kitlesel göçlerin arkasında çoğu zaman kontrolsüz çevresel yıkım bulunuyor.

Bu artık romantik çevrecilik meselesi değil; küresel güvenlik, ekonomi ve medeniyet meselesidir.

Atmosfer ortak. Denizler ortak. İklim ortak.

Felaketin sınırı yok.

Dünyadaki en çarpıcı doğa kırımı örnekleri

Bugün dünyada yaşanan bazı çevresel yıkımlar artık klasik çevre sorunu boyutunu aşmış durumda.

Amazon Ormanları – Brezilya

Dünyanın “akciğeri” olarak görülen Amazon yağmur ormanlarının önemli bölümü:

* madencilik,
* tarım lobileri,
* kaçak ağaç kesimi,
* büyük ölçekli hayvancılık faaliyetleri
    nedeniyle yok ediliyor.

Bu yalnızca Brezilya’nın değil, küresel iklim sisteminin sorunu.

Aral Gölü – Orta Asya

Sovyet dönemindeki yanlış tarım politikaları nedeniyle dünyanın en büyük iç göllerinden biri olan Aral Gölü neredeyse tamamen kurudu.

Ortaya çıkan sonuç:

* çölleşme,
* sağlık krizleri,
* tarımsal çöküş,
* kitlesel yoksulluk oldu.

İnsan eliyle yaratılmış en büyük ekolojik felaketlerden biri olarak görülüyor.

Nijer Deltası – Nijerya

Petrol sızıntıları ve kontrolsüz enerji faaliyetleri nedeniyle:

* nehirler,
* tarım alanları,
* balıkçılık ekosistemi
    büyük ölçüde tahrip edildi.

Yerel halk onlarca yıldır ağır sağlık ve geçim sorunları yaşıyor.

Endonezya ve Güneydoğu Asya

Palm yağı üretimi uğruna milyonlarca hektar tropikal orman yok edildi.
Orangutanlar gibi birçok tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.

Türkiye’de yaşanan doğa kırımı örnekleri

Türkiye de bu risklerden bağımsız değil.

Kaz Dağları

Madencilik faaliyetleri uğruna geniş orman alanlarının tahribi uzun süre kamuoyunda büyük tepki yarattı.

Sorun yalnızca birkaç ağacın kesilmesi değildi:

* su havzaları,
* biyolojik çeşitlilik,
* yerel yaşam düzeni
    tehlikeye girdi.

Marmara Denizi ve Müsilaj

Marmara’da yaşanan müsilaj felaketi, plansız sanayileşme ile deniz ekosisteminin nasıl çökebileceğini gösterdi.

Bu yalnızca çevre sorunu değil;
balıkçılık, turizm, halk sağlığı ve ekonomi sorunu haline geldi.

Akdeniz ve Ege Orman Yangınları

İklim değişikliğiyle birleşen:

* kontrolsüz yapılaşma,
* yetersiz planlama,
* ihmaller
    Türkiye’nin orman varlığını ciddi biçimde tehdit ediyor.

Zeytinliklerin ve tarım alanlarının baskı altına girmesi

Enerji, madencilik ve imar baskısı nedeniyle:

* zeytinlikler,
* meralar,
* verimli tarım alanları
    giderek daha kırılgan hale geliyor.

Oysa gıda güvenliği çağında toprağı kaybetmek, geleceği kaybetmek anlamına geliyor.

Ekolojik kalkınma modeli neden hayati?

1. yüzyılın kalkınma modeli:
    “önce büyü, çevreyi sonra düşün”
    mantığına dayanıyordu.

Bugün bunun sürdürülemez olduğu açık biçimde ortaya çıktı.

Yeni dönemde gerçek kalkınma:

* doğayı yok ederek değil,
* doğayla uyumlu üretim yaparak,
* suyu koruyarak,
* toprağı yaşatarak,
* yenilenebilir enerjiye yatırım yaparak,
* döngüsel ekonomiyi geliştirerek
    mümkün olacak.

Çünkü artık çevreyi korumak büyümeye engel değil; tam tersine uzun vadeli ekonomik güvenliğin temel şartı.

Ekolojik çöküş yaşayan bir ülkenin:

* tarımı,
* turizmi,
* sağlığı,
* enerji sistemi,
* şehir yaşamı
    zamanla sürdürülemez hale gelir.

Yasemin Bal ve Türkiye’de yükselen hukuki farkındalık

Bu kavramın Türkiye’de en güçlü savunucularından biri hukukçu Yasemin Bal.

Bal uzun süredir doğaya karşı büyük ölçekli tahribatların yalnızca çevre hukuku kapsamında değil, insanlığa karşı suç perspektifiyle değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.

Çünkü klasik para cezaları çoğu zaman büyük şirketler için yalnızca “işletme maliyeti” haline geliyor.

Oysa mesele yalnızca birkaç ağacın kesilmesi değil;
yaşam alanlarının,
su kaynaklarının,
biyolojik çeşitliliğin,
hatta insanlığın ortak geleceğinin yok edilmesi.

Ne yapılmalı?

Türkiye ve dünya artık çevreyi “ikincil mesele” olarak görmekten vazgeçmek zorunda.

Atılması gereken temel adımlar açık:

Ecocide uluslararası suç kapsamına alınmalı

Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetki alanına doğa kırımı da dahil edilmeli.

Çevre cezaları caydırıcı hale getirilmeli

Şirketlerin kolayca göze alabileceği sembolik cezalar yeterli değil.

Zeytinlikler, su havzaları ve tarım alanları stratejik varlık sayılmalı

Kısa vadeli rant yerine uzun vadeli ulusal güvenlik perspektifi benimsenmeli.

Ekolojik etki analizleri bağımsız yapılmalı

Siyasi ve ticari baskılardan bağımsız bilimsel denetim şart.

Yerel halk karar süreçlerine dahil edilmeli

Doğayı korumanın en etkili yolu, bölge insanını sürecin parçası yapmaktır.

Eğitim sistemi ekolojik bilinç üretmeli

Çevre duyarlılığı yalnızca aktivistlerin değil toplumun ortak refleksi haline gelmeli.

Geleceğin en büyük hukuk ve vicdan mücadelesi

1. yüzyıl büyük ihtimalle yalnızca enerji savaşlarının, ticaret savaşlarının veya teknoloji rekabetinin değil; aynı zamanda doğayı koruma mücadelesinin de yüzyılı olacak.

Çünkü mesele artık sadece “yeşil politika” değil.

Mesele:

* suya erişim,
* temiz havaya erişim,
* sağlıklı toprağa erişim,
* güvenli gıdaya erişim,
* yaşanabilir şehirler,
* iklim güvenliği,
* ve nihayetinde medeniyetin sürdürülebilirliği.

Belki de gelecek kuşaklar bizim çağımıza dönüp şu soruyu soracak:

“İnsanlar birbirlerini öldürmenin suç olduğunu anlamıştı da, gezegeni öldürmenin neden ağır suç sayılması bu kadar gecikti?”

Şeytan Marka Giyer 2 ile lüks tüketimde deneyim dönemi

"Sürdürülebilirlik Hedefleri 2030" başlıklı ilk panelde, Avrupa İklim Paktı Elçisi ve Łazarski Üniversitesi Sürdürülebilirlik Enstitüsü Direktörü Agnieszka Oleksyn-Wajda ile H&M Doğu Avrupa Bölgesi Sürdürülebilirlik ve Kurumsal İlişkiler Müdürü Piotr Oksza- Łapicki yan yana oturdu.

Şirketin 2030 hedeflerine giden yolda nerede durduğu, neyin eksik kaldığı ve neyin hâlâ havada asılı olduğu konuşuldu. Ardından sahne "Malzemeler ve İnovasyon" paneline geçti. H&M Grup Döngüsel İnovasyon Laboratuvarı Başkanı Martin Ekenbark, koleksiyondan bir ceketi sahneye getirdiğinde somut bir rakam verdi: "Bu ceketin astarı yüzde 100 tarımsal atıktan üretilen BioFleax'ten yapılmış. Kaplama malzemesi pişirme yağından elde edilen bir deri alternatifi. Geleneksel yöntemle üretseniz, ham petrol bağımlılığını yüzde 80 azaltmış oluyorsunuz." Etkinlikte BioFleax'in yanı sıra Ecowell ve hidroponik pamuk gibi malzemeler de sergilendi. Bunların bir kısmı mevcut Stella McCartney H&M koleksiyonunda da kullanılıyor.

Aynı panele, H&M'in inovasyon finansmanından beslenen Myco Renew'un kurucusu ve CEO'su Tomasz Mierzwa da çıktı. Mierzwa'nın mantar bazlı malzeme teknolojisi geliştiren girişimi, bu yılki H&M Foundation Global Change Awards'ta ilk 20 finalist arasına girmişti. H&M Foundation'ın bu programı, şirketin sürdürülebilirlik bütçesinin bir kısmını erken aşama girişimlere yönlendirdiği kanallardan biri.

Koleksiyon, geri dönüştürülmüş içerik, organik pamuk, Responsible Wool Standard sertifikalı yün ve endüstriyel mısır ile geri dönüştürülmüş bitkisel yağdan üretilen kaplama malzemeleri kullanıyor. Koleksiyondaki bilekliklerin tamamı yüzde 100 geri dönüştürülmüş metalden üretilmiş. 2004'te Karl Lagerfeld ile başlayan H&M tasarımcı iş birlikleri geleneğinin ikinci halkası, 2005'te Stella McCartney olmuştu. Yirmi yıl sonra aynı ikili yeniden bir araya geldi. Bu kez sürdürülebilirlik gündemin merkezinde.

Bilanço yeşile dönüyor

H&M'in açıklanan 2025 yılı rakamları, sürdürülebilirliğin en azından kâğıt üzerinde kârlılıkla yan yana yürüyebildiğini gösteriyor. Yerel para birimlerinde satışlar yüzde 2 büyüdü ve İsveç kronu bazında net satışlar 228,3 milyar SEK'e (yaklaşık 21,7 milyar euroya) ulaştı. Faaliyet marjı yüzde 7,4'ten yüzde 8,1'e yükseldi. Dördüncü çeyrekte faaliyet kârı yüzde 38 artışla yaklaşık 600 milyon euroya çıktı, faaliyet marjı yüzde 10,7'ye ulaştı. Böylece şirket, uzun süredir hedeflediği yüzde 10 eşiği ilk kez aşmış oldu. Daha az üretip daha kârlı satma stratejisi, en azından bilanço düzeyinde, çalışıyor görünüyor. Sürdürülebilirlik cephesinde de rakamlar iddialı.

Kapsam 3 CO2 emisyonları (tedarik zincirinden kaynaklanan ve toplam karbon ayak izinin aslan payını oluşturan emisyonlar) 2019'a göre yüzde 34,6 azaltılmış. Bir yıl önce bu rakam yüzde 24,4'tü. Artık kullanılan malzemelerin yüzde 91'i geri dönüştürülmüş veya sürdürülebilir kaynaklı. Geri dönüştürülmüş materyal oranı tek başına yüzde 32'ye ulaşarak şirketin 2025 hedefi olan yüzde 30'u aştı. Şirketin kendi operasyonlarında kullanılan elektriğin yüzde 95'i yenilenebilir enerjiden. Karbon salınımını azaltma ve malzeme inovasyonu alanlarında 2,8 milyar SEK (yaklaşık 298 milyon dolar) yatırım yapılmış. Łapicki bu tabloyu sahnede şöyle özetledi: "2019'da belirlediğimiz hedeflere ulaşırken aynı zamanda kârlılığı artırdığımızı gösterebildik. Sürdürülebilir olabilen ve iyi bir iş yapabilen bir şirketin yaşayan örneğiyiz."

2030 hedefleri

H&M'in 2030 taahhüt listesi iddialı. Sera gazı emisyonlarını yüzde 56 azaltmak, malzemelerin tamamını sürdürülebilir kaynaklı yapmak, geri dönüştürülmüş malzeme oranını yüzde 50'ye çıkarmak. Hedeflerin tamamı Bilim Temelli Hedefler İnisiyatifi onaylı. Bazı kalemlerde şirket hedefe yakın. Örneğin malzemelerin yüzde 91'i zaten sürdürülebilir kaynaklı, yenilenebilir elektrik kullanımı yüzde 95'te. Ama asıl ağır kalem olan kapsam 3 emisyonlarında. Şu ana kadar yüzde 34,6 azalma sağlanmış, hedefe ulaşmak için dört yılda yaklaşık 21 puanlık ek düşüş gerekiyor. Bu hedeflerin faturası ne kadar, sorusu Varşova'da biraz havada kaldı. Łapicki'ye doğrudan sorulduğunda "Neyin yatırım olduğunu tanımlamak bile zor" dedi. Resmi rapora bakıldığında, 2025'te değer zincirinin karbonsuzlaştırılması ve malzeme inovasyonuna yaklaşık 2,8 milyar SEK (yaklaşık 298 milyon dolar) ayrılmış. Bu da 21,7 milyar euroluk bir operasyonda cironun yüzde 1,5'inden az demek.

Statista’nın verilerine göre Çin ve Bangladeş'in ardından Türkiye, H&M'in ürün tedarik ettiği üçüncü büyük ülke. Şirket, kamuya açık tedarikçi listesi üzerinden yapılan bağımsız analizlere göre Türkiye'deki yaklaşık 115 fabrikadan özellikle jarse, denim ve triko kategorilerinde üretim yaptırıyor. Ama Türkiye'nin H&M için anlamı bir tedarik havuzundan ibaret değil. Şirketin aynı anda üç farklı rolü üstlendiği coğrafyalardan biri Türkiye. Onlarca mağazayla bir perakende pazarı, 100’den fazla fabrikayla bir üretim üssü ve Avrupa üretim ofisiyle bir bölgesel yönetim merkezi… Bangladeş sadece üretim yapıyor, Almanya sadece satıyor. Türkiye her iki tarafta da ağırlıklı. Bu ağırlık artmak üzere. H&M, artan gümrük tarifeleri ve jeopolitik belirsizliklerin etkisiyle üretimini yakın coğrafyalara kaydırma planını hızlandırdı. CEO Daniel Ervér, son 18 ayda tedarikçi ağını yeniden yapılandırdıklarını açıkladı. Avrupa pazarı için Türkiye, Mısır, Ürdün ve Fas öne çıkan ülkeler. Trende duyarlı koleksiyonların Türkiye ve Doğu Avrupa'ya kaydırılması, teslimat sürelerini haftalar düzeyinde kısaltıyor. Uzakdoğu'dan gemiyle 4–6 hafta süren teslimat, Türkiye'den karayoluyla günlere iniyor. Nearshoring denilen bu strateji, Türkiye'deki sipariş hacmini artırma potansiyeli taşıyor. Ama bu fırsatın bir bedeli var. H&M, tedarikçilerine sürdürülebilirlik standartları da dayatıyor. Kapsam 3 emisyonlarının yüzde 34,6 azaltılması, fabrikalardaki enerji dönüşümü olmadan mümkün değil. H&M'in küresel raporuna göre tedarik zincirindeki yerinde kömürlü kazan sayısı 2022'deki 118'den 2025 üçüncü çeyrek itibarıyla 10'a düşmüş. Bu, Türkiye dahil tüm tedarik ülkelerinde önemli bir dönüşümün başladığını gösteriyor. Ama dönüşümün maliyeti büyük ölçüde tedarikçilerin omuzlarında. Yenilenebilir enerjiye geçiş yatırımı, sertifikasyon süreçleri, altyapı yenileme...

H&M'in rakamları tek başına anlamlı olmayabilir. Resmin tamamını görmek için sektörün diğer devlerine bakmak gerekiyor. En büyük rakip Inditex (Zara'nın ana şirketi), 2025 mali yılı raporunda Kapsam 3 emisyonlarını 2018 baz yılına göre yalnızca yüzde 7 azalttığını açıkladı. Inditex'in 2030 hedefi ise yüzde 51 azaltma. Öte yandan Inditex malzeme dönüşümünde de agresif bir yol izliyor. Liflerinin yüzde 88'i düşük etkili kaynaklardan, yüzde 47'si geri dönüştürülmüş. Yelpazenin diğer ucunda ise Shein duruyor. Şirketin toplam emisyonları 2022–2023 arasında yüzde 81 arttı, 2024'te de yüzde 23'lük bir artış daha geldi. Shein'in 2030 hedefi yalnızca yüzde 25 azaltma. Kısacası H&M, Inditex ile Shein arasındaki bu geniş spektrumda emisyon azaltımında görece ileri bir noktada duruyor.

Türkiye'deki tablo da bu büyük resimden bağımsız değil. Global Fashion Agenda (GFA), 2025 sonunda Türkiye'de döngüsel tekstil sisteminin geliştirilmesini desteklemek için Circular Fashion Partnership: Türkiye girişimini duyurdu. Sektörün yerel oyuncuları da harekete geçiyor. İpekyol sürdürülebilir hammadde dönüşümüne odaklanırken Damat Tween geri dönüştürülmüş lif kullanımını operasyonlarına dahil ediyor. Lüks segmentte Beymen, Reborn projesiyle 2025 yılında 10 binden fazla ürünü yeni sahipleriyle buluşturdu. Döngüsel moda platformu Nivo ise Gebze'deki 5 bin metrekareden büyük Yenileme Merkezi'nde ayda 150 bin ürünü yeniden dolaşıma sokuyor. Girişim, 2021'den bu yana 40'tan fazla marka partneriyle birlikte 3 milyondan fazla ürünü döngüsel ekonomiye kazandırdı.

"Eskiden sizden nefret ederdik"

Łapicki, panelde bu denklemi somutlaştıran bir anekdot aktardı. 2005'te Türkiye'deki bir üretim ortağını ziyaret ettiğini, fabrika sahibinin "Eskiden sizden nefret ederdik" dediğini anlattı. "Bizden karşılamamızı istediğiniz standartlar vardı, yaşanabilir ücretler, etik çalışma koşulları, yeşil enerji... Endişeliydik, karşılayamayacağımızdan korkuyorduk. Ama sizinle çalışmaya başladık, daha fazla sipariş almaya başladık. Ve bir noktada fark ettik ki diğer markalar da sırf H&M tedarikçisi olduğumuz için bize geliyordu."

Łapicki bu hikayeyi 2005'te duyduğunu ve aynı yılın Stella McCartney ile ilk iş birliğinin yapıldığı yıl olduğunu ekledi. Hikaye, hem H&M'in tedarikçi standartlarını yukarı çekme gücüne hem de Türk üreticilerin uyum kapasitesine işaret ediyor. Şirketin tedarikçileriyle ortalama ilişki süresi dokuz yıl, 800 fabrikasının yüzde 40'ıyla on yılı aşkın süredir çalışıyor. Bu uzun süreli ortaklıklar birlikte evrilme sürecine işaret ediyor ama maliyet paylaşımının dengesine dair soru işaretleri hala duruyor.

Bu bağlamda Yargıtay’ın yakın tarihli ve basına yansıyan kararı, tercümanın çeviri esere yaptığı fikrî katkının korunma ölçütleri bakımından dikkat çekici ve emsal niteliğinde değerlendirmeler içermektedir. Anılan uyuşmazlığın çıkış noktası şudur: Brezilyalı yazar José Mauro de Vasconcelos’un “Meu Pé de Laranja Lima” adlı eseri, çevirmen Aydın Emeç tarafından “Şeker Portakalı” başlığıyla Türkçeye kazandırılmış ve eser bu başlıkla tanınmış hale gelmiştir. Can Yayınları tarafından uzun yıllar boyunca Aydın Emeç’in çevirisiyle 130 baskı yapılmış; ancak yayınevi daha sonra eseri farklı bir çevirmenle yeniden yayımlamasına rağmen, kamuoyunda yerleşik olan “Şeker Portakalı” başlığını kullanmaya devam etmiştir. Çevirmen Aydın Emeç’in oğlu ve varisi Ali Selim Emeç, özgün bir şekilde oluşturulan başlığın bu kullanımına karşı telif haklarına dayanarak tazminat davası açmıştır. İlk Derece Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi, eser adının bağımsız bir yaratıcı katkı oluşturmadığı gerekçesiyle davayı reddetmişse de, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin haberlere konu olan hükmü, ilgili kararları bozarak dosyada tazminat yönünden değerlendirme yapılması gerektiği gerekçesiyle dosyayı yeniden ilk derece mahkemesine göndermiştir.

Yargıtay’ın anılan kararında, Şeker Portakalı başlığının orijinal Portekizce eserin birebir tercümesi olmadığı, “Meu Pé de Laranja Lima” ifadesinin kelime anlamı itibarıyla “Benim Tatlı Portakal Ağacım” şeklinde karşılanabileceği; buna karşılık çevirmenin, metni yalnızca Türkçeye aktarmakla yetinmeyip, eserin ruhunu yansıtan, akılda kalıcı ve orijinalinde bulunmayan Şeker Portakalı başlığını kurgulayarak kişisel yaratıcı katkısını ortaya koyduğu belirtilmiştir. Bu değerlendirme, FSEK m. 6 kapsamında yaratıcı çabanın ürünü olan tercümelerin, kaynak eserden ayrışan ve korunması gereken eser niteliğini teyit etmekte olup ilgili karar, eser adlarının ayırt edici olmaları hâlinde ayrıca korunabileceğini düzenleyen FSEK m. 83 hükmüyle^[1] de uyum içindedir.

Edebiyat çevirilerinde başlık seçimleri somut örneklerle incelendiğinde, kültürel ve yaratıcı tercihlerin telif hukuku bakımından taşıdığı önem daha açık biçimde ortaya çıkmaktadır. Örneğin Jane Austen’ın Pride and Prejudice adlı eseri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları Hasan Âli Yücel Klasikler dizisinde “Gurur ve Önyargı”, Can Yayınları’nın tercümesinde ise “Aşk ve Gurur” başlığıyla yayımlanmıştır. Bu kapsamda, ilk örnekte kaynak metnin adının birebir çevirisi yoluna gidilmişken, Can Yayınları tercümesinde ise romanının içeriği ve duygusal tonu dikkate alınarak eserin ruhunu yansıtan bir başlık tercih edilmiştir.

Her ne kadar bazı haberlerde Şeker Portakalı başlığının durumuyla benzer bulunsa da, aslında J. D. Salinger’ın “The Catcher in the Rye” adlı romanının Türkçede uzun yıllar “Çavdar Tarlasında Çocuklar” başlığından ziyade “Gönülçelen” adıyla bilinmesi, eserin ilk çevirisinin Adnan Benk tarafından İngilizce aslından değil, tam tercümesi “kalp yakalayıcı / yakalayan anlamına gelen “L’Attrape-Cœurs” başlıklı Fransızca çeviriden yapılmış olmasından kaynaklanmaktadır.

Bazı çeviri ifadeler ise, kaynak eseri aşarak başlı başına edebî değer kazanabilmektedir. Shakespeare’in Hamlet oyunundaki “To be or not to be” tiradı, Sabahattin Eyüboğlu tarafından “Var olmak mı, yok olmak mı, bütün sorun bu!” şeklinde görece lafzına yakın bir biçimde çevrilmişken; Can Yücel’in “Bir ihtimal daha var, o da ölmek mi dersin?” çevirisi, oyunun sınırlarını aşarak farklı bağlamlarda sıkça atıf yapılan, tek başına ikonik bir ifade hâline gelmiştir. Bu tür çeviriler, tercümanın yaratıcılığının esere ek bir değer kattığını açıkça göstermektedir.

Benzer bir durum, Harry Potter serisinin Türkiye’de Sevin Okyay ve Kutlukhan Kutlu tarafından yapılan çevirilerinde de gözlemlenmektedir. Kaynak eserdeki kurgusal terimler için üretilen horcrux - hortkuluk, howler - çığırtkan, dementor - ruh emici, boggart – böcürt, pensieve – düşünseli, auror – seherbaz gibi karşılıklar, yalnızca çeviri değil hedef dilde yeni bir edebî evren inşası niteliği taşımaktadır.

Sonuç olarak Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin Şeker Portakalı kararı, çeviri eserlerde yaratıcı katkının fikrî mülkiyet hukuku kapsamında nasıl değerlendirileceğine ilişkin önemli bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Karar, başlık gibi eserin adını oluşturan unsurların da özgünlük barındırmaları hâlinde telif koruması kapsamında ele alınabileceğini açık biçimde vurgulamaktadır. Bu yönüyle söz konusu içtihat, hem akademik tartışmalar hem de uygulama bakımından çeviri eserler hukukunda yol gösterici nitelik taşımaktadır.

Madde 83: (1) Bir eserin ad ve alâmetleri ile çoğaltılmış nüshaların şekilleri iltibasa meydan verebilecek surette diğer bir eserde veya çoğaltılmış nüshalarında kullanılamaz. (2) 1'inci fıkra hükmü umumen kullanılan ve ayırt edici bir vasfı bulunmayan, ad, alâmet ve dış şekiller hakkında uygulanmaz.

Masaüstü işlem platformu: Atlas

Etkinlikte duyurulan ürünlerden biri masaüstü işlem platformu "Atlas" oldu. Bugüne kadar mobil hizmet veren şirket, Atlas ile masaüstü işlemlere adım attı. Platformda modüler çalışma alanı, gelişmiş grafik araçları ve tek ekrandan emir ile pozisyon yönetimi özellikleri yer alıyor. İlk etapta Borsa İstanbul ve Amerikan borsaları için kullanıma açılan platform, kullanıcılara ücretsiz olarak sunulacak ve önümüzdeki 100 gün boyunca çeşitli güncellemeler alacak.

Avrupa borsaları ve VİOP işlemleri

Forbes Türkiye'nin 2025 yılındaki Girişim listesinde yer alan Midas, yeni dönemde Avrupa borsalarını da erişime açacağını duyurdu. Sisteme ilk olarak Almanya borsası eklenirken; Hollanda, Fransa ve İtalya piyasalarının daha sonraki aşamalarda platforma dahil edileceği belirtildi.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) işlemlerinin ise haziran ayında kullanıma açılacağı açıklandı. VİOP ürünü hisse, endeks, döviz ve kıymetli maden kontratlarını kapsayacak. Paylaşılan verilere göre şirket, son 6 ayda türev ürünlerde 50 binden fazla kullanıcıya hizmet verdi ve platformdaki opsiyon işlem hacmi 1 milyar doları aştı.

DeFi çözümü ve yapay zeka entegrasyonu

Kripto tarafında tanıtılan merkeziyetsiz finans (DeFi) ürünüyle, kullanıcıların ayrı cüzdan veya şifre (seed phrase) oluşturmasına, ağ ve köprü işlemleriyle uğraşmasına gerek kalmadan varlıklara ulaşabilmesi hedefleniyor.

Platforma eklenen yapay zeka destekli "Piyasa Rehberi" ise küresel ve yerel piyasalardaki gelişmeleri gün boyunca analiz edecek. Rehber, hisse sayfalarında özetler sunarak önemli gelişmelerde yatırımcılara anlık bildirim gönderecek.

Açıklanan resmi verilere göre yaklaşık 4 milyon kullanıcıya ulaşan şirket, son bir yılda 120 milyona yakın emre aracılık etti. Şirketin aylık işlem hacmi ise 20 milyar dolar seviyesine yaklaştı.

Etkinlikte değerlendirmelerde bulunan Midas Kurucu ve CEO’su Egem Eraslan, yeni ürünlerin yatırım deneyimini daha kapsamlı hale getirme yolunda önemli bir aşama olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Tanıttığımız ürünler, Midas’ın yatırım deneyimini daha kapsamlı ve erişilebilir hale getirme yolculuğunda önemli bir dönüm noktası. Yatırım dünyasının sınırlarını ortadan kaldırarak, kullanıcılarımızı yatırım fırsatlarıyla buluşturmayı amaçlıyoruz. Geliştirdiğimiz bu yeni ürünlerle yatırımın geleceğini bugünden erişilebilir kılmaya devam edeceğiz."

Midas Unicorn olmaya çok yaklaştı

DenizBank’ın hocaların hocası Devrim Erbil’i mayıs ayında da bırakmadığını görüyoruz. Banka bu sefer kendi evinde Galeri Deniz’de, üstadın Ayasofya, Galata Kulesi, Haydarpaşa Garı gibi İstanbul’a tutkuyla tepeden baktığı resimlerini ve daha önce hiçbir yerde sergilenmemiş eserlerini “Ters Yüz İmgeler-Sanata İyi Bakın!” seçkisi altında topluyor.

Geçtiğimiz yıl DenizBank Genel Müdür Yardımcısı ve Hukuk Başmüşaviri sorumluluğunu üstlenen ressam Akın Ekici ise aynı sergi kapsamında eserleriyle Galeri Deniz’in salonunda hocasıyla buluşuyor.

Koleksiyonerlerin yakından takip ettiği son yılların en üretken ressamlarından Akın Ekici’nin tuvalle yetinmeyip, batikten mozaiğe ve hatta heykele uzanan seçkisini Devrim Erbil’in de katıldığı serginin açılışında görme şansı bulduk. Hocası Devrim Erbil’in sanat yolculuğunda bakış açısını şekillendirdiğini, özellikle soyutlama alanında düşünme ve üretme biçimini derinleştirdiğini söyleyen Ekici’nin Türk bayraklarını dalgalandırdığı farklı boyut ve tondaki iki tablosu ise açılışta salonun favori çekim alanlarıydı. Bense güllerin sadece kokusuna değil, güç ve zarafeti birlikte yansıtmalarına da hayran olduğumdan sanatçının “Güllerin İçinden” tablosunu ayrı bir içime çektim.  

Devrim Erbil’in kendisine has çizimini seramiğe yansıttığı, Aylin ve Sebahattin Gündoğdu ile birlikte oluşturduğu “Galata Bakış”ta ise kanımca sadece benim gözüm kalmamıştır.

17 Mayıs 2026 tarihine kadar DenizBank’ın kültür sanat mekânı Galeri Deniz’de ziyaret edilebilecek serginin küratörlüğünü ise reklamcı, kreatif direktör, akademisyen-yazar Prof. Dr. Uğur Batı üstleniyor. Gerçek ve imge kavramlarını zıtlıklar ve dönüşümler üzerinden ele alan bu özel seçki tahminim o ki yine sanatseverleri mutlu edecek.

DenizBank, mayıs ayının ortasından sonra ise İzmir’e yelken açacak ve Ovoo Art by Körpi tarafından düzenlenen 3. IAAF İzmir Sanat Fuarı’nda sanatı ve genç sanatçıları destekleyecek. Genel Müdür Recep Baştuğ’dan işittiğimiz üzere de sanatı uygarlığın ve ilerlemenin kriteri olarak gördüklerinden, daha geniş kitlelere ulaşmasına katkı sağlamayı sürdürecekler.

Güneş, gazın yerini alabilecek ölçekte

Güneş enerjisinin ulaştığı ölçeği somut bir örnekle anlatan Dunlop, 2025’teki üretimin, Hürmüz Boğazı’ndan taşınan tüm LNG’ye eşdeğer gazla çalışan elektrik üretimini ikame edebilecek seviyeye geldiğini belirtti.

Maliyet devrimi ve batarya etkisi

Bu hızlı büyümenin arkasında iki temel faktörün öne çıktığını söyleyen Dunlop, güneş fotovoltaik maliyetlerinin 2010’dan bu yana yaklaşık yüzde 90 gerilediğine dikkat çekti. Bu düşüşün, güneşi pek çok ülkede en ucuz yeni elektrik üretim kaynağı haline getirdiğini ifade etti.

Ayrıca batarya depolama teknolojilerindeki ilerlemenin de kritik rol oynadığını belirten Dunlop, küresel depolama kapasitesinin 2025’te yüzde 40 artarak enerji teknolojileri içinde en hızlı büyüyen alan olduğunu söyledi.

Dağıtık üretimle tabana yayılıyor

Çatı tipi ve dağıtık güneş sistemlerinin yaygınlaşması, enerji üretimini daha geniş bir kullanıcı kitlesine açtı. Dunlop’a göre bu gelişme, farklı ekonomik ve piyasa koşullarına sahip ülkelerde güneş enerjisinin hızlı büyümesini destekliyor.

Enerji dönüşümünün ana itici gücü

Güneş enerjisinin enerji dönüşümünde merkezi bir rol üstlendiğini belirten Dunlop, bu kaynak sayesinde fosil yakıtlardan kaynaklanan maliyet baskılarının azaldığını ve ciddi tasarruf sağlandığını ifade etti.

Yenilenebilirler kömürü geride bıraktı

Küresel ölçekte önemli bir eşiğin aşıldığını söyleyen Dunlop, yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik üretiminde ilk kez kömürü geçtiğini vurguladı. Kömürün payının tarihsel olarak ilk kez üçte birin altına gerilediğini belirten Dunlop, bu değişimin artık bir hedef değil, gerçekleşmiş bir dönüşüm olduğuna işaret etti.

Güneş enerjisinin tek başına yüzde 30 büyüyerek yeni elektrik üretiminin büyük kısmını oluşturduğunu dile getiren Dunlop, fosil yakıtların elektrik sektöründeki hakimiyetinin zayıfladığını söyledi.

Şebeke altyapısı en büyük engel

Öte yandan, büyümenin önündeki temel sorunlara da dikkat çeken Dunlop, en kritik darboğazın şebeke altyapısı olduğunu belirtti. Birçok yenilenebilir enerji projesinin bağlantı kısıtları nedeniyle devreye alınamadığını ifade etti.

Finansman ve izin süreçleri yavaşlatıyor

Şebeke sorunlarının yanı sıra izin süreçlerinin yavaş ilerlemesi ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde yüksek finansman maliyetlerinin yatırım hızını sınırladığını söyleyen Dunlop, bu engellerin aşılmasının küresel enerji dönüşümü açısından hayati olduğunu vurguladı.

“Yön belli, önemli olan kimsenin geride kalmaması”

Dunlop, teknolojinin hazır, yatırım iştahının güçlü olduğunu ancak altyapı ve düzenleyici çerçevenin aynı hızda ilerlemediğini belirterek, bundan sonraki sürecin kapsayıcı olması gerektiğini ifade etti. Enerji dönüşümünde ivmenin açık olduğunu söyleyen Dunlop, hiçbir ülkenin bu sürecin dışında kalmaması gerektiğinin altını çizdi.

24 yaşındaki sporcu, son olarak WTA 1000 düzeyindeki Madrid Açık turnuvasına katıldı. Sönmez bu önemli organizasyonda üçüncü tura kadar çıkma başarısı gösterdi. Elde ettiği bu başarılı performans, sıralamadaki yükselişinde büyük rol oynadı.

Forbes Türkiye 30 Altı 30 listesi açıklandı

Türk tenisinde kadınlar kategorisindeki en iyi derece rekoru Çağla Büyükakçay'da bulunuyor. Büyükakçay, 2016 yılının eylül ayında dünya 60'ıncısı olmuştu. Sönmez'in bu son çıkışı, ülke tenisinde son yılların en dikkat çekici gelişmesi olarak görülüyor.

Toprak kort sezonu hedefleri

Bu yıl Avustralya Açık başta olmak üzere önemli turnuvalarda başarılı sonuçlar alan milli raket, geçen ay sıralamada 12 basamak birden yükseldi. Sönmez, yarın ana tabloda mücadele edeceği WTA 1000 düzeyindeki Roma Açık öncesinde açıklamalarda bulundu.

Toprak kort sezonunun geçen yıla göre daha iyi geçtiğini belirten Sönmez, "Toprak sezonu geçen seneye göre daha güzel geçiyor. Benim için daha verimli oldu. Daha fazla maç oynadım." dedi.

Geçen seneye kıyasla toprağa hazırlanmak için daha fazla şans bulduğunu anlatan genç raket, "Bence biraz daha tecrübeliyim. O yüzden şu an her şey yolunda. Güzel geçiyor. Umarım Roma da güzel geçecek." değerlendirmesini yaptı.

Toprak kortun vücudu yıpratan bir zemin olduğuna dikkat çeken Sönmez, "O yüzden sağlıklı kalabilmek istiyorum. İlk hedefim bu. Diğer hedefim de mümkün olduğunca Roland Garros'a gelene kadar da bol maç yapmak. Ne kadar çok maç yaparsam toprakta o kadar iyi." diye konuştu.

Turnuvalardaki tecrübe ve yeni hedefler

Sönmez, geçen sene Roland Garros'ta ilk turda, Roma'da ise elemelerin ilk turunda yenildiğini hatırlattı. Milli tenisçi, "Bu sene ana tablo oynuyorum. Umuyorum yani kortta keyif aldığım, eğlendiğim, biraz daha üstüne koyabildiğim, önceki maçlarımdan tecrübe çıkarıp daha iyi oynayabildiğim bir turnuva serisi geçirmek istiyorum." ifadelerini kullandı.

Roma Açık'ta ilk 10 ve ilk 20'deki oyuncularla aynı ortamda bulunmanın iyi bir tecrübe olduğunu aktaran Sönmez, "Artık her turnuvada onlarla beraberim. Eskisi kadar bu bana garip gelmiyor. Bu seviyedeki oyuncularla aynı ortamı paylaşmak güzel bir tecrübe oluyor." yorumunu yaptı.

Toprak sezonundan sonra başlayacak çim sezonu hakkında da konuşan Sönmez, Wimbledon'ın en sevdiği grand slam olduğunu vurguladı. Başarılı raket, "Çimde oynamayı seviyorum. Wimbledon'un o büyülü havasını çok seviyorum. O yüzden toprak sezonunun sonrası için de heyecanlıyım." dedi.

Ekip desteği ve sıralama takibi

Sönmez, toprak sezonunu güzel ve sağlıklı geçirmeyi ilk hedefi olarak belirlediğini sözlerine ekledi. Yoğun turnuva programıyla nasıl başa çıktığı sorulan sporcu, başarısında takımının büyük payı olduğunu belirtti.

Çok güzel bir takıma sahip olduğunu dile getiren Sönmez, "Ailem, sevdiklerim, hepsi hayatımda olduğu için çok şanslıyım. Şu an Avrupa'da olduğumuz için Türkiye'ye daha yakınım. Kültürel olarak da biraz daha benzediğimiz bir yerdeyim. Onların etkisi oluyor bence." ifadelerini kullandı.

Takımındaki sinerjinin kendisine çok yardımcı olduğunu belirten milli sporcu, "Benimle beraber bütün zorlukları da güzellikleri de yaşıyorlar. Her zaman beni öncelik olarak koyuyorlar. Bence bu süreçte takımım, ailem ve sevdiklerimin desteği bana en çok yardımcı olan şey." değerlendirmesinde bulundu.

Dünya sıralamasında 65'inci sıraya yükselmesini de değerlendiren Sönmez, sıralamayı bizzat takip etmediğini söyledi. Genç raket, "Genelde takımımdan birisi bana söylüyor. Bu hafta sıralaman şu olmuş diye ya da sosyal medyadan görüyorum." diye konuştu.

Sıralamayı sürekli takip etmenin yıpratıcı olduğunu anlatan Sönmez, "Onu düzenli bir şekilde takip etmek de bence biraz yıpratıcı, yorucu. O yüzden onu yapmamaya çalışıyorum." yorumunu yaptı.

Sıralamada yükselmenin kendisini yine de olumlu etkilediğini belirten başarılı tenisçi, "Tenis seviyemin gelişiyor olduğunu hissetmek kortta beni pozitif yönde etkiliyor. Hem fiziksel olarak hem de mental olarak böyle daha hazır hissediyorum kendimi bir sonraki seviyeye." dedi.

Artık tarım, yalnızca üretmek değil; yönetmek, korumak, işlemek ve markalamaktır.

Enginarın gerçek hikâyesi: Ekosistem kurmadan değer yaratılmaz

Enginar dalından koparıldığı anda zaman işlemeye başlar.
Bir ürünün kaderi, tarladan sonra belirlenir.

Bu nedenle başarı şu zinciri kurabilmektir:

Yetiştirme → Hasat → Soğutma → Depolama → Lojistik → Marka → Deneyim → Satış

Bu zinciri eksiksiz kuramayan ülkeler üretse bile kazanamaz. Kurabilenler ise ürünlerini premium segmente taşır, hikâyeye dönüştürür.Urla’nın en büyük avantajı burada ortaya çıkıyor:
Enginar tek başına değil. Yanında zeytinyağı var. Şarap var. Antik Klazomenai’den bugüne uzanan bir tarih var. Ege’nin ışığı, rüzgârı, toprağı var.

Bugün Toskana nasıl bir yaşam tarzı markasıysa, Urla daha özgün, daha derin ve daha hikâyesi güçlü bir marka olma potansiyeline sahip.

Ve artık bu hikâye yazılıyor.

Urla Enginar Festivali: Bir üründen bir medeniyet anlatısına

Bu dönüşümün en görünür sahnesi: Urla Enginar Festivali.

1–2 Mayıs 2026’da gerçekleşen festival, sezona güçlü bir açılış yapıyor. Ama bu yalnızca bir festival değil. Bu, Urla’nın dünyaya açılan vitrini.

“Uluslararası Gastronomi Yolculuğu” oturumu bu yılın en dikkat çekici buluşmalarından biri. Aynı sahnede farklı coğrafyaların mutfakları buluşuyor:

⁠Thanyarat Santichatsak
⁠Mine Özmen
⁠Maria Ekmekçioğlu
⁠Handan Kaygusuzer
⁠Manolis Chiras
⁠Moderatör: Aynur Tattersall

Bu isimlerin her biri kendi mutfak hafızasını sahneye taşıyor.
Enginar; Tayland mutfağında hafif, dengeli ve aromatik bir forma bürünüyor. Anadolu’da köklerine dönüyor. Ege’de zeytinyağıyla zarifleşiyor. Yunan adalarının dokunuşuyla denizle buluşuyor.

Sadece anlatılmıyor—uygulanıyor.
Oturum sonrası yapılan canlı pişirimlerde enginarın çok katmanlı yapısı gözler önüne seriliyor. Zeytinyağıyla kurduğu ilişki, şarapla yakaladığı denge, farklı tekniklerle ulaştığı evrensel dil…

Bu sahnede bir ürün değil, bir kültür konuşuyor.

Yerel liderlik: Sürekliliğin sessiz gücü

Bu başarının arkasında güçlü bir yerel irade var.

Belediye Başkanı Selçuk Balkan bu vizyonu şu sözlerle özetliyor:

“Urla’yı sadece bir festivalle değil, üretimden gastronomiye uzanan bütüncül bir değer zinciriyle dünyaya açıyoruz. Enginar bu hikâyenin merkezinde.”

Yardımcısı Oya Atilla ise yaklaşımı daha da somutlaştırıyor:

“Biz yalnızca etkinlik düzenlemiyoruz; üreticiyi, şefi, turizmi ve markayı aynı çatı altında buluşturan bir ekosistem kuruyoruz.”

İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle de güçlenen bu yapı, Türkiye’de nadir görülen bir süreklilik örneği sunuyor. 12 yıldır kesintisiz düzenleniyor.

Bu hikâyenin gerçek sahipleri

Ama bu hikâye sadece sahnedeki isimlerden ibaret değil.

Sabahın ilk ışığında tarlaya giren üretici,
ürünü özenle işleyen çiftçi,
onu menüsüne taşıyan restoranlar,
yaratıcılıkla dönüştüren şefler,
ve bu hikâyeyi dünyaya anlatan herkes…

Gerçek değer burada üretiliyor.

Bir ürün ancak bu kadar geniş bir ekosistemle marka olur.

Urla için stratejik yol haritası 

• ⁠Urla Enginar Akademisi kurulmalı

Bu akademi yalnızca bir eğitim kurumu değil, bir “mükemmeliyet merkezi” olmalı.
Tarım tekniklerinden gastronomi inovasyonuna, marka yönetiminden ihracata kadar tüm süreçler burada öğretilmeli.
Uluslararası şefler ve akademisyenlerle iş birlikleri kurulmalı.

• ⁠Entegre Tarım, Depolama ve Soğuk Zincir Üssü kurulmalı

Hasat sonrası kayıplar minimize edilmeden rekabet mümkün değil.
Modern soğutma, akıllı paketleme ve hızlı dağıtım altyapısı şart.
Urla, Ege’nin tarım lojistik merkezi olabilir.

• ⁠“Urla” markası tek çatı altında yönetilmeli

Enginar, şarap, zeytinyağı ve gastronomi tek bir marka stratejisiyle dünyaya sunulmalı.
Coğrafi işaret, kalite standardı ve premium konumlandırma birlikte ilerlemeli.

• ⁠Gastronomi diplomasisi kurumsallaştırılmalı

Michelin yıldızlı şeflerle iş birlikleri, büyükelçilik etkinlikleri, uluslararası festivallerle entegrasyon sağlanmalı.
Urla mutfağı dünya sahnesine taşınmalı.

• ⁠Deneyim odaklı turizm geliştirilmeli

Hasat deneyimleri, şef atölyeleri, bağ rotaları, zeytinyağı tadımları entegre edilmeli.
Urla bir “gastronomi destinasyonu” olarak konumlanmalı.

• ⁠Dijital marka ve ihracat stratejisi kurulmalı

E-ticaret, dijital hikâye anlatımı ve küresel pazarlama stratejileri devreye alınmalı.
Urla markası global tüketiciyle doğrudan buluşmalı.

Urla’nın elindeki sessiz güç

Mesele artık çok net:
Enginarı sadece yetiştirmek yetmez.
Onu korumak, geliştirmek, anlatmak ve dünyaya sunmak gerekiyor.

Urla bunu başardığında:
Sakız enginarı bir sebze olmaktan çıkar.
Stratejik bir marka olur.
Bir destinasyon olur.
Bir kalkınma modeli olur.

Ve Türkiye’nin dünyaya sunduğu en rafine, en zarif ve en güçlü hikâyelerden biri haline gelir. Diğer marka hikayelerini de beslemeye devam eder.

Bir şirket sözcüsü Euronews Business'a yaptığı değerlendirmede, yerel yoğunluk, küresel uygunluk, turizm ve inovasyonu birleştirdiği için fiziksel mağazalarını test edecekleri yer olarak Barselona'yı seçtiklerini ifade etti.

Geleneksel bir banka şubesi olmayacak

Revolut, mağazanın tam yerini veya tesiste sunmayı planladığı kesin hizmetleri henüz açıklamadı. Ancak şirket, mekanın hiçbir şekilde geleneksel bir banka şubesi olmayacağını, bunun yerine yüksek görünürlüğe sahip ve sürükleyici bir alan olacağını bildirdi.

Şirket yönetimi, fiziksel bir varlığın müşterilerle güven oluşturmaya yardımcı olabileceğini ekledi. Projenin henüz erken aşamalarında olduğu ve açılış takviminin inşaatın ilerlemesine bağlı olacağı kaydedildi. Yetkililer projeyi yakında tamamlamak istediklerini ancak mağazanın bu yıl açılıp açılmayacağını teyit edemediklerini dile getirdi.

Kârlılıkta rekor seviyeler görüldü

Nikolay Storonsky ve Vlad Yatsenko tarafından 2015 yılında dijital bir uygulama olarak kurulan Revolut, bugün çoklu para birimi hesapları ve anında para transferleri sunuyor. Krediler gibi bankacılık hizmetlerine de genişleyen şirket, kısa süre önce 2025 yılı için rekor finansal sonuçlar bildirdi. Artan müşteri ücretleri ve kredi ürünlerindeki güçlü büyümenin etkisiyle gelirler yüzde 46, vergi öncesi kâr ise yüzde 57 oranında yükseldi. Şirketin kredi portföyü de yıl boyunca yüzde 120 artış gösterdi.

Kurucu ortak ve CEO Nik Storonsky son kazanç raporuna ilişkin yaptığı değerlendirmede, 2025'in bir başka dönüm noktası yılı olduğunu söyledi. Storonsky, büyümenin bir sonraki aşaması için temel sağlayan, uygun ölçekte kârlı, çeşitlendirilmiş ve dayanıklı bir işletme inşa ettiklerini kaydetti.

Küresel genişleme ve Türkiye adımı

Firma, küresel stratejisinin bir parçası olarak birden fazla ülkede bankacılık lisansı peşinde koşuyor. Bu yıl İngiltere bankacılık statüsünü güvence altına alan şirket, Fransa ve Amerika Birleşik Devletleri'nde de onay almayı hedefliyor. Küresel büyüme vizyonu doğrultusunda yeni pazarları test eden şirket, geçtiğimiz günlerde Türkiye için de dikkat çekici bir adım attı. 

Revolut, Türkiye pazarına giriş sürecinin ilk aşaması olarak mobil uygulamasını erişime açtı. Uygulama Türkiye'de şimdilik aktif olarak kullanılmasa da kullanıcıların bir bekleme listesine girmesine olanak tanınıyor.

Dünya çapında yaklaşık 70 milyon müşteriye hizmet veren Revolut, Avrupa genelinde halihazırda güçlü bir varlık kurdu. Şirket verilerine göre Fransa, İspanya ve Polonya en güçlü pazarlar arasında yer alıyor. Bu ülkelerde yetişkinlerin yüzde 30'undan fazlasının son üç yıl içinde hesap açtığı ifade ediliyor. Revolut'un 2026 görünümünde, önümüzdeki beş yıl içinde 10 milyar sterlin (11,6 milyar euro) değerindeki yatırım planına bağlı kalındığı vurgulandı. Şirket 2027 yılının ortalarına kadar 100 milyon müşteriye ulaşmayı bekliyor.

Halka arz planları yakından izleniyor

Yatırımcılar Revolut'un ilk halka arz planlarını yakından takip ediyor. Financial Times geçen hafta, Revolut'un borsa listelemesinde 200 milyar dolara (170 milyar euro) kadar bir değerleme hedeflediğini yazdı. Bu muhtemel halka arzın 2028'den önce planlanmadığı aktarıldı.

Şirket ayrıca Barselona'daki yeni bir ofis de dahil olmak üzere İspanya'daki varlığını genişletme planlarını duyurdu. Bölgede 2028 yılına kadar 300 kişiyi işe alarak toplam personel sayısını 1.000 civarına çıkarmayı hedefliyor. Yıl sonuna kadar Madrid'de de yeni bir ofis açılması ve 2028'e kadar 500 kişinin daha istihdam edilmesi planlanıyor.

Bankanın emtia analistleri pazartesi günü tahminlerini güncelledi. Orta Doğu'dan yapılan petrol ihracatının haziran ayı sonuna kadar normale dönmesi temel senaryo olarak kabul edildi. Bu senaryoya göre yılın son üç ayında Brent petrolün ortalama fiyat tahmini 80 dolardan 90 dolara çıkarıldı.

Ancak analistler, ihracatın temmuz sonuna kadar normal seviyelere dönmemesi ihtimalini de değerlendirdi. Körfez üretim kapasitesinde günlük 2,5 milyon varillik kalıcı bir düşüş yaşanması durumunda, petrolün dördüncü çeyrekte ortalama 120 dolara yaklaşabileceği ifade edildi. ABD ham petrolü WTI için dördüncü çeyrek temel senaryo tahmini ise 75 dolardan 83 dolara yükseltildi.

Brent petrol pazartesi günü 108,50 dolara kadar çıkarak ateşkes öncesinden bu yana en yüksek seviyesini gördü. Barış görüşmelerine dair umutların zayıflamasının ardından gün içinde yüzde 1,3 artışla 106,66 dolardan işlem gördü. WTI ise yüzde 1 değer kazanarak 95,33 dolara ulaştı.

Barış görüşmeleri iptal edildi

ABD'nin barış görüşmeleri için İslamabad'a bir heyet göndermesi planlanıyordu. Ancak Başkan Donald Trump, seyahat etmekle çok fazla zaman kaybedildiğini söyleyerek cumartesi günü geziyi iptal etti. İran dışişleri bakanı da saatler öncesinde Pakistan'dan ayrıldı.

Savaşın ikinci ayında Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiği neredeyse durma noktasına geldi. İran ve ABD, tankerlerin ve diğer gemilerin su yolundaki serbest dolaşımını kısıtlıyor. Pazartesi sabahı boğazdan sadece bir sıvılaştırılmış gaz tankeri, Umman'a giden iki kargo gemisi ve Hindistan'a giden bir gemi geçti.

Petrol fiyatları, görüşmelerin tıkanması ve Washington'un deniz ablukasını uygulamaya başlamasıyla 17 Nisan'dan bu yana yüzde 20'den fazla arttı. Mart ayında Brent petrol birkaç kez 120 dolara yaklaşmış ancak her seferinde hızla geri çekilmişti.

Goldman analistleri, fiyatların mart sonundaki zirvenin altında kalmasının muhtemelen piyasanın Hürmüz'ün yeniden açılacağına dair beklentilerinden kaynaklandığını belirtti. Analistler, bu beklentilerin risk primini azalttığını ve stokların erimesine yol açtığını kaydetti.

Üretim kapasitesinde kalıcı hasar beklentisi

Daha uzun vadeli Brent vadeli işlemleri, piyasanın hala fiyatların düşeceğini beklediğini gösteriyor. Aralık sözleşmeleri yaklaşık 84,80 dolardan işlem görüyor. Goldman, öncelikle Irak'taki kayıplar nedeniyle Körfez üretim kapasitesinde günlük yaklaşık 500 bin varillik uzun vadeli bir hasar oluşacağına dikkat çekti.

Öte yandan küresel borsalar, petrol fiyatlarındaki son artışa rağmen yükselişini sürdürdü. S&P 500 ve Nasdaq Composite, güçlü şirket kazançları sayesinde cuma günü rekor seviyelerden kapandı.

Goldman analistleri, yüksek enerji fiyatlarının ekonomik yansımalarının manşet fiyatın gösterdiğinden daha büyük olacağı konusunda uyardı. Bu durumun ürün kıtlığı risklerinden ve şokun benzeri görülmemiş ölçeğinden kaynaklanacağı vurgulandı. Banka ayrıca, Brent ile ABD petrolü arasındaki fiyat farkını daha da açabilecek ABD petrol ihracat kısıtlamaları riskine dikkat çekti.

Wall Street bankası Morgan Stanley de Hürmüz Boğazı'ndaki akışların mayıs ayının sonlarında yeniden başlamasını bekliyor. Banka, ikinci çeyrekte Brent fiyatının 110 dolar olacağını ve 2027 yılına kadar yavaş yavaş 80 dolara düşeceğini tahmin ediyor. 

Morgan Stanley analistleri pazartesi günkü bir notta mevcut durumu belirli bir şekilde istikrarsız olarak nitelendirdi. Analistler, bu tahmine yönelik risklerin yukarı yönlü olduğunu bildirdi. Ayrıca The Financial Times geçen hafta Asyalı rafinerilerin üretimi kestiğini aktarmıştı. Orta Doğu ham petrolünün kaybının alternatif tedarik maliyetini artırmasıyla jet yakıtı ve diğer rafine ürünlerin arzı daralıyor.

Zihinsel - bedensel huzurun yakalanabildiği, zamanın yavaşlatılabildiği Grandma’s Wonderland, gerçekten de bir büyükannenin bilgeliğinin neticesinde şekillenmiş. Kurucusu Serpil Akbayır sihirli elleriyle ilk çam ağaçlarını diktiğinden beri geçen 30 yıl içinde daha önce çayır, çimenden başka bir şey bulunmayan bu topraklar şimdilerde 257 meyve ağacı, bin 300 kök asma, bin 257 çam ağacı, bin 505 kök ot ve peyzaj bitkisi, çamın haricinde 273 farklı türde ağaç -ki buna ilk kez adını duyduğum ve meyvesi dillere destan kaymak ağacı da dahil- 86 bin metrekarelik bir cennet. Zamanla eklenen taş ev ve göletlerin yanı sıra meyve bahçesi, bostan ve üzüm bağları da bu eskinin yalnız topraklarını adeta resimlik bir tabloya dönüştürmüş. At, inek, tavuk, horoz, ördek, kaz ve sülünlerin katılımı ise tam bir çiftlik hayatı yaratmış. Bir farkla, buradaki hayvanların hiçbiri insanların beslenmesini karşılamak amacıyla çiftlikte tutulmuyor. Onlar da çiftliğin sakini. Sahiplenilmiş kedi ve köpekler ise şen şakrak etrafta... Zaten son beş yıldır 15 odalı oteli de bulunan Grandma’s Wonderland’in tüm odalarında evcil hayvanlarınızla konaklayabiliyorsunuz.

Türkiye Sürdürülebilir Turizm Programı kapsamında konaklama tesislerinin çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik ilkelerine tam uyumunu belgeleyen en kapsamlı ve ileri düzey bir belge olan üçüncü aşama sertifikasına sahip çiftlikte, hem insanlar hem hayvanlar ve bitkiler mutlu mesut yaşıyor. 

Annesinin ve babasının mirasını büyüterek devam ettiren Özgün Akbayır’a “Doğanın Kızı” demek hiç de abartılı olmaz. Her an, içinden çeşitli otların fışkırdığı bir sepetle etrafta dolaşırken görebileceğiniz Özgün Akbayır’ın sürdürülebilir bir yaşam döngüsü kurma ideali “The Barn” restoranla da hayata geçmiş durumda. Michelin Yıldızlı Nordik çiftlik restoranlarında tecrübesini artırdıktan sonra Özgün Akbayır’ın hayaline ortak olan Şef Buğra Özdemir, geçen yıl “Michelin Yeşil Yıldız”ı kapısına asan The Barn’da ekibiyle birlikte sürdürülebilir, abartısız ama hep sürprizlerle dolu bir mutfak yaratmış. Örneğin, sos şefi Volkan Özkur’un yenilmediği düşünülen otlardan yapılmış sorbesi ve pasta şefi Zeynep Taşçı’nın tatlı literatürüne altın harflerle yazılacak peynir helvası tartı başıma gelen en güzel şeylerdendi.

Özgün Akbayır, “Burası yıllar önce şehirli bir ailenin toprakla tekrar bağ kurmak için inşa ettiği bir çiftlikti ve zaman içinde bunu paylaşma fikri oluştu. Daha önce atımız için inşa ettiğimiz taş bina ise onu kaybetmemizin ardından anısını yaşatabileceğimiz The Barn’a mekân oldu” diyor ve sözlerini sürdürüyor: “Burada ağırlıklı olarak çiftliğimizde hasat edilen ürünleri kullanıyoruz. Eksiklerimiz komşu tarlalardan tamamlanıyor, fazlalarımız ise hiç ziyan edilmeden yemlere, yakacağa veya toprağa geri kazandırılıyor. Yetiştirdiğimiz ürünleri böceklerden korumak için pestisit yerine acı biber, kalsiyum için yumurta kabuğu kullanıyoruz. Enerji kaynağımız ise güneş. Ailemizin kadınları tohumdan, topraktan, hasattan, işletmeden sorumlu; babamsa teknik işlerden ve arılardan.”

Tarladan sofraya, mevsimsel, sıfır atık, doğaya saygılı bir gastronomi deneyimi sunan The Barn’ın mutfağını şu sözlerle özetliyor Akbayır: “Mutfağa giren sebze ve meyveleri bahçemizde ata tohumlarından yetiştiriyor, işlemeden az önce topraktan ayırıyoruz. Et ve süt ürünleri Trakya bölgesinin meralarından, deniz ürünleri Silivri Limanı’ndan, bitki çayları bahçemizdeki aromatik otlardan geliyor. Menümüz ise bahçenin ve bölgenin sunduklarına göre değişiyor.”

Kaldığım birkaç gün içinde havanın yağmurdan doluya, güneşten buluta dalgalanması sayesinde dört mevsimi birden yaşadığım Grandma’s Wonderland’in her köşesi ayrı keyifli. Ben de duruma göre kah içerideki ve verandadaki şöminelerin başında, kah göletlerin ve havuzun başındaki konforlu koltuklarda ve tabii ki The Barn’da havanın bu değişken ruh halinin tadını çıkardım. 

Bir de her fırsatta Grandma’s Wonderland’in herbalisti olmasının yanı sıra deneyim direktörlüğünü de yürüten Fields Aromatherapy’nin kurucusu Büşra Baysura rehberliğinde çiftliğin dört bir tarafını bitkileri ve ağaçları daha yakından tanımak için dolaştım. Cabernet Sauvignon ve Merlot bağlarının böceklenmeye karşı koruyuculuğunu üstlenen Isparta güllerinin zarafet yüklü fedakarlığını duymak onlara olan hayranlığımı daha da artırdı. Bir önceki gün yatağımda bulduğum Fields gül hidrosolünün ise o güllerden damıtıldığını öğrendim. Kaliteli bir uyku için gülün frekansını ve rahatlatıcı etkisini bu yastık spreyi sayesinde bizzat yaşadığımı söyleyebilirim. 

Büşra Baysura, “Tıbbi bitkilerimizle sürekli denemeler yapıyoruz. Örneğin pekmezlerimizi ıtır, reyhan ve Arnavut biberiyle infüze ederek aromatik forma getiriyoruz” diyor ve devam ediyor: “Tıbbi bitkilerimizi yemeklerin içeriğinde, botanik kokteylerimizde infüze ederek ve süslemede kullanıyoruz. Bunun yanı sıra Fields Aromatherapy ile Cabernet Sauvignon ve Merlot üzümlerimizin prosesinden çıkan üzüm çekirdeklerini ileri dönüşümle vücut ovma kremi, üzüm çekirdeği yağı, spa yastığı gibi aromaterapi ve wellness ürünlerine dönüştürüyoruz. Bunu da ‘Zero Waste Harvest for Wellness’ çatısında satışa sunuyoruz.”

Grandma’s Wonderland’in bir diğer yıldızı ise The Cave SPA. Danışmanlığını Türkiye’nin en önemli SPA merkezlerini kuran Şeyma Pulat’ın yaptığı ve Homemade Aromaterapi ürünlerinin kullanıldığı SPA’da iki masaj gurusu; İlham Hammadine ve Onur Alağaş misafirlerine ruhsal ve bedensel rahatlama sağlıyor.

Burada tercih ettiğiniz bir vücut masajının yanı sıra yüz masajı da almanızı şiddetle tavsiye ederim. Yakov Gershkovich’in geliştirdiği yüz kaslarını toparlayan “Heykelsi Yüz Germe”metodunun uygulanmasıyla cildimde fark edilir ışıltı yakalamam bir yana, adeta astral seyahate de çıktım. Bu da açıkçası Grandma’s Wonderland’te “Back to Earth” adını verdikleri bir dizi etkinliğin altında yer alan yoga, meditasyon ve sanat terapisi aracılığıyla doğayla bağ kurma deneyimlerine ilgi duymamı tetikledi.
 

Rapora göre 2025’te yenilenebilir enerji kaynakları ilk kez küresel elektrik üretiminin yüzde 33,8’ini karşıladı. Böylece temiz enerji, tarihsel olarak ilk kez kömürün üretim payını geride bırakmış oldu.

Güneş enerjisinde rekor büyüme

Güneş enerjisi, geçen yıl küresel temiz enerji artışının ana itici gücü oldu. Üretim yüzde 30 yükselerek son sekiz yılın en hızlı büyümesini kaydetti. Bu yükselişle birlikte güneşin toplam elektrik üretimindeki payı yüzde 8,7 seviyesine çıktı.

Rüzgar ve güneş birlikte değerlendirildiğinde, küresel elektrik talebindeki artışın neredeyse tamamını karşıladı. Özellikle güneş enerjisi, tek başına talep artışının yaklaşık dörtte üçünü üstlendi ve fosil yakıt kaynaklı üretim artışını sınırladı.

Türkiye’de güneş enerjisinde güçlü sıçrama

Türkiye, güneşten elektrik üretimini en fazla artıran ülkeler arasında 7. sırada yer aldı. Bu performansıyla küresel dönüşümde önemli bir oyuncu haline geldi.

Sıralamada Çin ilk sırayı alırken ABD ikinci, Hindistan üçüncü oldu. Brezilya, Pakistan ve Almanya bu ülkeleri takip etti. Türkiye’nin ardından İtalya gelirken, Fransa ve Hollanda da ilk 10’daki diğer ülkeler oldu.

Türkiye’nin yenilenebilir enerji payı dünya ortalamasını aştı

2025 yılında Türkiye, elektrik üretiminin yüzde 22’sini rüzgar ve güneşten sağladı. Bu oran, dünya ortalaması olan yüzde 17’nin üzerinde gerçekleşti.

Son iki yılda güneş enerjisinin Türkiye’nin elektrik üretimindeki payı da iki katına çıkarak yüzde 10,5 seviyesine ulaştı.

Hidroelektrikte gerileme ve doğal gaz etkisi

Her ne kadar rüzgar ve güneş üretimi artış gösterse de hidroelektrik üretimindeki düşüş, Türkiye’de fosil yakıt kullanımını artırdı. Küresel ölçekte hidroelektrik üretimi sabit kalırken, Türkiye 18 teravatsaatlik düşüşle Brezilya’nın ardından en büyük gerileme yaşayan ikinci ülke oldu.

Bu açık büyük ölçüde doğal gaz santralleriyle kapatıldı. Bunun sonucunda yıllık bazda yaklaşık 1,8 milyar dolarlık ek doğal gaz ithalatı oluştu.

Türkiye bölgesel enerji dönüşümünde öne çıkıyor

Ember Türkiye ve Kafkaslar Bölge Lideri Ufuk Alparslan, Türkiye’nin güneş ve rüzgar yatırımlarıyla çevresindeki birçok ülkeye göre daha ileri bir noktada bulunduğunu belirtti. Alparslan’a göre Türkiye, Orta Doğu, Kafkasya ve Orta Asya için önemli bir dönüşüm örneği haline gelmiş durumda.

Ayrıca Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yapacak olmasının, temiz enerji alanındaki liderlik rolünü güçlendirebileceği ifade edildi.

Güneş ve rüzgar enerjisinin stratejik önemi artıyor

Uzman değerlendirmelerine göre Türkiye’de güneş ve rüzgar kaynakları yalnızca üretim artışı değil, aynı zamanda enerji güvenliği açısından da kritik bir konuma geliyor.

Bu kaynakların daha hızlı yaygınlaşması halinde, hidroelektrikteki dalgalanmaların dengelenebileceği ve fosil yakıt ithalatına olan bağımlılığın azalabileceği vurgulanıyor.

SPX CEO’su Barış Andırınlı, 10K yarışlarının son yıllarda spor etkinliğinin ötesinde, şehir deneyimiyle birlikte anılan organizasyonlara dönüştüğünü belirtti. Andırınlı, İstanbul’daki etkinliğin de benzer bir yapıyla kurgulandığını ifade etti. Etkinlik kapsamında 5K ve 10K koşularının yanı sıra 4x400 metre bayrak yarışı da düzenlenecek. Organizasyonda ayrıca müzik ve farklı yan etkinliklerin yer alacağı bilgisi paylaşıldı.

SPX Etkinlikler Koordinatörü ve Saucony IST 10K Yarış Direktörü Osman Argat, etkinliğin Türkiye’de atletizm pistlerine olan ilgiyi artırmayı hedeflediğini belirterek, koşu sporuyla ilgilenen geniş bir kitlenin pist deneyimiyle daha sınırlı temas ettiğini ifade etti. Argat, organizasyonun bu alanda farkındalık oluşturmayı amaçladığını söyledi.

Osman Argat, organizasyonun 10K, 5K ve 4x400 metre bayrak yarışı formatında düzenleneceğini belirtti. Yarışın Kenan Onuk Atletizm Pisti’nden başlayarak sahil hattına uzanacağını ve tekrar pistte tamamlanacağını ifade etti.

Etkinlik kapsamında düzenlenecek bayrak yarışında takımların iki kadın ve iki erkek sporcudan oluşacağı, her sporcunun 400 metre koşarak bayrağı devredeceği aktarıldı.

Argat ayrıca 10K ve 5K parkurlarının World Athletics akreditasyonuna sahip olduğunu belirtti. Parkurun pistten başlayıp Orhangazi Şehir Parkı sahil hattı üzerinden ilerleyerek tekrar pistte tamamlanacağı bilgisi paylaşıldı. Etkinlik alanında gün boyunca farklı aktivitelerin de yer almasının planlandığı ifade edildi.

900 milyon dolar yatırım

2026 Avrupa 30 Altı 30 listesi bu değişimi yansıtıyor ve kıtanın startup ekosisteminin nereye gittiğine dair sinyaller veriyor. Bazı şirketler operasyonlarını ABD’ye taşımış olsa da çoğunluk yeni sermaye akışı sayesinde kendi ülkelerinde büyümeye ve üretmeye devam ediyor. Bu yılın listesinde yer alanlar toplamda 900 milyon dolardan fazla yatırım topladı. Bu geçen yıla göre 100 milyon dolar artış anlamına geliyor ve ışıkla çalışan daha ucuz yarı iletken çipler üretmekten, yapay zeka çağında işe alım süreçlerini değiştirmeye kadar uzanan girişimler kurdular.

2026 Avrupa 30 Altı listesinde en iyi fonlanan şirketlerden bazıları arasında, 2024’te 24 ve 26 yaşlarındaki kız kardeşler Chloe ve Olivia Ferro tarafından kurulan tele-tıp girişimi SheMed bulunuyor. Platform, kadınları sağlık hizmeti sağlayıcılarıyla ve kilo kaybı dışındaki nedenler için (örneğin PCOS veya menopoz öncesi belirtileri hafifletmek için) GLP-1 reçeteleriyle buluşturuyor. Toplamda 75 milyon dolarlık yatırım alan şirket, Ekim 2025’te 1 milyar dolar değerleme üzerinden 50 milyon dolarlık Seri A turunu kapattı. Fon yarışında onları yakından takip edenler ise Peec.ai’nin kurucu ortakları 29 yaşındaki Marius Meiners ve 27 yaşındaki Daniel Drabo. İşletmelerin ürünlerinin yapay zeka sohbet botları tarafından konuşulup konuşulmadığını ve bu konuşmaların olumlu olup olmadığını anlamalarına yardımcı olan bir pazarlama platformu geliştiriyorlar. İkili, Singular ve Avrupa mezunlarından Harry Stebbings’in 20VC’si gibi yatırımcılardan 29 milyon dolar topladı.

Üç Türk girişimci listede

Bu yılki listede üç Türk girişimci yer alıyor. Sanat & Kültür kategorisinde birlikte kurdukları TH Störte ile Halil Kalmaz ve Tolga Öztürk de listede. 2017 yılında Almanya, Emden’deki bir bar olan Luwaak ile yola çıkan Kalmaz ve Öztürk, sıfırdan kurdukları işletmeyi yaklaşık 100 kişiye istihdam sağlayan, birden fazla lokasyona sahip bir yeme-içme grubuna dönüştürdü. 2023 yılında Groningen’de açtıkları İtalyan restoranı Castelluccio ile uluslararası genişlemeye adım attılar ve Emden’de, gelecekte ölçeklendirilmesi planlanan süper gıdalar ve özel kahve konsepti Berries & Beans’i hayata geçirdiler. Grup şu anda üç lokasyona ulaşmış durumda ve 2025 yılında yaklaşık 3,5 milyon dolar gelir elde etti. İkili şu an da 29 yaşında.

Yapay Zeka kategorisinde ise Almanya, Münih’te yaşayan Batuhan Yumurtacı yer alıyor. Dronlar modern savaşın seyrini değiştiriyor ancak bunlara karşı savunma yapmak maliyetli olabilir. Münih Teknik Üniversitesi’nde makine mühendisliği, havacılık ve bilgisayar bilimleri okuduktan sonra Yumurtacı, bu durumu değiştirebileceğine inandı. Yumurtacı’nın kurduğu Tytan Technologies adlı girişim, düşman dronları tespit edip izleyebilen ve bunları düşürmek için topçu ateşini yönlendirebilen yapay zeka destekli karşı dron sistemleri geliştiriyor, hem de normal maliyetin çok altında bir fiyata. 29 yaşındkai Yumurtacı, “Geleneksel çözümlerden 100 kata kadar daha ucuz” diyor. Tytan'ın sistemleri, tamamen yeni bir kurulum gerektirmeden mevcut hava savunma araçlarına entegre edilebiliyor, bu da orduların bu sistemi benimsemesini kolaylaştırıyor. Tytan, yaklaşık 49 milyon dolarlık fon topladı ve halihazırda Alman ve Ukrayna Silahlı Kuvvetleri ile yakın işbirliği içinde çalışıyor.

Çoğu iş modelleri için yapay zeka kullanıyor

2026 Avrupa 30 Altı 30 listesindeki her kategoride, kurucular iş modellerini güçlendirmek için yapay zeka kullanıyor. Ancak her zaman açıkça görünür şekillerde değil. Örneğin, Cellcraft’ın kurucu ortaklarından 29 yaşındaki Clarisse Beurrier, şirketlerin tanklarda hayvan hücreleri büyüterek market raflarındaki burger, sosis veya köfte gibi et ürünlerinin yerini alabilecek alternatifler üretmelerine yardımcı olmak için yapay zeka kullanıyor. Ya da Novogaia’nın kurucu ortakları 28 yaşındaki Tess Bevers ve 27 yaşındaki David Kubanek, mantarlardan yeni ilaçlar keşfetmek için yapay zekadan yararlanıyor.

Bu liste oluşturulurken yalnızca finansman ve yapay zeka inovasyonu değil, sosyal medya takipçi sayıları da dikkate alındı. Bu yılın listesindekeiler TikTok, Instagram ve YouTube’da toplamda 291 milyondan fazla takipçiye sahip. Bu alanda zirvede, viral sokak dansı videolarıyla 75 milyon takipçiye ulaşan 25 yaşındaki Alman içerik üreticisi Noel Robinson yer alıyor.

Kadın sporlarından elde edilen gelirin bu yıl küresel olarak 3 milyar dolara ulaşması bekleniyor ve bu ekosistemi büyüten isimlerden biri de rugby yıldızı Ellie Kildunne. 2025’te BBC’nin Yılın Spor Kişiliği ödülünde ikinci oldu (birinci ise golf efsanesi Rory McIlroy idi). Bu başarı, 2025 Dünya Kupası şampiyonluğu ve 2024 Dünya Rugby Kadınlar 15’ler Yılın Oyuncusu seçilmesinin ardından geldi. Saha dışında ise Red Roses takım arkadaşıyla birlikte “Rugby Rodeo” adlı bir Spotify podcast’i sunuyor, adına bir Barbie üretildi ve geçen hafta bir kitap yayımladı.

Genç olmak zor ama bir avantaj

Forbes’a konuşan 26 yaşındaki Kildunne, “Kadın rugby’sinin ve kadın sporlarının hızlı yükselişiyle birlikte, bu sınırları ilk kıracak birilerinin olması gerekiyor. Hikayemi anlatmak ve okuyan birinin kendini yalnız hissetmemesini sağlamak istiyorum” dedi. Bu duygu, genç kurucular, küresel yıldızlar ve değişim yaratan birçok kişi tarafından paylaşılıyor: İş dünyasında genç olmak zor olabilir ancak aynı zamanda bir avantajdır. 29 yaşındaki moda tasarımcısı Sinead Gorey şöyle diyor: “İnsanlar sizi gerektiği kadar ciddiye almıyor. Ama bu da kendinizi daha fazla kanıtlama isteği yaratıyor.” Tasarımları Lady Gaga ve Sabrina Carpenter gibi isimler tarafından giyildi. 2026 Forbes 30 Altı 30 Avrupa listesini belirlemek için Forbes editörleri, oyuncu Lashana Lynch, Instadeep CEO’su Karim Beguir ve medya girişimcisi Steven Bartlett ile Synthesia kurucu ortağı Victor Riparbelli gibi uzman jüri üyeleriyle birlikte 10 binden fazla adayı değerlendirdi. Her aday etki, finansal güç ve yenilik açısından incelendi.

Rakamlarla 2026 Forbes 30 Altı 30 Avrupa listesi

• Listedeki girişimlerin topladığı, toplam yatırım 900 milyon doların üzerinde.
• Ortalama yaş bu yıl da 27 olarak sabit kaldı. En genç isim ise Eğlence kategorisinde yer alan 15 yaşındaki oyuncu Alfie Williams.
• Listenin yüzde 35’i kadın, yüzde 64’ü erkek ve yüzde 1’i ise kendini non-binary olarak tanımlıyor.
• Listenin yüzde 76’sı Z kuşağı. Listenin dörtte üçünden fazlası 1997 ve sonrası doğumlu Z kuşağından. Geçen yıl bu oran yüzde 44’tü.
• Listede yer alanların yüzde 74’ü bir şirketin kurucusu veya ortak kurucusu.
• Listeye girenlerin en çok yaşadığı şehirler sırasıyla; Londra, Zürih, Berlin ve Paris.  Berlin ve Paris eşit sayıda temsilciye sahip, Münih ise ilk beşe giriyor.
• Bu yılın listesinde yer alanların toplam takipçi sayısı 291 milyonu aşıyor. Zirvede ise tek başına 75 milyon takipçiye sahip Alman içerik üreticisi Noel Robinson bulunuyor.

Mevsimsel, yerel ve zamana direnen tarifleri hiçbir abartıya kaçmadan bugünün damak zevkiyle Söğütlü’de sunan Deniz Şahin, daha bir yıl dolmadan burayı bir müdavim lokantası kılmayı başarmış bile. Benim gittiğim akşam “Zengin Mutfağı” oyununu yeniden sahnelemeye başlayarak tiyatro seyircisinin yüzünü güldüren  Şener Şen oradaydı. Meğer üstad mekanın ciddi bir müdavimiymiş. Ona hak vermemek mümkün değil, çünkü Söğütlü’de tattığım klasik mezeler, zeytinyağlılar, pide ve etler kendini geleneksel bir şef olarak tanımlayan Deniz Şahin’in dokunuşunu damağınızda fazlasıyla hissettiriyor.

Burada zeytinyağlı kayısılı kerevize özel bir parantez açmak istiyorum. Kök kereviz, kuru kayısı, taze soğan ve portakal suyunun bileşimi sonrasında sayıklanacak bir lezzet ortaya çıkarmış. Bal kabağının yanı sıra, kabak çekirdeği, sarımsak, soğan, limon, acı yağ da içeren isli yoğurtlu bal kabağı da daha önce denemediğim bir soğuk başlangıç olduğundan notlarımın arasında yer aldı. Ya o kaşıkta midye salma… Yok böyle bir lezzet!

Kendini bir gar meyhanesi olarak da tanımlayan Söğütlü’nün yıldızlarından biri de tereyağlı dana ciğeri. Bir dahaki degüstasyonda ona daha geniş bir yer ayırmakta kararlıyım.

Türk yemeklerinin iyi bir temsilcisi olan Söğütlü Lokanta’da ülkemizin farklı şehirlerini onurlandıran tadım etkinlikleri düzenleniyor ve bu etkinliklerde o şehirlerin yöresel tatları resmigeçit yapıyor. Önümüzdeki günlerde Erzincan’a özgü planlanan tadım masasının yoğun bir talep gördüğünü ve çoktan dolduğunu öğrendim. 

Öncesinde işlenen şehir mutfaklarından Tokat’ın ise Şef Deniz Şahin ve Anadolu mutfağına ömrünü adamış eşi Anadolu Halk Mutfağı Derneği kurucularından Adnan Şahin için memleketleri olması hasebiyle ayrı bir yeri var. Bu yüzden sıra kıymalı kuru Tokat biberi dolmasının tadımına geldiğinde bana eşlik eden Adnan Şahin’in sözlerini not alıyorum. Geçtiğimiz yıl bu biberden iki bin adet zor yaptırdığını söylüyor. Bu kısıtlılığın temelinde Tokat biberinin hem gölgede hem de güneşte kurutulmasını gerektiren meşakkatli süreci ve ticari düşünülmediğinden herkesin kendisine yetecek kadar ürün ekmesi yatıyor. 

Meğer Tokat’a has bu biber 2000’lerin başında İspanya Barselona’da keşfedip İstanbul’a kilolarca taşıdığım, iri tuz ekilmiş kızartmasına doyum olmayan küçük biberlerle aynı cinsmiş. Ancak “Padron” biberi bizim topraklarımızda küçük kızartmalık boylarının yanı sıra  dolma yapılabilecek irilikte mahsül de veriyor ve dört boğumlu olan bildiğimiz dolmalık biberlerin aksine üç boğumlu gövdesiyle ve hiç kabuğu olmamasıyla farkını gösteriyor. İşte bu kıymetli biberden 2’sini yeme mutluluğuna erdim desem, sizi çok kıskandırmış olmam, değil mi? Adnan Şahin’in önümüzdeki yıl için üç bin adet yaptırmayı hedeflediğinin müjdesini de  “foodie”lere vermekten mutluluk duyuyorum. 

Söğütlü Lokanta, Anadolu Yakası’nda en iyi küşlemeyi yiyebileceğiniz adreslerden biri. 

Dana etli, domates, biber ve baharatla lezzetlendirilmiş pide ve dana-kuzu kıymadan soğanın yanı sıra sarımsak ve biberin ilave edildiği lahmacun da bunca çeşidi bu lezzet çıtasında aynı çatının altında bulduğum için beni hayrete düşürmedi değil. Hatta diyebilirim ki bu konudaki tüm önyargılarımı kırdı.

Denizcilik sektörünün bazı bölümlerini elektriklendirmek, Pekin yönetiminin karbondonsuzlaştırma ve dış kaynaklara bağımlılığı azaltma şeklindeki hedeflerinin merkezinde yer alıyor. Uluslararası Denizcilik Örgütü, toplam karbon emisyonlarının yüzde 3'ünü oluşturan küresel nakliye emisyonlarını 2050 yılına kadar yarıya indirmeyi hedefliyor. Kıyıya yakın operasyonlar için en uygun seçenek olan piller, çevreyi yoğun şekilde kirleten ağır yakıtlara (heavy fuel-oil) alternatifler arasında gösteriliyor. Çinli şirketler ayrıca yeşil metanol, amonyak ve hidrojen gibi temiz yakıtların ticarileştirilmesini araştırıyor.

Enerji krizleri elektrifikasyon trendini hızlandırıyor

ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla sarsılan dünyanın enerji tedarik zincirleri alternatiflere olan ihtiyacı artırdı. Orta Doğu'dan gelen petrol ve gaz için hayati bir ulaşım rotası olan Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla alternatif arayışı daha acil bir hal aldı. Bernstein'ın Çin enerji araştırmalarını yöneten Neil Beveridge, uzun vadeli sonucun küresel elektrifikasyon mega trendinin hızlanması olacağını belirtti. 

CATL'nin sektöre olan bağlılığının bir işareti olarak şirketin denizcilik birimini yöneten Su Yi, Financial Times'a ekibinin büyüklüğünü bu yıl iki katından fazla artırarak yaklaşık 500'e çıkarmayı planladığını söyledi. Su, "Mevcut odak noktamız, pil hücreleri için uzun bir kullanım ömrü ve okyanus koşullarında güvenlik de dahil olmak üzere su üzerinde çalışmanın son derece yüksek gereksinimlerini karşılayan piller üretmektir." dedi. CATL bir satış hedefi vermekten kaçındı ancak bir şirket sözcüsü güçlü pazar potansiyeline çok güvendiklerini ifade etti. 

Pil üreticisi şirket, enerji depolama sistemlerindeki güçlü talebin etkisiyle 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 42 artışla 72,2 milyar RMB (10,4 milyar dolar) net kâr bildirdi. Şirketin Shenzhen borsasında işlem gören hisseleri İran savaşının başlamasından bu yana yaklaşık yüzde 13 oranında değer kazandı. 

CATL sıfırdan bir deniz pili endüstrisi yaratmak istiyor

CATL, sıfırdan yeni bir deniz pili endüstrisi oluşturmak için limanlar ve hükümetlerle iş birliği yapmayı amaçlıyor. Çin'in gemi inşa merkezlerinden biri olan Guangzhou gibi belediyeler, pille çalışan bazı gemiler için sübvansiyon sunmaya başladı. Konuya ilişkin Su, "Bu endüstri için tedarik zincirini oluşturmak amacıyla Ar-Ge, insan kaynakları ve malzemelere yatırım yapmaktan hiçbir çabadan kaçınmayacağız." değerlendirmesini yaptı.

Şirket, deniz pili sektörünü ilk olarak 2017 yılında keşfetmeye başladı. Deniz güç aktarma organları ve kıyı tesisleri için özel bir yan kuruluşa sahip olan şirket, yeni hedefler üzerinde çalışıyor. CATL, ticari kamyonların uzun yolculuklarda pil değiştirebildiği Çin'deki otoyol ağına benzer şekilde, gemi operatörleri için gelişmekte olan pil değiştirme modelini genişletmek için çabalıyor. Şirket, denizcilikte kullanılan ağır yakıtlardan hala çok daha pahalı olsa da bir denizcilik pil değiştirme hizmetinin en azından pil fiyatını gemi satın alma maliyetlerinden çıkaracağını kaydetti.

Lityum iyon maliyetleri yüzde 90 oranında düştü

Lityum iyon maliyetlerinin 2010 yılından bu yana yüzde 90 oranında düşmesiyle birlikte pil fiyatları son yirmi yılda keskin bir gerileme yaşadı. Daha ucuz piller elektrikli araçlardaki patlamanın temelini oluşturdu. Ancak Danimarka merkezli Mærsk Mc-Kinney Møller Sıfır Karbon Denizcilik Merkezi tarafından 2024 yılında yapılan bir ön fizibilite çalışmasına göre, tamamen pille çalışan derin deniz gemilerinin büyük ölçekte benimsenmesi henüz gerçekleşmedi. 

Geniş çaplı bir benimsemenin olmamasının nedeni pillerin enerji yoğunluğunun yakıtlara kıyasla daha düşük olması olarak gösterildi. Araştırma grubu, pille çalışan bileşenleri içten yanmalı motorlarla birleştiren hibrit bir yaklaşımın umut verici bir çözüm sunduğunu tespit etti. Araştırmacılar ayrıca, kurtarma veya tahliyenin karada olduğundan daha zor olacağı denizde yangın ve patlama risklerini de inceliyor. 

Deniz ortamlarındaki sistemlerin elektrikli araçlarda kullanılan büyük ölçüde standartlaştırılmış pillere kıyasla daha fazla bakım ve gözetim gerektireceği belirtiliyor. Denizcilik işi, lisans eğitiminde deniz mühendisliği okuduktan sonra yüksek lisans için elektroniğe yönelen CATL kurucusu Robin Zeng'in uzun zamandır süregelen bir tutkusu olarak biliniyor. Şirket yöneticisi Su, "Gemi mühendisliği onun asıl disiplini ve tutkusuydu." dedi. 

Su, güvenlik, güvenilirlik ve düşük maliyet sağlamanın teknik zorluklarının ötesinde, işi ölçeklendirmek için farklı gemi tasarımcıları, tersaneler, limanlar ve elektrik şebekeleri arasında sistem düzeyinde iş birliği gerekeceğini kaydetti. Yetkili son olarak, "Bu silolar yıkılmalıdır." değerlendirmesinde bulundu.

Buna göre tarla içi sistemlerde damla sulama, yağmurlama, mikro yağmurlama ve yüzey altı damla sulama sistemleri desteklenecek. Mekanik büyük sistemlerde center pivot/lineer sulama sistemleri ile tamburlu sulama sistemleri hibe kapsamına alındı. Yenilenebilir enerji ve teknoloji odaklı sistemlerde ise güneş enerjili sulama (sulama sistemleri+panel) ile akıllı sulama/otomasyon sistemleri (sensör, kontrol, uzaktan yönetim) desteklenecek.

Hibe desteği kapsamındaki yatırım konuları belirlendi

Başvuru sahibi ile il müdürlüğü arasında hibe sözleşmesinin imzalanmasından sonra alımı yapılan makine, ekipman ve malzemelerin 75 gün içinde tarlada montajı tamamlanacak. Başvuru sahibinin, Bakanlık kayıt sistemlerine kayıtlı olması şartı aranacak. Ayrıca ödemenin yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl boyunca kayıtlı olma halinin devam etmesi gerekecek.

Kabul edilen başvurularda, hibe sözleşmesinde belirlenen hibeye esas proje tutarının, KDV dahil yüzde 50'si ile yüzde 70'ine kadar değişen oranlarda hibe desteği verilecek. Tasarruflu tarımsal sulama sistemlerine yönelik yatırımlar kapsamında kullanılacak bütçenin en az yüzde 20'si kadın ve genç girişimciler tarafından gerçekleştirilecek yatırımlar için kullanılacak. Birinci derece tarımsal amaçlı örgütler, kadınlar ve gençler tarafından gerçekleştirilen başvurular öncelikli olarak değerlendirilecek.

Hibeye esas proje tutarı ve destekleme oranları netleşti

Konu bazında verilecek hibe oranları tarla içi damla sulama sistemleri ile tarla içi yağmurlama sulama sistemleri için yüzde 50 olarak açıklandı. Tarla içi mikro yağmurlama sulama sistemleri, center pivot/lineer sulama sistemleri, tamburlu sulama sistemleri ile güneş enerjili sulama için bu oran yüzde 60 olacak. Tarla içi yüzey altı damla sulama ve akıllı sulama/otomasyon sistemleri için ise yüzde 70 hibe uygulanacak.

Tarımsal açıdan yer altı sularının yetersiz seviyede ve su kısıtı olduğunun tespit edildiği havzalarda yapılacak başvurularda tüm konular için yüzde 70 hibe desteği sağlanacak. Hibeye esas proje tutarı 10 milyon lirayı geçemeyecek. Satın alma bedelinin 10 milyon lira miktarını aşması halinde, aşan kısım faydalanıcı tarafından ayni katkı olarak karşılanacak.

Projelerin yetkili ziraat mühendisleri tarafından hazırlanması zorunluluğu bulunuyor. Başvurular, uygulama rehberinde belirtilen tarihler arasında ve başvuru dosyası içeriğine uygun şekilde yapılacak. Program kapsamında başvuruların yapıldığı her il için tahsis edilen ödenek miktarı kadar başvuruya hibe desteği sağlanacak. Değerlendirme nihai kararı söz konusu ödenek esas alınarak verilecek.

Son başvuru tarihi mesai bitimine kadar teslim edilen başvurular, 30 gün içinde il proje yürütme birimi tarafından incelenerek değerlendirilecek. Onaylanan asıl ve varsa yedek başvuru listeleri, 5 gün süresince il müdürlüğü internet sitesinde ve duyuru panolarında ilan edilecek. Başvuru sahiplerine ayrıca yazılı tebligat yapılmayacak. Türk lirası olarak verilecek hibe desteği ödemeleri, bütçenin ilgili harcama kaleminden tahsis edilerek karşılanacak. Yapılan tüm işlemler, Bakanlık tarafından denetlenecek.

Geri kazanım oranında artış

Sıfır Atık Vakfı Başkanı ve COP31 Yüksek Düzeyli İklim Şampiyonu Samed Ağırbaş ise Türkiye’nin sıfır atık yaklaşımının geldiği noktaya ilişkin değerlendirmesinde, “Sıfır Atık Hareketi bugün 193 ülkede karşılık bulan küresel bir yapıya dönüştü. Bu süreç yalnızca çevresel değil aynı zamanda ekonomik bir paradigma değişimini ifade ediyor.

Kaynakların daha verimli kullanılması ve atık yönetiminin ekonomik değere dönüştürülmesi açısından Türkiye önemli bir model sunuyor” dedi. Toplantıda paylaşılan verilere göre, Türkiye’de geri kazanım oranı 2017’de yüzde 13 seviyesindeyken 2025 itibarıyla yüzde 37,5’in üzerine çıktı. Aynı dönemde 90 milyon tonun üzerinde atık ekonomiye kazandırıldı. Depozito iade sistemi kapsamında ise Sakarya’da 7 milyon adedin üzerinde içecek ambalajı toplandığı belirtildi. Sistemin yıl sonuna kadar ülke genelinde yaygınlaştırılması hedefleniyor.

COP31 süreciyle bağlantı

Samed Ağırbaş, çalışmaların COP31 süreciyle bağlantılı olarak farklı ülkelerde de sürdürüldüğünü belirtti. Bu kapsamda, kamu dışı aktörlerin sürece katılımını artırmaya yönelik çalışmalar yürütüldüğü ifade edildi. Sakarya çalıştayıyla birlikte yerel ölçekte belirlenen hedeflerin, ulusal ve uluslararası sürdürülebilirlik gündemiyle uyumlu şekilde ilerletilmesi planlanıyor.

Sakarya’da öncelik: Kaynak yönetimi

Çalıştayda yapılan değerlendirmelerde, Sakarya’nın tarım, sanayi ve turizm potansiyeline rağmen atık yönetimi altyapısı, artan nüfus ve kaynak kullanımı gibi alanlarda geliştirilmesi gereken başlıklar bulunduğuna dikkat çekildi. Bu çerçevede belirlenen öncelikler arasında kaynağında ayrıştırma sistemlerinin yaygınlaştırılması, enerji verimliliği yatırımları, atıktan enerji üretimi ve su kaynaklarının korunması yer aldı.

Kamu ve akademi sürece dahil

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürü Fatih Turan ise, geri kazanım oranındaki artışın atık yönetimi politikalarının etkisini gösterdiğini belirtti. Depozito iade sisteminin yaygınlaşmasının yeni bir aşamaya işaret ettiğini ifade etti. Sakarya Büyükşehir Belediyesi ve Sakarya Valiliği temsilcileri ise yerel düzeyde yürütülen çalışmaların özellikle atıkların ekonomiye kazandırılması ve doğal kaynakların korunmasına odaklandığını vurguladı. Akademi tarafında ise Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi ile birlikte üniversitelerin, kampüs ölçeğinde sürdürülebilirlik ve atık yönetimi uygulamaları geliştirdiği aktarıldı.

Millenyum problemleri ve insani denklemler: Gifted

Bu derin ikilemi anlamak için sinemanın güçlü anlatımına, Fox Searchlight Pictures tarafından hayata geçirilen ve yönetmen koltuğunda Marc Webb’in oturduğu 2017 yapımı Gifted (Deha) filmine bakmak istedim. Film, yedi yaşındaki Mary Adler’ın hikayesini anlatarak liderlik hakkında güçlü bir ders sunuyor. Mary, matematikteki en zor yedi sorudan biri olan Millenyum Problemlerini birkaç saniyede çözebilecek kadar akıllı.

Filmde esas sorun bu dehayı nasıl kontrol edecekleriyle başlıyor. Bir yanda Mary’yi sadece dünya mirasına katkıda bulunacak bir "enstrüman" olarak gören anneanne Evelyn var. Evelyn, iyi bir sonuç almak için tek başına çalışmak ve duyguları işe karıştırmadan çok çaba göstermek gerektiğini düşünüyor. Diğer yanda ise Mary’nin normal bir çocukluk geçirmesini, sosyal bir ekosistemde nefes almasını isteyen dayı Frank. Bugün teknoloji devlerinden moda evlerine kadar her yerde aynı savaş yaşanıyor: Yeteneği bir "kaynak" gibi tüketmek mi, yoksa bir "ekosistem" gibi beslemek mi?

Bu ekosistemi lüks dünyasında en çok yaşatan kişi Brunello Cucinelli’dir. 1953’te doğan İtalyan iş insanı, 1978’de renkli kaşmir kazaklar yapmak üzere yola çıkmış ve kendi markasını İtalya’daki Umbria bölgesinde, Orta Çağ’dan kalma Solomeo köyünde kurmuştur. Cucinelli, "İnsancıl Kapitalizm" fikrini sadece şirketin bir kuralı olarak değil, bir yaşam tarzı olarak kabul eder.

Solomeo’daki fabrikasında akşam saat 17.30 olduğunda ışıklar söner ve tüm dijital iletişim durur. Cucinelli bunu iyi bilir. Bir zanaatkâr ailesiyle aynı masada oturup yemek yemiyorsa, kitap okuyup hayal kurmuyorsa, dünyayı şaşırtan bir kaşmir ortaya çıkaramaz. Onun başarısı, Frank’in Gifted filmindeki duruşunun iş dünyasındaki karşılığıdır: İnsanın onurunu ve ruhsal alanını korursanız, marka zaten ölümsüzleşir.

Dehanın vicdanla olan ritmi ve dansı sanat ve tasarım tarihinde de izlenebilir. 17. yüzyıl Hollanda Altın Çağı'nın dahi ressamı Johannes Vermeer (1632-1675), tüm ömrü boyunca sadece 36 tablo üretmiştir. Vermeer günlük hayattaki basit anları çizdi. Uzun süre ışığın değişmesini izledi. Vermeer resim yaparken hep sabırlı kaldı. Bugün İnci Küpeli Kız’ın o zamansız bakışını görebiliyorsak, bu Vermeer’in bir "seri üretim" kölesi olmamasındandır.

Bu fikir, 20. yüzyıl ortasında tasarımı kökten değiştiren Amerikalı çift Charles ve Ray Eames'in yaklaşımıyla modernleşti. Kaliforniya’da Eames Office sadece mobilya üreten bir yer değildi. Eames Office aynı zamanda bir merak laboratuvarıydı. Eames’ler, iyi bir tasarım için tasarımla oyun oynamak gerektiğini söyledi. Onlar için başarı, kaç tane koltuk sattıklarıyla ilgili olmadı. Onlar, insanlar bir koltuğa oturduklarında ne kadar rahat hissettiklerine ve o koltukla ne kadar bir ömür geçirmek istediklerine baktılar. Tasarımda oyunbazlık kavramı bu şekilde ortaya çıktı ve günümüzde hala Eames tasarımlarının peşinde olmamızın, onları sadece bir obje değil bir devrin temsilcisi ve eşyanın dehası olarak görmemizin sebebi de budur. Mary’nin, en karmaşık denklemleri okul bahçesinde arkadaşlarıyla oyun oynarken çözmesi gibi; gerçek deha "oyun" alanında çiçek açar.

Marc Benioff ve Salesforce: Ohana kültürüyle başarı

Teknoloji dünyasında bu "oyun ve aile" dengesine en güçlü itiraz Salesforce’un kurucusu Marc Benioff’tan geldi. Benioff, Hawaii’de birbirine akraba olmasa da yakın duran, kimseyi arkada bırakmayan ve hep birlikte hareket eden “geniş aile” ya da “Ohana” kavramını şirketin merkezine aldı.

Salesforce’da Ohana kültürü, 1-1-1 Modeli ile başlar. Şirkette zamanın, teknolojinin ve paranın yüzde birini topluma verirler. Benioff, çalışanlara zeka ile, para dışında güzel işler de yapılabileceğini anlatır. Benioff, çalışanlarına dehalarının sadece kâr için değil, iyilik için bir araç olduğunu hissettirir. Frank’in Mary’ye "sıradanlığın içindeki mucizeyi" öğretmesi gibi, Ohana kültürü de çalışanlara savunmasız olma alanı açarak yüksek performansı kognitif bir sürdürülebilirliğe dönüştürür.

Gelecek için en önemli şeyler vicdan ve dayanıklılık olacak.

Dünya Ekonomik Forumu’nun Future of Jobs Report 2025 raporu, liderlik tarzının artık kalıcı olarak değiştiğini söylüyor. Rapora göre, yapay zeka teknik beceriler alanında öne çıksa da liderleri diğerlerinden ayıran en önemli yetkinlikler arasında analitik düşünme yüzde 69, duygusal dayanıklılık, esneklik ve çeviklik yüzde 67, liderlik ve sosyal etki ise yüzde 61 olarak öne çıkıyor.

Rapor, 2030’da çalışanların sahip olması gereken ana becerilerin yüzde 44 oranında değişeceğini söylüyor. Bu büyük dönüşüm dalgasında liderin asıl görevi, yeteneği sadece mevcut verimliliği için "operasyonel bir meta" olarak kullanmak değil; onun yeni çağa uyum sağlamasını destekleyecek bir "öğrenme ve mentörlük" ekosistemi inşa etmektir. 

Gifted zihinlere mentorluk: Bir liderlik uygulama rehberi

Bu yaklaşımı ekibinizde denemek isterseniz, kendinize üç soruluk bir "Vicdan ve Strateji Testi" yapabilirsiniz:

1. Görünmezlik Testi: "Ekibimdeki en yetenekli kişi yarın istifa etse, en çok kaybettiğim onun teslim edeceği işler mi olur yoksa onun varlığının kültüre kattığı derinlik mi?"
2. Psikolojik Güven Testi: "Ekibimdeki bir deha, çözümünü henüz bulamadığı bir sorunu veya yaptığı stratejik bir hatayı bana çekinmeden anlatabiliyor mu, yoksa bunu bir 'yetersizlik' olarak algılamamdan mı korkuyor?"
3. Miras Testi: "Bu hikaye bittiğinde, insanlar sayıları mı hatırlayacak yoksa insanlara açtığım kendini bulma yolunu mu fark edecek?"

Yazımın başında sorduğum soruya geri dönmek istiyorum: Başarı ne pahasına?

Bir lider olarak dünyanın en kârlı şirketini yönetebilirsiniz. Bununla beraber ekipteki zeki insanların hem merakını hem de insani yanlarını kaybetmelerine yol açıyorsanız, buna başarı denemez. Bu, tarihteki en pahalı iflas olur.

Gifted filminin finalinde Mary hem ileri matematik dersleri alıyor hem de akranlarıyla parkta oyun oynuyor. Bence iyi bir lider doğru kararlar verir ve vicdanını kaybetmez. Unutmayın; rakamlar yalan söyler bununla beraber sönmüş bir gözdeki o kayıp ışığın yalanı yoktur. Başarı hikayeniz bittiğinde, sadece birkaç sayı mı kalacak, yoksa insanların minnetle andığı bir vicdan mı?

Kendi imparatorluğunuzu kurarken, yanınızdakilerin ruhlarını sadece birer araç olarak gören bir 'Evelyn' mi olacaksınız, yoksa onların içindeki potansiyeli özgürleştiren bir 'Frank' mi? Kararınız, sadece sizin değil, insanlığın geleceğini belirleyecek.

Uzak Doğu’da Pekin’den Tokyo’ya, Hong Kong’dan Bangkok’a uzanan şeflik serüveninin ardından Fatih Tutak’ın GALLADA’yla antik İpek Yolu mutfağının lezzetlerinden ilham aldığını görüyoruz. Bu ilham Türkiye’den Orta Asya’ya, beraberinde Çin’e uzanan bir hattı çiziyor ve kültürel mutfak geleneklerini tabaklarımıza yenilikçi dokunuşlarla getiriyor. 

İstanbul’un Karaköy’deki tarihi yolcu terminali binasının yerinde konumlanan The Peninsula İstanbul’un çatısındaki GALLADA’da degüstasyona hemen üst katındaki Topside Bar’da başlamak adetten. Tekne, gemi ve feribotlardan alınan anı niteliğindeki objelerle zenginleştirilmiş bu küçük bar Zeynep Fadıllıoğlu tarafından eski ve büyük bir yattan ilhamla tasarlanmış. Ahşap duvarları, kapıları, Boğaz manzarası ve üst düzey servisiyle bence sessiz lüksün İstanbul’daki en iyi temsilcilerinden.

Sonrasında GALLADA’ya geçildiğinde ise Fatih Tutak’ın şef direktörlüğünde ve Taylan Yücel’in şefliğinde hazırlanan menüden ister à la carte isterse tadım menüsü seçilebiliyor. Bizim tercihimiz “Journey” olarak adlandırılan menü oldu. 

Bu menüde servis kömür ızgarasında pişirilmiş patatesli pide ve tütsülenmiş kemik ilikli tereyağı ile başladı. Bu başlangıç bize doğrusu unutulmaz ve de tarif edilemez lezzette bir tereyağı deneyimi yaşattı. Ardından asma yaprağı, yeşilliklerle ‘Urla’ enginar salatası tabağı ve hemen peşinden orkinos tartar, hardal dondurması, Oscietra havyar, bıldırcın yumurtası tabağı geldi de dikkatimiz o muazzam tereyağından önümüzdeki lezzetlere kaydı. 

Aynı tabakta bir üçleme olarak sunulan buharda ıstakozlu mantı, Kagoşima wagyu sığır etli mantı ve buharda kuzu göbeği mantarlı mantı ise koşulsuz teslim olunacak türdeydi. Kırlangıç balığı şiş kebabın ardından gelen kuzu şaşlık kebap ise şimdiye kadar deneyimlediklerim arasında hafızamdan silinmeyecek bir iz bıraktı. Sarımsaklı tereyağında buharda körpe brokolini GALLADA’nın rafine mutfağına çok iyi bir örnekti. Manda kaymağı dondurmalı, boz fıstık ile son derece hafif bir tatlı olan GALLADA baklavayı ise coğrafi işaretli tatlımıza getirilmiş lezzetli bir yorum olarak gördüğümü söylemeliyim. 

Özenle seçilen mevsimsel ve yerel malzemelerde Doğu ile Batı’nın buluştuğu GALLADA menüsünü sadece Türk - Asya mutfağı olarak tanımlamanın biraz eksik kalacağını düşünüyorum. Çünkü her tabak, Fatih Tutak’ın dünyaca kabul gören araştırmacı şefliğinin bir yansıması ve sunumlarıyla da tablo gibi duran eserlere dönüşüyor. 

Biz mutfağın hemen önündeki masaya oturma şansı bulduk. Ondan mıdır, bilmem; hayatımda gördüğüm en hızlı servisi aldık.

Cozy, 40 yıllık bir Etiler villasında konumlanıyor. İsmiyle müsemma, sıcak atmosferi, rafine lezzetleriyle şehrin ritmine uyum sağlayan geniş bir mekân. Ancak masaların birbirinden epey mesafeli olması ve mükemmel ayarlanmış ışıklandırma sayesinde mekânın tümünü bulunduğunuz yerden ibaret sayabilirsiniz. Ben bunu bir tiyatro gösterisinde ışığın diğer alanlar için kısılıp kahramana ya da sahneye odaklanmasına benzettim açıkçası. Masalar arası bu mesafeyi de bulunduğunuz masaya odaklanmanızı sağlayan ışıklandırmayı da çok sevdim. Özellikle sosyalleşmek istediğinizde elbette dip dibe masalar ayrı keyiflidir ama Cozy’deki konumlandırma, masanın etrafında toplandığınız dostlarınıza odaklanma konforu veriyor. 

Konforu sadece mekânda değil menüde de yaşıyorsunuz. Şef Hüseyin Kılıç’ın liderliğinde hazırlanan menüde de “comfort food” yaklaşımı öne çıkıyor. 

Akşam yemeği menüsünün en çok sevilen tabakları arasında fırın pancar carpaccio, karides & avokado tostada, odun fırınından çıkan pizzalar ve pideler, odun ateşinde pişmiş deniz ürünleri, mevsim sebzelerle hazırlanan tabaklar ve imza tatlılar yer alıyor. Cozy mutfağının karakterini yansıtan menü sık aralıklarla güncellenerek taze ve dinamik bir içerik sunuyor.

Biz pizza ve pidelere girmesek de yine kendi yaptıkları pappardelle’yi denemeden edemedik. Porcini tereyağı, mantar püresi ve mascarponeli bu büyük, geniş makarnayı özellikle kusursuz kesmediklerini belirttiler; ne var ki, lezzette kusursuzdu.

Kış sebzeleri ve narenciyeden oluşan mücver kroket damağımızda dengeli bir tat bırakırken, galeta unu kullanılmadan 28 ayrı baharatla lezzetlendirilen ve Chipotle mayonez ile servis edilen Çıtır Popcorn Tavuk bizi adeta kanatlandırdı. Tortilla, soğan turşusu, lime, kişniş patlıcan salsa ile servis edilen dana kaburga ise, ardından deneyeceğimiz yanık tiramisu sundae ve kadayıfa sarılı muhallebiye damağımızı hazırladı. 

Cozy’de menüden verdiğim örneklerden veganları da mutlu edecek pek çok seçenek bulunduğunu tahmin etmişsinizdir. Mücver kroket, spring  roll, poke ve vegan bowl gibi vegan, vejetaryen ve glütensiz alternatifler bunu mümkün kılıyor. Yanı sıra öğle ya da akşam yemeğinde paylaşmaya uygun doyurucu seçenekler sunan Cozy, hafif, dengeli ve iyi hissettiren tabaklar tercih edenler için  de doğru adreslerden biri.

Yüce’ye göre günümüz küresel iş dünyasında hukuk liderlerinin rolü yalnızca risk yönetimi ile sınırlı değil. “Uluslararası şirketlerde hukuk liderliği artık stratejik karar alma süreçlerinin ayrılmaz bir parçası haline geldi. Regülasyon ortamındaki hızlı değişim, şirketlerin büyüme stratejilerinde hukuki perspektifin daha erken aşamalarda devreye girmesini gerektiriyor,” diyor.

ALJ Holding ve Toyota Türkiye bünyesinde yürüttüğü görevler kapsamında Yüce, Avrupa, Birleşik Krallık ve Orta Doğu başta olmak üzere farklı coğrafyalarda faaliyet gösteren organizasyonların operasyonlarında görev aldı. Yeni pazarlara giriş süreçleri, uluslararası şirket yapılanmalarının kurulması ve farklı ülkelerdeki regülasyon süreçlerinin yönetilmesi gibi alanlarda yürütülen projelerde stratejik katkılar sağladı.

Bu süreçte kamu kurumları, düzenleyici otoriteler ve sektör paydaşları ile yürütülen ilişkilerin geliştirilmesi ve şirketlerin faaliyet gösterdikleri pazarlarda sürdürülebilir kurumsal yapıların oluşturulması çalışmalarında da yer aldı. Çok paydaşlı projelerde hukuki liderlik sağlayan Yüce, farklı ülkelerde faaliyet gösteren ekiplerle çalışarak çok kültürlü iş ortamlarında yöneticilik deneyimi kazandı.

Uluslararası hukuk ve kurumsal yönetim alanındaki çalışmalarıyla dikkat çeken Yüce, farklı dönemlerde Legal 500 tarafından “Best Chief Legal Counsel” kategorisinde takdir edilen isimler arasında yer aldı. Bu tür uluslararası tanınırlıklar, Yüce’nin kurumsal hukuk ve stratejik liderlik alanındaki etkisini ortaya koyan önemli göstergeler arasında değerlendiriliyor.

Küresel mobilite sektörü, teknolojik dönüşüm ve sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda önemli bir değişim sürecinden geçiyor. Yüce, bu dönüşümün aynı zamanda regülasyon alanında da yeni yaklaşımlar gerektirdiğini belirtiyor: “Mobilite sektörü yalnızca teknolojik değil aynı zamanda hukuki ve regülasyonel dönüşümün de merkezinde yer alıyor. Bu nedenle şirketlerin stratejik karar alma süreçlerinde hukuk liderliğinin rolü giderek daha kritik hale geliyor.” Uluslararası şirketlerde yürüttüğü çalışmalar ve farklı ülkelerde edindiği deneyimle Mirac Uçankale Yüce, küresel organizasyonlarda Türk profesyonellerin artan etkisini temsil eden liderler arasında gösteriliyor.

Davranış modellerini yakından etkileyen bu içerik ve iş modelleri dünya çapında tartışmaları bir adım öne taşımaya başlamış durumda. Tartışma artık “çocuklardan veri toplanabilir mi?” sorusunun öte çocuklara yönelik profillemenin sınırları, yaş doğrulamanın nasıl yapılacağı ve platform tasarımının doğrudan denetim konusu olup olmayacağı noktasında. Başka bir ifadeyle, düzenleyici otoriteler artık yalnızca gizlilik metinlerine değil, iş modelinin kendisine bakmak durumunda kalıyor. 

Küresel eğilim: Artık rıza mekanizması yeterli değil, tasarım ve içerik sorgulanıyor

Birleşik Krallık Veri Koruma Otoritesi, yakın zamanda Reddit’e 14,47 milyon sterlin ceza verdi. Gerekçe yalnızca yaş doğrulama eksikliği değildi. Asıl sorun, çocuklara yönelik risklerin yeterince analiz edilmemiş olması ve platform tasarımının bu riskleri azaltacak şekilde kurgulanmamış olmasıydı. 

Kullanıcının beyan ettiği yaşa güvenmek artık yeterli değil. Bu yaklaşım, çocuk verilerinin korunmasında yeni bir döneme işaret ediyor: Sadece “13 yaş altı yasaktır” demek yeterli sayılmıyor. Platformların varsayılan gizlilik ayarlarını yüksek tutması, konum verilerini kapalı tutması ve çocukları davranışsal olarak yönlendirebilecek tasarım tekniklerinden kaçınması bekleniyor.

Benzer bir eğilim Çin’de de görülüyor. Çin Veri Koruma Otoritesi, 14 yaş altındaki çocuklara ait verileri işleyen tüm şirketlere yıllık raporlama zorunluluğu getirdi. Şirketler artık yalnızca iç denetim yapmakla kalmayacak, sonuçları otoriteye bildirmek zorunda olacak. Bu adım, çocuk verilerinin ayrı bir politika alanı olarak ele alındığını gösteriyor.

ABD’de ise Federal Ticaret Komisyonu, yaş doğrulama teknolojilerinin önemini vurgulayan bir politika açıklaması yayımladı. ABD modeli Avrupa kadar katı olmasa da ebeveyn onayı ve yanıltıcı uygulamalar konusunda yaptırımlar artıyor. Yaş doğrulama artık küresel ölçekte düzenleyici gündemin merkezine yerleşiyor.

Türkiye’deki gelişmeler: 15 yaş sınırı ve sosyal ağ sağlayıcılara yeni yükümlülükler

Türkiye’de halihazırda için çocuklara özgü ayrı bir veri koruma düzenlemesi bulunmuyor. Ancak hem düzenleme hem de uygulama alanında önemli sinyaller var. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, geçtiğimiz günlerde TikTok, Instagram, Facebook, YouTube, X ve Discord hakkında re’sen inceleme başlattığını duyurdu. Aynı dönemde Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, çocuk kullanıcıların yoğun olduğu bazı canlı yayın uygulamalarına erişim engeli getirdi. Bu gelişmeler, çocuk verilerinin artık yalnızca teorik bir tartışma olmadığını gösteriyor. 

Küresel eğilim dikkate alındığında, Türkiye’de de çocuk verilerine ilişkin daha somut adımların gündeme gelmesi beklenirken, geçtiğimiz günlerde bu konu ile ilgili önemli bir adım atıldı. Meclise sunulan torba kanun değişikliği teklifi kapsamında 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yaymlann Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’da yapılması öngörülen değişiklikler ile dijital ekosistemin tamamında çocukların güvenliğini merkeze alan bütüncül bir koruma hedefleniyor. 

Bu doğrultuda Teklifte, 15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ sağlayıcı tarafından hizmet sunulamaması ve gerekli yaş doğrulama tedbirlerinin uygulanması, 15 yaş üstü çocuklar için ise yetişkinlerden ayrıştırılmış güvenli hizmet sunumu zorunluluğu getirilmesi gibi yaş sınırı ile ilgili önemli düzenlemeler var. Oyun sağlayıcı ve dağıtıcıların da kanun kapsamına alınmaları söz konusu. Yine dikkat çeken bir başka konu içeriklerin ön denetiminin sağlanması amacıyla risk değerlendirilmesi yapılması ve bunun bildirilmesi ile etkin bir denetim mekanizması geliştirilmesi öngörülüyor. 

Teklifte ayrıca platform tasarımlarını da doğrudan etkileyecek birtakım tedbirler öngörülüyor. Sosyal ağ sağlayıcılara ve oyun dağıtıcılara, ebeveynlerin çocukların kullanım sürelerini izleyebileceği ve kısıtlayabileceği, hesap ayarlarını yönetebileceği ve çevrim içi satın almalar için ebeveyn rızası gerekliliği gibi bir takım kontrol araçları sunulması ve oyunların yaş kriterlerine göre derecelendirilmesi gibi yükümlülükler düzenleniyor. Söz konusu yükümlülüklere aykırılık halinde idari para cezaları ve özellikle bazı para cezalarının ciro bazında düzenlenmesi yanında internet trafiği bant genişliğinin daraltılması ilişkin karar alınması gibi caydırıcı yaptırımlar gündemde. 

Çocuğun üstün yararının korunması

Çocuk verileri ve çocuklara yönelik platformların sorumlulukları neden farklı ele alınmalı? Öncelikle çocukluk döneminde oluşan dijital izler uzun vadeli bir risk yaratıyor. Sosyal medya paylaşımları, oyun içi davranışlar ve uygulama kullanımı üzerinden oluşan veri profilleri, ilerleyen yıllarda eğitim, istihdam ve sosyal itibar üzerinde etkili olabiliyor. Çocuklar ise bu uzun vadeli sonuçları öngörebilecek bilişsel olgunluğa her zaman sahip değiller.

İkinci olarak, algoritmalar çocukları daha kolay etkileyebiliyor. Davranışsal reklamcılık, öneri sistemleri ve “sonsuz kaydırma” gibi tasarım teknikleri yetişkinleri dahi yönlendirebilirken, gelişim sürecindeki çocuklar için bu etki çok daha güçlüdür. Bu nedenle mesele yalnızca veri gizliliği değil; davranışsal yönlendirme ve dijital güvenliktir, ayrıca uzun vadede toplumun korunması ve güvenliğidir.

Üçüncü ve belki de en kritik nokta, verilerin işlenmesi için verilen rızanın niteliğidir. Veri koruma hukukunun temel varsayımı, bireyin bilinçli tercih yapabilmesidir. Ancak çocukların uzun ve karmaşık kullanım koşullarını anlaması ve sonuçlarını değerlendirmesi çoğu zaman mümkün değildir. Bu nedenle artık yalnızca rıza metninin varlığı değil, gerçek koruma düzeyi aranmaktadır.

Büyük paradoks: Daha fazla koruma için daha fazla veri mi gerekli?

Yaş doğrulama konusundaki artan beklenti beraberinde önemli bir çelişki yaratıyor. Gerçekten etkili bir yaş doğrulama için kimlik doğrulama sistemleri, yapay zeka tabanlı yaş tahmini veya biyometrik analiz gibi yöntemler gündeme geliyor. Ancak bu yöntemler daha fazla veri işlenmesini gerektiriyor.

Oysa veri hukukunun temel ilkelerinden biri, yalnızca gerekli olan kadar veri işlenmesidir. Çocuğu korumak için daha fazla veri toplamak ne kadar meşru? Bu soru, önümüzdeki yıllarda veri koruma ve yapay zeka düzenlemelerinin kesişim noktasında en hararetli tartışmalardan biri olacak. Şüphesiz teknolojik önlemlerin yanında, anlamlı yaptırım ve cezaların uygulanması yanında ön denetim mekanizmalarının getirilmesi hukuka aykırı olarak çocukların yararını gözetmeden iş yapmanın ve iş modelini oluşturmanın engelini oluşturacak. 

Özetle, çocuk kullanıcı kitlesine sahip ya da onları hedefleyen dijital platformlar için dönem değişiyor. Artık yalnızca uzun bir gizlilik politikası yayımlamak ya da yaş sınırı koymak yeterli olmayacak zira beklenti ve planlanan düzenlemeler, ürün tasarımının baştan itibaren çocukların yüksek yararını gözetilmesini ön sıraya alıyor.

Türkiye bu dönüşümün erken aşamasında olabilir, ancak son gelişmeler yakın zamanda düzenleyici değişiklikler olacağının da habercisi. Küresel trend ise artık açık: Çocuk kullanıcıya sahip her platform, iş modelini yeniden gözden geçirmek zorunda kalacak. Çünkü dijital ekonominin geleceğinde güven ve çocuğun üstün yararı, en az veri kadar değerli.

Aynı dönemde şirketin vergi öncesi kârı 1,36 milyar TL seviyesine ulaştı. Finansal rapor verilerine göre şirketin 2025 yılı hasılatı 2.939.691.769 TL oldu. Şirketin brüt karı ise 1.346.447.809 TL olarak kayıtlara geçti.

Konsolide bilançoya göre şirketin 2025 yılı sonu itibarıyla toplam varlıkları 20.338.615.605 TL'ye yükseldi. Galata Wind'in dönem net karı ise 845.427.565 TL olarak gerçekleşti.

Üretim kapasitesi ve yeni projeler

Sürdürülebilir bir gelecek için temiz enerji üretimine odaklanan Galata Wind, Türkiye’nin en verimli bölgelerinde faaliyet gösteriyor. Şirketin portföyünde halihazırda üç rüzgâr ve iki güneş enerjisi santrali bulunuyor.

Şirket bünyesinde Bandırma'da 35 adet Vestas, Taşpınar'da 16 adet Nordex ve Mersin'de 26 adet Vestas marka olmak üzere toplam 77 adet rüzgar türbini yer alıyor.

Mersin RES kapasite artışı ve Taşpınar Hibrit GES projesinin tamamlanmasıyla şirket büyümeye devam ediyor. Bu yatırımların da etkisiyle Galata Wind 2025 yılı sonu itibarıyla 354,2 MW kurulu güce ulaştı.

İklim koşulları ve devreye alınan ek kapasiteler elektrik üretimini olumlu etkiledi. Şirketin üretimi geçen yıla kıyasla yüzde 8,7 oranında artış gösterdi. Bu dönemde rüzgârda 826.845 MWh, güneşte ise 54.092 MWh üretim yapıldı. Böylece toplam elektrik üretimi 880.937 MWh seviyesine çıktı.

Avrupa yatırımları hız kazanıyor

Galata Wind CEO’su Burak Kuyan, sürdürülebilir enerjide küresel oyuncu olma hedefiyle 2025 yılında önemli yatırımları başarıyla hayata geçirdiklerini belirtti. Kuyan, büyüme stratejilerinin önemli bir ayağını da yurt dışı yatırımların oluşturduğunu söyledi.

Burak Kuyan, 300 MW’lık yurt dışı yatırım hedefleri çerçevesinde Avrupa'da adımlar attıklarını aktardı. Bu kapsamda Almanya ve İtalya’da güneş enerjisi projeleri için çeşitli anlaşmalar imzaladıklarını ifade etti.

Kesinleşen ve görüşmeleri devam eden projelerle birlikte şirketin Avrupa’daki portföyü genişledi. Toplam kapasite 72 MW güneş enerjisi (PV) ve 60 MW batarya enerji depolama sistemi (BESS) olmak üzere 132 MW’a ulaştı.

Şirket, gerçekleştirdiği elektrik üretimiyle enerji arzına katkı sağlarken karbon salımlarının azaltılmasına da destek oluyor. Burak Kuyan, 2030 yılına kadar operasyonel net sıfır taahhüdü ve karbon ayak izi azaltım hedefleri doğrultusunda yapılandıklarını vurguladı. Kuyan, mevcut portföylerinin yıllık yaklaşık 490.000 ton karbon salımını önlediği bilgisini paylaştı.

Gelecek hedefleri ve depolamalı santraller

Galata Wind operasyonel mükemmellik, teknoloji odaklı büyüme ve iklim hedefleriyle uyumlu stratejik yatırımları önceliklendiriyor. Şirket toplam kurulu kapasitesini kısa vadede 576,8 MW’a, orta vadede ise 1.000 MW’ın üzerine çıkarmayı hedefliyor.

Sektördeki gelişmeleri yakından izleyen şirket kapasite artışlarına ve yeni şirket satın alımlarına odaklanıyor. Şirket proje geliştirmelerini yatırım kriterlerine uygun büyüme fırsatları çerçevesinde titizlikle değerlendiriyor.

Galata Wind CEO'su, 2026 yılı önceliklerini dört temel başlık altında topladıklarını ifade etti. Bu başlıkların yatırım teslimatları ve seçici büyüme, esneklik ve operasyonel mükemmellik, finansal disiplin ile sürdürülebilirlik ve uyum altyapısı olduğunu belirtti.

Burak Kuyan, proje seçiciliği, bağlantı uygunluğu ve depolama ile esneklik perspektifiyle operasyonları sürdürdüklerini kaydetti. Bu kapsamda önümüzdeki dönemde Alapınar RES’in kurulumu ile Şah RES ek kapasite artışına odaklanacaklarını dile getirdi.

Şirket 2024 yılında 300 MW Depolamalı RES ve 110 MW Depolamalı GES olmak üzere toplam 410 MW’lık yatırım için ön lisans almıştı. Kuyan, bu yatırımlarla şebeke istikrarını desteklemeyi ve yenilenebilir üretimin piyasa entegrasyonunu güçlendirmeyi hedeflediklerini söyledi. Ayrıca operasyonel esnekliklerini artırmayı amaçladıklarını sözlerine ekledi.

Sadece yenilenebilir enerjiye yatırım yapma taahhüdüyle kalmayan Galata Wind, enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına kararlılıkla katkıda bulunmayı sürdürüyor. Şirket, çevreye duyarlı, güvenilir ve sürdürülebilir bir iş modeliyle geleceğin enerji sistemine değer katmayı hedefliyor.

Sinema ve televizyon dünyasındaki rolleriyle tanınan oyuncu İnanç Konukçu, Hayat İşte'de Editör Adem karakteriyle izleyici karşısına çıkıyor. Konukçu sahnede toplumun farklı katmanlarını temsil eden çok sayıda figürü canlandırıyor. Bu yönüyle oyun, geniş bir izleyici profiline temas edebilen güçlü bir anlatı dili kuruyor.

Oyunun yazarı ve yönetmeni Şirin Aktemur, “baba” figürünün varlığı ve yokluğu üzerinden; insan kişiliğinin psikolojik ve felsefi katmanlarını incelikle ele alıyor. Metin, bireysel travmalarla toplumsal yapılar arasındaki görünmez bağları sahneye taşıyarak, izleyicide kalıcı bir düşünsel etki bırakmayı hedefliyor.

Prodüksiyonunu 007 ajans’ın kurucu başkanı Zuhal Karadeniz’in üstlendiği “Hayat İşte” analog sanat ve dijital dünyayı birleştirerek disiplinler arası bir yaklaşımla ele alınmış; tiyatroyu yalnızca sahnede kalan bir deneyim olmaktan çıkarıp, kültürel dolaşıma açık bir yatırım alanı olarak konumlandırıyor. Proje, turne potansiyeli, kurumsal gösterimlere uygun yapısı ve sosyal etki odaklı içeriğiyle uzun vadeli bir kültür yatırımı vadediyor.

2 Mart’ta Kadıköy Baba Sahne’de prömiyer yapmaya hazırlanan oyun; kültür-sanat alanında sürdürülebilir projelere yatırım yapmak isteyen markalar ve kurumlar için güçlü bir iş birliği zemini sunuyor.

Forbes'un gerçek zamanlı dolar milyarderi listesine göre 180 milyar dolar servetiyle Fransa'nın en zengin iş insanı olan Arnault, geçtiğimiz Nisan ayında CEO ve Yönetim Kurulu Başkanlığı görevleri için yaş sınırını ikinci kez uzatarak 85'e çekmişti. Kurumsal Avrupa'da uzun süredir dillendirilen "Arnault'nun yerine kim geçecek?" sorusu, hissedarların açıklamalarında ilk kez bu kadar yüksek sesle bir risk unsuru olarak tanımlandı.

Yatırımcılar şeffaflık istiyor: "Plan kapalı kutu"

LSEG verilerine göre LVMH'nin en büyük 12. hissedarı konumundaki Deutsche Bank iştiraki DWS'in hisse senedi portföy yöneticisi Stefan Bauknecht, mevcut durumu eleştirerek, "Halefiyet planlaması şu an itibarıyla belirsiz ve kapalı kutu görünüyor. Daha fazla şeffaflık ve işlerin nasıl ilerleyeceğine dair somut bir plan istiyoruz" ifadelerini kullandı.

Şirketin hissedarlarından Paris merkezli Edmond de Rothschild'in Avrupa Fon Yöneticisi Ariane Hayate ise sorunun zamanla boyut değiştirdiğine dikkat çekti. Hayate, "On yıl önce halefiyet acil bir sorun değildi. Ancak bugün bir risk faktörü haline geldi ve bu durum şirket üzerinde bir yönetişim iskontosuna (değer düşüklüğüne) yol açıyor" değerlendirmesinde bulundu.

LVMH, konuya ilişkin sorulara verdiği yanıtta, yöneticiler için halefiyet planlarının halka açık olmadığını ancak Arnault'nun rolüne özel bir atıfta bulunmaksızın "bu planların elbette var olduğunu" belirtmekle yetindi. Şirket, planların açıklanmasa da hem orta vadeli stratejileri hem de "ani gelişebilecek olaylar" senaryosunu kapsadığını vurguladı.

"Arnault'nun kafası da net değil"

Yatırımcılar, yaş sınırının 85'e çekilmesini Arnault'nun karar vermek için zaman kazanma hamlesi olarak yorumluyor. LVMH yatırımcılarından Mawer Investment Management yöneticisi Paul Moroz, "Muhtemelen netlik sağlayamıyorlar çünkü Arnault'nun kendi kafasında da netlik yok. Gerçekleşene kadar ne olacağını bilemezsiniz, ancak işlerin sorunsuz yürüme ihtimali muhtemelen düşük" şeklinde konuştu.

Arnault ise konuyu gündeminin ön sıralarına almadığını her fırsatta belli ediyor. Aralık ayında CNBC'ye verdiği demeçte, "Benimle 10 yıl sonra tekrar konuşun, size daha kesin bir cevap verebilirim" diyen Arnault, "Her ailede olduğu gibi bir noktada halefiyet olur ama umarım tenis kortunda kafama bir top yemezsem bu 10 yılı tamamlarım" esprisiyle konuyu geçiştirmişti.

Reuters'ın görüştüğü, altısı LVMH hissedarı olan yedi kurumsal yatırımcının tamamı şirketin planları hakkında hiçbir fikirleri olmadığını belirtti. Yatırımcılardan dördü bu durumu "sorunlu" olarak nitelendirdi. Stefan Bauknecht, "Örneğin hızlıca devreye girip Arnault'nun mirasını güvence altına alacak bir 'idareciler grubu' gibi herhangi bir acil durum planından haberdar değilim. Bu tür mekanizmalar eksik" dedi.

Bazı yatırımcılar konuyu şirketle konuşmanın "tabu" olduğunu ifade ederken, Berenberg analisti Nick Anderson piyasanın bu konuyu daha fazla incelemeye başladığını ancak henüz hisse fiyatlarında bir "halefiyet iskontosu" görülmediğini belirtti.

"Saatli bomba" uyarısı: 5 kardeş, 1 koltuk

Piyasa, Arnault'nun yerine "neyin" geçeceğinden ziyade "kimin" geçeceğine odaklanmış durumda. 2022 yılında yapılan bir yeniden yapılandırma ile Arnault'nun beş çocuğu (Delphine, Antoine, Alexandre, Frederic ve Jean) için her biri yüzde 20 hisseye sahip "Agache Commandite SAS" adlı yeni bir tüzel kişilik oluşturuldu. Bu birim, Arnault görevden ayrıldığında kontrol zincirinin tepesindeki holding olan Agache SCA'nın yönetimini devralacak.

Şirket bildirimlerine göre, Kaşmir Giyen Kurt lakaplı Arnault özel bir talimat bırakmazsa, mirasçıları kararları üç kişilik çoğunlukla alacak.

Kurumsal yönetişim uzmanı ve Kedge Business School profesörü Eric Pichet, bu yapıyı "saatli bomba" olarak nitelendirdi. Pichet, "İkinci nesilde her zaman gerginlikler olur. Ve beş kişi olduğunuzda, bundan kaçınmak imkansızdır" uyarısında bulundu. LVMH ise holding seviyesinde yaşanabilecek bir kilitlenme riskinin "mevcut olmadığını" savunuyor.

Geçen Nisan ayında Arnault'nun görev süresini uzatan karar çoğunlukla desteklense de, varlık yönetim şirketi Baillie Gifford "halefiyet planlarıyla ilgili ayrıntılı açıklama eksikliği" nedeniyle çekimser kalmış, büyük yatırımcı Allianz GI ise karara karşı oy kullanmıştı.

Başvuru kriterleri ve değerlendirme Süreci

Yeni dönem araştırmamıza, Türkiye’de kurulmasının üzerinden en az bir yıl geçen girişimler dahil olabilir. Henüz değerlemesi milyar doları aşmamış (unicorn olmamış) şirketlerin kabul edileceği araştırmada sıralama; şirketlerin piyasa değerlemesi, büyüme oranı ve ciro bilgileri ışığında hesaplanacak özel bir endeks puanına göre belirlenecektir.

Endeks puanı hesaplanırken kullanılacak olan şirketinizin piyasa değerlemesi, büyüme oranı ve ciro gibi hassas finansal bilgileri, Forbes Türkiye tarafından gizli tutulacak, yayınlanmayacak ve kamuoyu ile paylaşılmayacaktır.

Başvuru takvimi

Girişim ekosistemindeki yerinizi tescillemek ve görünürlüğünüzü artırmak için yanıtlarınızı en geç 15 Şubat 2026 tarihine kadar iletmenizi rica ederiz.

Başvuru yanıtlarınızla birlikte, şirketin kurucu ve yöneticilerinin yüksek çözünürlükte (min. 1MB) güncel bir fotoğrafını da ekizilocak@forbes.com.tr e-mail adresine göndermenizi önemle rica ederiz.

Başvuru linki

Geçen yılın raporu bize ne gösterdi?

Girişimcilik dünyasının nabzını tutan araştırmamızın 2025 sonuçları, Türk girişimlerinin potansiyelini bir kez daha gözler önüne serdi. Geçtiğimiz yıl listeye giren 50 şirketin toplam değerlemesi 4 milyar dolara ulaşırken, bu girişimler toplamda 788 milyon dolar yatırım aldı ve 7 bin 362 kişiye istihdam sağladı.

Türkiye'nin en başarılı girişimleri 2025 

Colendi, Dgpays, Midas, Sipay ve Param gibi devlerin zirveyi paylaştığı, fintekten oyun sektörüne kadar ekosistemin en güçlü oyuncularının yer aldığı bu prestijli ligde, 2026’nın yıldızları arasında yerinizi almak için şimdi sıra sizde. Midas geçen yıl aldığı yatırımla unicorn (değerlemesi 1 milyar dolara ulaşan start-up) olmaya çok yaklaştı.

2026 için bu “neden”, gezginleri daha serin iklimlere, yeniden keşfedilen şehirlere ve bizzat birer destinasyon haline gelen otellere yönlendiriyor. Ezon, bariz olanlardan uzaklaşma yaşandığını söylüyor: “Mesele bağ kurmak. Doğayla, yerel kültürle ve kendinle; Instagram’da fazlasıyla paylaşılmamış yerlerde.”

İşte uzmanlara göre 2026 için öne çıkan rotalar:

'Serin tatiller' ve sessiz güç merkezleri

Gezginler “gözde” destinasyonları bildiklerini düşünüyorsa, bir kez daha düşünmeliler. Pusula kuzeyi gösteriyor  ve şaşırtıcı biçimde, lüks turizmle pek tanınmayan bir ABD şehrini.

Finlandiya

Plajı unutun; serin tatil dönemi başladı. Seyahat danışmanı Deborah Gellis, üst segment gezginlerin sıcak hava dalgaları yerine İskandinavya’yı, özellikle Finlandiya’nın Göller Bölgesi’ni tercih ettiğini söylüyor. Oyunun kurallarını değiştiren yer olarak Kotona Manor’ı işaret ediyor. “Gezginler daha serin iklim kaçamaklarına yöneldikçe İskandinavya popülerlikte patlama yaşıyor” diye açıklıyor. Gellis, 11 odalı bu yeni tesisin, bağımsız süitleri ve göl manzarasını çerçevelemek üzere tasarlanmış dairesel ana yapısıyla safari tarzı bir inziva olduğunu belirtiyor. Yalnızlık, tasarım ve doğa sunuyor: Bilinçli tüketicinin tam da istediği şey.

Milano

Milano, Lake Como’ya giderken uğranan bir aktarma noktası olma imajını geride bırakıyor. Embark danışmanı Marguerite Scully, “Yıllar içinde bu şehir avrupa’nın sessiz güç merkezine dönüştü” diyor. Salone del Mobile’ın küresel etkisi ve Rocco Forte ile Rosewood gibi büyük markaların yeni yatırımları sayesinde şehir artık başlı başına bir destinasyon. Scully, altyapı ve kültüre akan sermayenin Milano’yu Avrupa’nın en çok talep gören şehir merkezlerinden biri haline getirdiğini söylüyor.

Philadelphia

Danışman Janel Carnero, buranın 2026’nın “gözde destinasyonu” olduğunu ve bunun kültür ile konaklamaya yapılan on yıllık yatırımların sonucu olduğunu söylüyor. “Yemek sahnesi geleneksel ününün ötesine geçerek daha iddialı konseptlerle tanınır hale geldi” diyor. Comcast Center’daki Four Seasons’ın öncülük ettiği yeni butik otel dalgasıyla Carnero, müşterilerine özel müze erişimi ve küratörlü gastronomi turlarını birleştiren uzun konaklamalar ayarlıyor.

En iyi oteller

2026’nın en iyi yeni otelleri sadece uyunacak yerler değil. Başlı başına birer destinasyonlar.

Chateau la Commaraine (Burgonya, Fransa)

Burgonya yıllardır şaraba sahipti ama buna denk bir otel altyapısı yoktu. Seyahat uzmanı Bridget Cohn’a göre Chateau la Commaraine bunu değiştiriyor. Pommard Premier Cru şarap bölgesinde yer alan bu otel, bölgenin uzun süredir beklediği çapa niteliğinde. Cohn, burayı Royal Champagne Hotel & Spa ile karşılaştırıyor: o kadar iyi bir tesis ki, “başlı başına bir destinasyon olacak, bu otelde keyif sürmek için fazladan bir güne ihtiyaç duyuluyor” diyor.

La Réserve Firenze (Floransa, İtalya)

Floransa yeni Paris mi? Danışman Diedra Pyle rekabetin kızıştığını düşünüyor. Onun tercihi, sadece altı tane daire tarzı konaklama sunan butik La Réserve Firenze. Alanın kısıtlı olduğu bir şehirde, Pyle’a göre bu köklü marka nadir bulunan bir şey sunuyor: Genişlik ve mahremiyet.

Four Seasons Caye Chapel (Belize)

Burası Karayipler’in beklediği özel bir tatil köyü. Embark seyahat danışmanı Julie Shifrin, Four Seasons Caye Chapel’in bölgede beş yıldızlı özel ada resortu açısından büyük bir boşluğu doldurduğunu söylüyor. 104 okyanus kıyısı konaklama kapasitesiyle (genellikle Bora Bora’ya uçmayı gerektiren o çok aranan su üstü bungalovlar dahil) bir balayı hayali sunuyor.

Kruvaziyerler

Kruvaziyer sektörü hızla yat konseptine yöneliyor; daha küçük tekneler, daha uzun konaklamalar ve daha fazla esneklik.

Orient Express Yachts

Seyahat uzmanı Mandy McKaskle, yeni Orient Express yatının “kara temelli bir konaklama anlayışını uyarlamak yerine özellikle deniz için tasarlandığını” söylüyor. Sadece 110 misafir taşıyan yat, bir kayıt stüdyosuna ve özel kiralama hissi veren rotalara sahip. 

Ritz-Carlton Yacht Collection

Lüks seyahat danışmanı Anne Scully, denize resort odaklı bir yaklaşım getiren Luminara’yı öne çıkarıyor. 226 süitiyle, genellikle kara temelli otelleri tercih edenlere hitap ediyor. Asıl cazibe ise rota. Scully, Luminara’nın klişeleşmiş güzergahları bırakıp Asya, Mauritius ve Andamanlar gibi büyük gemilerin gidemediği ya da gitmek istemediği yerlere sefer yaptığını belirtiyor.

Four Seasons Yacht Collection

Embark Beyond’dan seyahat danışmanı Jason Squatriglia, Four Seasons I’e olan talebin “hayatında gördüğü hiçbir şeye benzemediğini” söylüyor. Marka sadakati çılgınlığı körüklüyor; müşteriler 1:1 misafir-personel oranı ve devasa süitler için sabırsızlanıyor. Mart 2026’da hizmete girecek ancak heyecan şimdiden büyüyor.

Embark neden daha dokuz ay sonra gerçekleşecek tatillerden bahsediyor? Çünkü lüks seyahat dünyasında rezervasyonlar şimdiden tamamen dolu. Gezginler takvim yaprağının dönmesini beklerse, hayatlarının tatilinin çoktan tükenmiş olduğunu görebilirler.

Kurul, “Elektronik Sürpriz Kutusu”, “Gizemli Takı Kavanozu 20 Adet Bijuteri Set”, “Sürpriz Kutu Doğal Taş”, “Sürpriz Kozmetik Kutusu” gibi ifadelerle pazarlanan gizemli kutu satışlarında, satışı yapılan kutunun içeriğine ilişkin herhangi bir bilgilendirme ve açıklama yapılmadığını, gizemli kutu ve benzeri satış yöntemlerinin tüketicilerin normal şartlar altında taraf olmayabilecekleri bir tüketici işlemine yönelmelerine neden olabileceğini değerlendirerek söz konusu uygulamaların Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’a aykırı olduğu sonucuna vardı ve anılan reklamlar hakkında durdurma cezası uygulanmasına karar verdi.

Kurul, “Sürpriz Forma Paketi Gizemli Forma Şansına Ne Çıkarsa (Avrupa Takımları)” gibi ifadelerle pazarlanan gizemli kutuların da benzer şekilde haksız ticari uygulama niteliği taşıdığı, tüketicileri yanıltıcı olduğu ve dürüst rekabet ilkelerine aykırılık oluşturduğu gerekçesiyle bu reklamlara da durdurma cezası verdi.

Bir diğer kararında ise Kurul, kutudan çıkabilecek robot süpürge, akıllı saat, oyun konsolu ile kulaklık ve hoparlör görsellerinin kullanıldığını, ayrıca “indirimin bitmesine kalan süre, bu fırsatı kaçırmayın” başlığı altında sahte bir geri sayım sayacına yer verildiğini tespit etti. Kurul, kararında kutulardan çıkabilecek ürünlere ve bu ürünlerin çıkma oranlarına ilişkin tüketicilerin açık şekilde bilgilendirilmediğini, sahte sayaç yoluyla tüketicilerin acele karar vermeye zorlandığını belirtti. Ürünlerin gerçekten çıkma ihtimaline dair hiçbir bilgi sunulmaması ve yapay bir zaman baskısı oluşturulması nedeniyle söz konusu ticari uygulama haksız ve yanıltıcı bulundu. Bu kapsamda ilgili içeriklerin kaldırılmasına, kaldırılmaması halinde ise erişimin engellenmesine karar verildi.

Kurul, söz konusu kararlarında “elektronik”, “kozmetik”, “doğal taş” gibi genel kategoriler belirtilerek satışa sunulan gizemli kutuların yanı sıra, genel kategoriden daha da özelleştirilen “Avrupa takımları forması” gibi ifadelerin de yeterli bilgilendirme ve açıklama sağlamadığını değerlendirdi. Ayrıca Kurul, gizemli kutudan çıkabilecek ürünlerin robot süpürge, akıllı saat, oyun konsolu, kulaklık veya hoparlör gibi ürünler olması halinde, tüketicilerin bu ürünlerin çıkma oranları hakkında açıkça bilgilendirilmesi gerektiğine dikkat çekti. Kurul, gizemli kutuların tüketicileri normal şartlar altında taraf olmayabilecekleri bir tüketici işlemine yönlendirebildiğini, mesafeli satışa konu mal veya hizmetin içeriğine ilişkin belirsizlik yarattığını ve bu nedenle gizemli kutu ve benzeri satış yöntemlerinin reklam yoluyla haksız ticari uygulama oluşturduğunu değerlendirdi.

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin (“Yönetmelik”) “doğruluk ve dürüstlük” başlıklı 7. maddesinin 5. fıkrasının a bendine göre reklamların, “malın; yapısı, bileşimi, tedariki, faydası, riski, aksesuarları, üretim yöntemi ve tarihi, amaca uygunluğu, kullanım şekli, kullanım ömrü ve alanları, teknik özellikleri, verim ve performansı, miktarı, menşei, çevreye etkisi gibi özellikleri” hakkında tüketiciyi doğrudan veya dolaylı olarak yanıltabilecek ifade veya görüntüler içermemesi gerekiyor. Gizemli kutulara ilişkin reklamlarda kutu içerisinden çıkacak ürünlere dair genel bilgi verilse dahi, kutudan çıkabilecek ürünler arasında ekonomik değer ve fayda bakımından orantısızlık bulunması ya da ürünlerin çıkma oranlarına ilişkin açıklamaya yer verilmemesi halinde, bu reklamların Yönetmelik’in 7. maddesinin 3. fıkrası uyarınca ortalama tüketicinin algılama düzeyi ve reklamın tüketici üzerindeki olası etkisi dikkate alınarak hazırlanmadığı değerlendiriliyor. Reklam Kurulu’nun bu kararları doğrultusunda, aynı ürünlerin farklı renk ve konseptlerinin gizemli kutuya dahil edilmesi durumunda, kutudan çıkacak ürünlere ilişkin bilgi verilmesi ve herhangi bir ürünün diğerlerine kıyasla orantısız şekilde baskın olmaması halinde söz konusu reklamların Kanun ve Yönetmelik’e uygun olabileceği ifade ediliyor.

Söz konusu kararlara ilişkin Ticaret Bakanlığı tarafından paylaşılan duyuruda da, bu ürünlerin satışının yapıldığı e-ticaret platformlarına, ilgili ürünlerin satışının engellenmesine yönelik önleyici tedbirler alınması konusunda uyarı gönderildiği bildirildi. Bu gelişmeler, Kurul’un gizemli kutuların içeriğine ve bu ürünlerin çıkma oranlarına ilişkin bilgilendirme içermeyen tanıtımları Kanun ve Yönetmelik hükümlerine aykırı bulduğunu ve gizemli kutu olarak pazarlanan ürünlere yönelik sıkı denetimini sürdüreceğini ortaya koyuyor.

"Müşterilerin favorisi"

Yatırım yoluyla göç sektörünü inceleyen 2025 Yatırım Göçü Yönetici Anketi, Portekiz altın vize programının, “yıllardır süren gecikmelere ve binlerce dosyadan oluşan birikmeye rağmen, firmaların neredeyse yüzde 25’inin bu programı müşterilerinin favorisi olarak gördüğünü” ortaya koydu. Buna kıyasla Yunanistan'ın altın vize programı satışların yüzde 8’ini oluşturdu. İtalya’nın altın vize programı ve Yeni Zelanda’nın aktif yatırımcı vizesi de 2025 boyunca popülerlikte büyük artışlar yaşadı. Anket, mevcut vatandaşlık yasasında yapılacak değişikliklerin sonucuna bağlı olmak kaydıyla, Portekiz’in 2026’da da en çok satılan program olmasının beklendiğini gösteriyor.

Neden Portekiz'i seçiyorlar?

Son beş yılda Portekiz, uygun fiyatlı sağlık hizmetleri, harika iklimi ve yabancı emekliler için avantajlı vergi sistemi sayesinde çok sayıda göçmeni kendine çekti. Ekonomi de iyi durumda; The Economist, kısa süre önce Portekiz’i 2025’in “Yılın Ekonomisi” ilan etti. Bu unvan, dünyanın en gelişmiş 36 ülkesinin analiz edilmesi sonucunda verildi. EuroNews’un aktardığına göre bu değerlendirme; enflasyon, gayrisafi yurt içi hasıla, istihdam ve piyasa verileri gibi ekonomik göstergelere dayanıyor.

Bu cazibe, Portekiz’i evi yapmak isteyenlerin sayısına da yansıyor. Portekiz Entegrasyon, Göç ve İltica Ajansı’na (AIMA) göre 2019’dan bu yana Portekiz’deki yabancı nüfus neredeyse üç katına çıkarak 1,6 milyona ulaştı ve bu rakam toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15’ini temsil ediyor. Portekiz ayrıca göçmenlerin ülkeye gelmesi ve oturum alması için oldukça erişilebilir üç yol sunuyor. D7 vizesi, çok düşük pasif gelir şartı nedeniyle emekliler için iyi bir seçenek. Diğerleri dijital göçebe vizeleriyle geliyor. Bazıları ise Portekiz altın vize programı aracılığıyla ülkeye yerleşiyor. Portekiz'in altın vizesine yönelik Google aramaları, son bir yılda neredeyse yüzde 200 arttı. Bu artış; ABD ve Birleşik Krallık’ta hissedilen siyasi belirsizliklerden, özellikle Birleşik Krallık’ta bütçede servetle ilgili vergiler ve yerleşik olmayanlara yönelik daha sıkı kurallar beklentisinden kaynaklandı.

Yunanistan'ın artan popülaritesi

Ancak bazı göçmenler için Yunanistan giderek daha cazip hale geliyor. Ülke kıyı şeridi, yüzlerce ada ve yılda 300 günden fazla güneşli hava sunarken, tüm bunları uygun maliyet ve yüksek yaşam kalitesiyle birleştiriyor. International Living’in 2026 Yıllık Küresel Emeklilik Endeksi, 35 yıllık tarihinde ilk kez Yunanistan’ı birinci sıraya yerleştirdi. Bunun nedeni olarak “uygun yaşam tarzı, mükemmel özel sağlık hizmetleri, erişilebilir vize seçenekleri ve kıskanılacak Akdeniz iklimi” gösterildi. Aynı endekste Portekiz dördüncü sırada yer aldı.

International Living’in Küresel Çeşitlendirme uzmanı Ted Baumann şunları söylüyor: “Genel olarak bakıldığında, altın vize seçenekleri söz konusu olduğunda Yunanistan’ın sadece yeni Portekiz olduğunu değil belki de ondan bile daha iyi olduğunu söyleyebilirim.”

Yunanistan altın vize programı, yenileme gerektiren mülkler veya konut baskısının daha düşük olduğu bölgelerde yaklaşık 300 bin dolar tutarındaki bir yatırımla başlıyor; Mykonos veya Santorini gibi talep gören bölgelerde ya da 120 metrekarenin üzerindeki mülklerde ise bu tutar 930 bin ABD dolarına kadar çıkıyor. Yunanistan’da asgari kalış şartı bulunmuyor. Buna karşılık Portekiz'in altın vize programı, yaklaşık 558 bin ABD doları tutarındaki bir yatırımla oturum hakkı sağlıyor ve Yunanistan’da olduğu gibi 29 Schengen ülkesinde serbest dolaşım imkanı sunuyor. Altın vize sahiplerinin ve aile üyelerinin Portekiz’de yılda yalnızca yedi gün kalmaları yeterli oluyor.

Air France

Air France’ın en yeni La Première süitlerinde yolcular Avrupa lüksünün tadını çıkarabilir. Buna ünlü şefler Dominique Crenn ve Daniel Boulud’un dünya çapında yemekleri, Jacquemus’un pamuk pijamaları ve şık mahremiyet perdeleri dahil. Yeni La Première kabini, nisan ayında Boeing 777-300ER uçaklarında tanıtıldı ve tüm filonun 2026 sonuna kadar tamamlanması planlanıyor. Yenilenmiş kabinler, Paris-Los Angeles ve New York-Singapur arasında belirli uçuşlarda mevcut.

Lufthansa

Lufthansa’nın yeni Allegris first class’ına adım attığınızda, üç süitten oluşan dört koltukluk özel bir kabinle karşılaşıyorsunuz (orta bölüm iki kişilik ‘Suite Plus’). Özelleştirme burada önemli bir değer; soğutmalı ve ısıtmalı koltuk kontrollerinden ortam aydınlatması seçeneklerine kadar her şey bir iPad aracılığıyla yapılandırılabiliyor. Lufthansa, yeni Allegris first class’ı Münih merkezli Airbus A350-900 filosunda sunuyor ve gelecek aylarda daha fazla uçak devreye girecek.

Japan Airlines

Japan Airlines’ın en yeni first class’ı, yaklaşık 160 cm yüksekliğinde bir kapıya sahip ve geniş bir süite açılıyor. Önceki versiyonuna göre yüzde 100’den fazla daha fazla alan sunuyor. Aslında, iki ek yolcu (her biri kendi emniyet kemeriyle) ana yolcuya katılabiliyor. Hem first hem de business class yolcular, sağlanan Sony kulaklıklarla, Bluetooth ile veya sektörde bir ilk olarak entegre baş dayanağı hoparlörleriyle ses dinlemeyi seçebiliyor. İlk uzun menzilli A350, 2024’te hizmete girdi ve ABD-Tokyo dahil uluslararası rotalarda havayolunun altın standardı haline gelmek üzere.

Yakında yenilikleri sunacaklar

2026 ve sonrasında, bazı havayolları da uzun zamandır beklenen first class koltuklarını tanıtacak. Dünyanın en uzun uçuşu veya nispeten kısa bir Atlantik geçişi olsun, bu havayollarının uluslararası lüks için çıtayı yükseltmesi dört gözle bekleniyor:.

Singapore Airlines

Singapore, çift katlı Airbus A380’lerinde zaten en çok arzu edilen first class süitlerinden birine sahip ancak havayolu ayrıca 800 milyon dolardan fazla bir kabin yenileme projesi kapsamında yeni bir koltuğu tanıtacak. Bu Airbus A350 ile New York-Singapur gibi kritik ultra-uzun menzilli rotalara first class eklemek anlamına geliyor. Tanıtımının 2026’da yapılması bekleniyor.

British Airways

İngiltere’nin bayrak taşıyıcı havayolu, Airbus A380 ve gelecekteki Boeing 777-9 uçaklarında yeni bir first class kabini sunacak. Yeni özellikler arasında daha geniş ve uzun koltuk, 80 santimetrelik bir eğlence ekranı, birlikte yemek yeme alanları ve kapanabilir mahremiyet kapıları yer alıyor. Tanıtım 2026 ortasında yapılacak.

Cathay Pacific

Hong Kong merkezli Cathay Pacific, yaklaşan Boeing 777-9 uçaklarıyla bir sonraki nesil first class’ını tanıtacak. Şu an çok fazla detay bilinmese de havayolunun yeni business class Aria Suites’ine benzerse, 2027’de piyasaya çıktığında rafine bir rezidans lüksü sunması bekleniyor.

Qantas

2027’de Qantas’ın dünyanın en uzun rotalarında uçmaya başlaması bekleniyor; Sydney ve Melbourne’den New York, Paris ve Londra’ya. Airbus A350-1000ULR’lerde gerçekleştirilecek bu kesintisiz uçuşlar, Project Sunrise adıyla anılıyor ve altı süitten oluşan özel bir first class kabini sunacak; her süitte ayrı oturma ve yatma alanı bulunacak.

Forbes Global Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı Kerry Dolan’ın konuşmasında vurguladığı gibi, 30 Altı 30 listesi 14 yılda bir girişimcilik ve inovasyon hareketine dönüştü. Listede yer alan isimlerden 20’den fazlası dolar milyarderi oldu. (Marc Zuckerberg hariç, o listeye eklenmeden önce de öyleydi.) 

Girişimcilikten sanata, spordan bilime birçok farklı alanda başarılarıyla öne çıkan 30 Altı 30, Forbes Türkiye Kurucu Ortağı Ayşe Burçak Güven’in ödül gecesinde yaptığı konuşmada altını çizdiği gibi Türkiye’de gelecek nesle umudu temsil ediyor: “Bu liste, sadece başarıları parlatan bir liste değil. Bu sadece bir ödül teslimi de değil, bir neslin kendinden sonraki nesle kalpten verdiği bir güven mektubu… Bir kuşaktan ötekine emanet edilen bir bayrak olduğunu düşünüyorum.” 

Kobil Group ana sponsorluğunda gerçekleşen ödül törenine QNB Türkiye, Agrotech, Pernod Ricard, CVK Park Bosphorus Hotel, Dreamland, Tezmarin, Voltify, Les Benjamins, Nişantaşı Üniversitesi, Taktik İletişim ve Nora Mice da sponsor olarak destek verdi. Gecenin sonunda ödüllü gençler Bodoslama grubunun canlı performansıyla eğlenceli dakikalar yaşadı.

10 bin kişilik global topluluk

Forbes Türkiye 30 Altı 30 Ödül gecesine katılmak için San Francisco’dan İstanbul’a gelen Forbes Global Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı Kerry A. Dolan, konuşmasında ilk kez 14 yıl önce yayımlanan listenin ortaya çıkışını ve anlamını anlattı: “30 Altı 30 Zirvesi, Forbes gazeteciliğinin temel sloganı olan girişimci kapitalizmin bir kutlaması. Dünya genelinde 30 yaş altı topluluğunun 10 binden fazla üyesi var. Öncelikle, bu bir onur nişanesi. Elbette, gelecekteki başarıyı garantilemiyor ancak bu girişimlerin kurucularının potansiyel yatırımcılar ve nitelikli yeni çalışanlarla görüşmelerine yardımcı oluyor.”

İyi ki varsın Zehra

Fiba Grup Yönetim Kurulu Başkanı Murat Özyeğin, Vakıfbank ve Milli Takım formasıyla Avrupa ve dünya şampiyonluklarında imzası olan Zehra Güneş’e ödül verdi. Özyeğin konuşmasında, “Zehra, bizlere inanılmaz ilham veren, bizleri mutlu eden, ülkesini en iyi şekilde temsil eden biri ve tabii tüm gençlik için bir ilham kaynağı. Kızlarım bu gece seninle aynı sahneyi paylaştığım için beni çok kıskanıyor. Zehra’nın hikayesini gençler duydukça, senin ilham verici hikayende seni rol model seçerek çok daha heyecanlı ve kendilerine hedef koyma noktasında daha da iddialı olacaklar. İyi ki varsın” dedi.

Geleceğimiz parlak

Turcas Petrol Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Aksoy, sağlıklı atıştırmalık BAHS markasını yaratan iki kardeş Baran ve Sarp Kala’ya ödüllerini verdi. Aksoy, gecede şöyle konuştu: “Forbes Türkiye’ye çok teşekkür ederim dünya çapındaki listenin Türkiye’deki yansıması çok önemli. Bu vesileyle annelere teşekkür etmek istiyorum, en iyi hocalara en iyi okullara ulaştırabilmek için gece gündüz çalıştılar. Bu gençler de onun karşılığını verdi. Türkiye’nin geleceğini çok daha parlak görüyorum.” 

Başarının yüzde 99’u başarısızlıktır

Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi İstanbul Ofisi Başkan Yardımcısı Bekir Polat, yapay zeka destekli yatırım modeli geliştiren yatırımcı Oğulcan Lider Kara’ya ödülünü sundu. Polat ödülü şu sözlerle takdim etti: “Gençleri ve girişimcileri yakaladığımızda Honda Motor’un kurucusunun ‘Başarının yüzde 99’u başarısızlıktır’ sözüne referans vermeyi seviyorum. Başarısızlığı göze alan, cesur ve disiplinli bir gayret eninde sonunda başarıya götürüyor. Bu çerçevede Oğulcan’a bu ödülü vermek benim için gurur verici.”

Güçlü ses

Dreamland Ticaret ve Yatırım Danışmanlığı Kurucusu Deniz Tüzüner, iklim aktivisti Seren Anaçoğlu’na ödülünü sundu. Tüzüner, geceye dair “Geleceği şekillendiren ve bu gece ödül alan 30 yaş altındaki tüm gençleri tebrik ediyorum. İklim değişikliği konusunda güçlü sesini ulusal ve uluslararası arenaya taşıyan Seren Anaçoğlu’nu tebrik ediyorum” dedi.

Geleceğin milyarderi

Kobil Group Kurucusu ve CEO’su İsmet Koyun, Spektra Games’in kurucusu 24 yaşındaki Kadir Danışman’a ödülünü verdi. Koyun, “Gencimizi tebrik etmek isterim çünkü 40 milyon insana ulaşmak kolay değil. Bugün bu sayıya ulaşan yakında 150 milyona erişir, geleceğin milyarderi olur. Bugün dünyanın haline bakacak olursak bizim jenerasyon başaramadı. Tek umudum gençlik, bu dünyaya daha iyi sahip çıkarlar diye umuyorum. Biz bir teknoloji platformu geliştirdik ve gençlere yerine göre maddi destek veriyoruz, en önemlisi teknoloji desteği sağlıyoruz” yorumunu yaptı.

Motivasyon kaynağı

Tarım teknolojilerinde çalışan Smart SprayeX/PRO’yu geliştiren Berkay Koçak, ödülünü Agrotech CTO’su Yusuf Aslantürk ve Agrotech Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı Gülbin Güldal’dan aldı. Güldal, törende “Dünyanın sürdürülebilirliği adına tarımı desteklemeye devam edeceğiz, genç kardeşimizi de başarılarından dolayı tebrik ediyorum” derken Yusuf Aslantürk de “Genç arkadaşlarımı görünce inanılmaz motive oldum. Umarım arkalarından gelecek arkadaşlarımıza da ışık olurlar” dedi.

İcat etmek

Çalık Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Çalık, ödülünü verdiği girişimci Umutcan Sürücü’yü “Umutcan ismi gibi geleceğimizin umudu. Seni yürekten kutluyorum. Edison’un güzel bir lafı var ‘İnsanların ihtiyaçlarını tespit ettim sonra icat ettim’ diyor, Umutcan da bir ihtiyacı tespit etmiş imkansızlıklar içinde icat etmiş. Tebrik ediyoruz. Ülkemizin geleceği siz gençlere bağlı ve umudumuz sizlersiniz. İnşallah bu çalışmalarınızı ticarileştirir, globalleştirirsiniz ve Forbes Türkiye de buna vesile olur. Burçak Hanımı ve bütün çalışanlarını da gönülden tebrik ediyorum” sözleriyle kutladı.

Tebrikler

Yıldızlar Yatırım Holding Yönetim Kurulu Üyesi Hakkı Yıldız, From Your Eyes ve ABD’deki NeuroVision AI Tech sistemleri geliştiren Zülal Tannur’a ödül verdi: “Kurucumuz Fehmi Yıldız adına faaliyet gösteren vakıfla Türkiye’nin sosyal ihtiyaçlarına elimizden geldiğince destek veriyoruz. Hatay depreminde de elimizden geldiğince yardımcı olduk. Ekipten çıkan projeyle WeWalk adında akıllı bastonla oradaki gençlere destek çıktık. Zülal ile de yolumuz bölgede kesişti. Seni çok tebrik ediyorum, çok daha da başarılı olacağını inanıyorum.” 

Hayallerden vazgeçmek yok

Harvard’ın liseliler arası ekonomi makalesi yarışmasında birincilik kazanan Cemil Türk’e ödülünü Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi verdi. Türk’ü “Kardeşimizin hikayesini dinlediğimde çok heyecanlandım. Bir anda 17 yaşıma döndüm, o yaşta çok hayallerimiz vardı. Ben hayallerimden vazgeçmedim. Bu kardeşimin de vazgeçmeyeceğini göreceğim. Forbes Türkiye de umuyorum sizleri takip etmeye ve gururla sunmaya devam eder. Önünüz açık, hayal kurmaya devam edin ve asla mücadeleden vazgeçmeyin” diyerek tebrik etti. 

Sihirli ses

Akfen Holding Yönetim Kurulu Üyesi Pelin Akın Özalp, Türk popunun yeni kuşağını sahneye taşıyan Selin Geçit’e ödülünü takdim ederken “Sesinin sihri hepimizi olduğu yerden çıkartıyor. İstanbul Anadolu yakasında yeni projemiz Terminal Kadıköy’de çok güzel bir performans sanatları merkezi yaptık, seni oraya da bekleriz” diyerek kutladı. 

Tenisin yıldızı

Tenis dünyasında Türkiye’nin yükselen değeri Zeynep Sönmez’e ödülünü QNB Yönetim Kurulu Başkanı Ömer Aras verdi: “Ben de tenis oynuyorum. 48 yaşımda başladım, bugün 71 yaşımdayım ve Zeynep’in onda biri kadar oynayamıyorumdur. Tebrik ediyorum.”

Çıtayı yukarı taşıyın

Genç girişimci Tunga Bayrak ödülünü Ege Yapı Yönetim Kurulu Başkanı İnanç Kabadayı’dan aldı. Kabadayı, Bayrak’ı tebrik ederken “Bugün bu sahneye davet edilmeniz başarının ilk adımı, bu gece vizyonerliğiniz ve cesaretiniz ödüllendiriliyor. Dilerim bu gece ödül alan tüm genç kardeşlerimiz önümüzdeki dönemde çıtalarını daha yukarıya doğru çıkaracak” dedi.

Pozitif bakış

Mobilite alanında çalışan girişimci Çağan Koyun’a ödülü Nuh Çimento, Panora GYO, Lider Faktoring, Denge Varlık Yönetim Kurulu Üyesi Aclan Acar takdim etti: “Ödül alan bütün gençleri kutluyorum. Bu gece umudum daha da arttı. Ben hayata pozitif bakan bir insanım, bu gece pozitif bakışım katlandı.” 

Müzik iyileştirir

Limak Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ebru Özdemir, Türkiye’de hip-hop kültürünün önemli temsilcilerinden Motive adıyla bilinen Tolga Can Serbes’e ödül verdi. Özdemir, “Ne varsa gençlerde var. Biz bir yandan Türkiye’nin mühendis kızlarını destekliyoruz bir yandan Limak Filarmoni ile genç müzisyenleri destekliyoruz. Müzik iyileştirir, birleştirir; bizi biz yapan en önemli ortak noktamız… Umuyorum bir gün orkestramızla da beraber sizi dinleme fırsatı buluruz” diyerek kutladı.

Yeni jenerasyon bizden çok daha iyi

Yeditepe Üniversitesi Nöroşirurji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Uğur Türe, AGON Biyoteknoloji şirketinin kurucularından Aleyna Yıldız’a ödülünü verirken “Mesleğimle ilgili gelişme başarmış bir arkadaşa bu ödülü vermek benim için büyük bir onur. Forbes Türkiye’ye çok teşekkür ediyorum. Çalışmalarınızı yakından takip edeceğim. Gençlerin, yeni jenerasyonun bizden çok daha iyi olduğuna ben bir hoca olarak şahidim” dedi. 

İlham 

Rönesans Holding Yönetim Kurulu Başkanı İpek Ilıcak Kayaalp, gecede ödül verdiği genç kadınları destekleyen ‘Turkishe’ girişiminin kurucusu Asiye Bahar Tabanlı’yı “Forbes Türkiye’ye çok teşekkür ediyorum, çok güzel bir gece… Asiye’nin hikayesi beni çok etkiledi çünkü gerçekten birçok kadına alan açabilmiş, kendinden çok daha büyük bir oluşumu hayata geçirebilmiş ilham verici bir genç” sözleriyle kutladı.

Umut verici bir gece

QNB Türkiye Yönetim Kurulu Üyesi ve CEO’su Ömür Tan, PM Biomaterials’ın kurucusu Büşra Köksal’a ödülünü takdim etti: “Umut verici bir gece. QNB Türkiye olarak 10 yıl önce kurduğumuz “Minik Eller Büyük Hayaller” platformuyla 4-14 yaş arasındaki 700 bin çocuğumuzun geleceğe hazırlanması için destek olmaya çalıştık. Umuyorum ki 10 yıl sonra bu çocuklarımız bu sahnede dünyayı şekillendirir hepimize umut verirler. Büşra’nın girişimi Avrupa’nın önde gelen birçok kurumu tarafından gelecek vadeden bir yatırım olarak kabul ediliyor; hem üretim yapıyor hem çevreye destek oluyor o yüzden çok tebrik ediyorum.”

Gerçek hikayelerle dolu

Yapay zeka şirketi Novus’un kurucu ortağı Vorga Can, ödülünü WSI Londra Ülke Direktörü Hande Ocak Başev’in elinden aldı. Başev, “Bu kadar çok yönlü, anlamlı ve gerçek hikayelerle dolu organizasyon için teşekkür ediyorum. Yapay zeka herkesin gündeminde ama Vorga gibi beş yıl boyunca bu alanda çalışan ve bunu insani değerleri de merkezde tutarak yapan çok az, çok tebrik ediyorum” dedi.

Bir sanatçıdan diğerine…

Türkiye’nin en genç piyanistlerinden Nehir Özzengin’e ödülünü sanatçı müzisyen Emir Can İğrek “32 yaşındayım, bu ödülü iki yılla kaçırıyorum. Nehir’in önünde çok güzel yıllar var. Eminim çok güzel şeyler yapacak. Bir ağabey olarak bir tavsiyem olacak, halkın sıkıntılarına sırt çevirmeyen bir sanatçı olmak çok kritik, umarım Nehir bu yolda ilerler” sözleriyle verdi. 

Gurur kaynağı

CVK Park Bosphorus Hotel İstanbul Genel Müdürü Kurtuluş Gültekin, girişimci Hasan Burak Demir’e ödül verirken “Böylesine anlamlı bir akşama ev sahipliği yapmanın büyük gururunu yaşıyoruz. Burak çok önemli bir iş yaptı, hem şirketini büyütüp uluslararası bir alana terfi etti hem de ülkemizi gururlandırdı” dedi.

Yüzde 100 etki

Letven Capital Kurucusu ve CEO’su Kamil Kılıç, Orbina AI’ın kurucusu Dilara Kaplan’a ödülünü verdi: “30 altı 30 listesi Türkiye için çok önemli bir hareket, bir mihenk taşı. Forbes 30 Altı 30 dünya listesine girenlerin sonrasında yüzde 89 başarı oranı var umuyorum ülkemizde yüzde 100 etki yaratırlar.”

Dünya devleri ile rekabet

Kozmetik alanında çalışan The Purest Solutions’ın kurucu ortaklarından Hazal Evliyaoğlu, gecede ödülünü Pernod Ricard Afrika ve Orta Doğu CEO’su Selçuk Tümay’dan aldı. Tümay: “Burada ülkemizin geleceğinde bize ümit veren ve ilham olan sevgili gençlerimizle olmak bizler için büyük bir mutluluk ve onur. Hazal’ı dünya devlerinin domine ettiği bir sektörde söz sahibi olduğu, çok güçlü bir marka yarattığı ve sosyal sorumluk projeleriyle rakiplerinden ayrıştırarak önemli bir yere geldiği için tebrik ediyorum” dedi.

Harvard ve Yale kürsülerinden birincilikle dönen genç bilim insanları… Enkaz altındaki yaşam belirtilerini tespit ederek kriz teknolojilerinde yeni bir sayfa açan bir sistemin kurucusu… NBA parkelerinde Türkiye’yi temsil eden bir pivot; WTA kortlarında hızla yükselen bir tenis yıldızı… Ve Times Meydanı’nın dev ekranlarından dünyaya seslenen genç bir müzisyen…Forbes Türkiye için ‘30 Altı 30’ gelecekte Türkiye’yi şekillendirecek kuşağın öncü bir panoraması. Türkiye’nin geleceğini kodlayan bu isimler, ödüllerini alırken sahnede yalnızca gençler yoktu; ülkenin dönüşümüne yön vermiş, her biri kendi alanında ‘ekol’ kabul edilen duayenler de Forbes Türkiye sahnesindeydi. 

ABD’den ödül töreni için İstanbul’a gelen Forbes Global Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı Kerry A. Dolan’ın da vurguladığı gibi Forbes ve uluslararası partnerleri, Brezilya’dan Belçika’ya, Botsvana’dan Bangkok’a dünyanın ‘30 Altı 30’ buluşmaları düzenliyor. İstanbul’un da  bu küresel ağdaki yerini almasından duydukları memnuniyeti dile getiren Dolan, konuşmasının devamında hareketi doğuran motivasyonu da paylaştı. 14 yıl önce Forbes’un baş editörü Randall Lane’in kafasında şekillenen bu fikrin, yalnızca başarılı gençleri vitrine çıkarmaktan ibaret olmadığını belirterek...

Lane, genç yaşta birkaç dergi kurmuş bir girişimci olarak, risk almanın ne demek olduğunu çok iyi biliyordu; onun hayali, benzer cesareti taşıyan insanların birbirini güçlendirdiği gerçek bir topluluk yaratmaktı. Bugün o hayalin ortakları dünya sahnesinin değiştirici aktörleri artık. Listede kimler yoktu ki… Facebook kurucusu Mark Zuckerberg; Spotify’ın arkasındaki isim Daniel Ek; ByteDance/TikTok’un yaratıcısı Zhang Yiming; ChatGPT’nin ardındaki OpenAI’ın CEO’su Sam Altman… Sanat alanında Bruno Mars, Miley Cyrus, Taylor Swift, Megan Thee Stallion… Ve spor alanında milyonlara ilham veren LeBron James, Steph Curry, Naomi Osaka… 

Sırada 2026 listesi var. Türkiye’yi ve kendi alanlarını akılcı, gerçek çözümlerle dönüştürmeye aday; fikrini somut bir ürüne, araştırmasını uygulanabilir bir çözüme, sahnesini ise ölçülebilir bir etkiye dönüştüren her genç için bu platform açık. ‘30 Altı 30’, gençlere verilen bir ödül olmanın ötesinde; önümüzdeki yılların başarı öykülerinin birlikte yazılacağı, her edisyonla daha da güçlenecek olan bir ekosistem artık.

Seren Anaçoğlu

22 • İklim Aktivisti

Seren Anaçoğlu’nun iklim aktivizmine giden yolunun ilk kıvılcımı, aile büyüklerinden aldığı tasarruf bilinci ve çocukluk merakıydı. Ortaokulda bilim dergilerinde yenilenebilir enerji yazılarını okurken sürdürülebilirlik çalışmalarının yetersizliğini hissediyor; içten içe bir sorumluluk duyuyordu. Balıkesir’den Kabataş Erkek Lisesi’ni kazanıp İstanbul’a geldiğinde bu duygu somutlaştı. Şehrin yoğunluğu, hava kirliliği ve su krizine dair haberler onu harekete geçirdi; okulda su israfını ve plastik tüketimini azaltan projeler yürüttü. Bu çalışmalar, Avrupa Komisyonu tarafından seçilen en genç iklim elçisi olmasını sağladı ve daha lisedeyken Brüksel’de diplomatik toplantılara katıldı. Üniversitede hukuk okurken iklim krizinin çevresel olduğu kadar ciddi bir insan hakları meselesi olduğunu fark etti. Bu kesişim onu kadın - çocuk hakları, çevre ve enerji hukuku alanlarında çalışmaya yönlendirdi. Bugün ise Dr. Jane Goodall’ın kurduğu Roots & Shoots Derneği’nin Türkiye danışma kurulunda yer alıyor.

Aktivizmin duygusal yükü olduğunu kabul ediyor; zaman zaman umudunu yitirse de şirketler, milletvekilleri ve politika yapıcılarla yürüttüğü görüşmelerin değişimi mümkün kıldığına inanıyor. Change.org’daki kampanyaları yüzbinlerce imza topladı. Ona göre mücadele kolektif: “Bir kişinin bir kişiye aktardığı şey bile milyonları birleştirebilir.” Gelecek hedefi net: İklim, çevre ve enerji hukukunda güçlü bir avukat olmak ve bir gün karar verici pozisyonlara gelerek Türkiye’nin iklim politikasını dönüştürmek. En büyük motivasyonu ise çocukken ekrandan izlediği Jane Goodall’ın bugün gerçek bir rol modele dönüşmesiyle güçlenen inancı: “Dünyanın daha iyi bir yer olacağına dair umudum var ve bu umutla çalışıyorum.”

Yağmur Aydemir

26 • Kurucu, Kami

Türkiye’nin hızla büyüyen dijital hikaye ve çizgi roman platformlarından birinin arkasında genç bir girişimci var: Yağmur Aydemir. Henüz Türk-Alman Üniversitesi’nde öğrenciyken geliştirdiği ilk versiyon Çizgi Studio (bugünkü adıyla Kami), daha reklam yapılmadan ilk ayında 1 milyon gösterime ulaşınca yatırım kapısını araladı. Bugün Kami, dört yılda 2 milyondan fazla kullanıcıya ve 350 bini aşkın içeriğe sahip bir yaratıcı platformuna dönüşmüş durumda. Aydemir bu işe kişisel bir hevesle değil, toplumsal bir boşluğu fark ederek başlamış. Türkiye’de anonim hikaye hesaplarının milyonlarca kişi tarafından takip edildiğini gördüğünde “okumak ve üretmek isteyen ama görünürlük bulamayan” geniş bir topluluk olduğunu fark ederek... Bu farkındalık, bir kullanıcıdan gelen mesajla daha da derinleşmiş; okul öncesi öğretmeni olmayı hayal eden bir üyesi, Kami’de yazdığı hikayelerden kazandığı gelirle sınav kitaplarını almış, ardından sınavı kazanarak mesleğine kavuşmuş.

Aydemir işe başladığında yazılım bilmiyordu, ekip kuracak sermayesi de yoktu; bu yüzden önce kendini geliştirdi, Kami’nin ilk sürümünü kendi yazdı. Platformu bugün “okunabilir içerikler için YouTube” diye tanımlıyor. Aydemir, bu yıl 500 Global ve Creators HQ’nun ortak hızlandırma programına kabul edildi. Hedefi MENA bölgesine açılarak kullanıcı sayısını 50 milyonun üzerine taşımak ve içerik üreticileri için daha güçlü bir ekosistem kurmak. Kendini “hırslı ve hedef odaklı” diye tanımlıyor; risk almaktan çekinmiyor. Tek kurucu olmanın zorluklarını yaşasa da vazgeçmemeyi bir prensip haline getirmiş: “Düşersem kalkamam sanırdım. Yardım istemekten hep çekindim. Ama hayat beni konfor alanımdan çıkardı. Şimdi Kami’yi büyütmek için pek çok yolu deneyebildiğimi görüyorum.”

Arif Bayır

22 • Kurucu & CEO, Revor Tech

Arif Bayır için teknoloji, doğrudan insan hayatına temas eden bir sorumluluk alanı. Bir yandan İstanbul Bilgi Üniversitesi Mekatronik Mühendisliği bölümüne devam eden Bayır, diğer yandan afet yönetimi ve sağlık teknolojilerine odaklanan Revor Tech’in de kurucusu. Bayır, girişimcilik yolculuğunun 16 yaşında başladığını söylüyor. 2021’de kurduğu Revor Tech’in yönünü ise Şubat 2023’te yaşanan Hatay depremi belirlemiş. 2024’te ürünlerini tanıttıkları bir etkinlik sırasında standı ziyaret eden bir kadının gözyaşlarına hâkim olamayıp boynuna sarıldığı anı ise şöyle anlatıyor: “Bana baktı ve şunu sordu ‘Geçen sene niye yoktunuz?’ 

Şirketin ilk ürünü Proteo Pack, ultra geniş bant radar ve yapay zeka kullanarak enkaz altındaki kişilerin kalp atışlarını tespit eden bir sistem. Ürün, AFAD, İBB Arama Kurtarma ve ilgili devlet kurumlarının test süreçlerinden geçti. Revor Tech’in ikinci ürünü Revor Care, kamera ya da giyilebilir bir cihaza ihtiyaç duymadan yaşlı bireyler, Alzheimer hastaları ve engelliler için düşme tespiti yapabilen bir sistem olarak geliştirilmiş; hastaneler ve bakım evlerinde pilot uygulamalarla test edilmiş. Ani düşmeleri algılayarak kurum yetkililerine ya da aile bireylerine anlık müdahale imkânı sunan bu teknoloji, bakım süreçlerine yeni bir güvenlik katmanı ekliyor.

Bayır, şirketin Avrupa’ya açılma süreci için farklı ülkelerden davetler aldığını belirtirken Türkiye’de geliştirdiği teknolojileri kullanan 200’ün üzerinde kurumla iş birliği içinde olduğunu söylüyor.

Tunga Bayrak

22 • Kurucu Ortak, Freya

Tunga Bayrak için yapay zeka, yeni bir iletişim biçimi. Yüzme alanında elde ettiği derecelerden nörosimbolik sistemlere, kuantum topluluğu başkanlığından girişimciliğe uzanan bir kariyer çizgisi var.  Pennsylvania Üniversitesi’nde aldığı Bilgisayar bilimi eğitimi sırasında yapay zeka alanında yoğunlaşarak Wharton’da yan dal yaptı, ekibini MIT’te hackathonlara götürdü. 

Girişimcilik tarafında önce üniversite başvuru metinleri üreten bir yapay zeka uygulaması geliştirdi. GPT-3 ve Manim’i birleştirerek metinden videoya matematik anlatan bir sistem geliştirdi; bu süreçte oluşturduğu ses altyapısı ise Tomas Nepala ile birlikte kurduğu Freya’nın temelini oluşturdu. Freya, finans ve sigorta sektörleri başta olmak üzere ABD, Avrupa ve Türkiye’de kurumlar tarafından kullanılan hiper-gerçekçi sesli yapay zeka ajanları geliştiriyor. Bayrak’ın bu proje için çıkış motivasyonu ise kişisel: Geçirdiği omuz ameliyatı sonrası bankalarla ve sigorta şirketiyle yaşadığı iletişim sorunları. Hedefi ise bir kurumu arayan kullanıcının insan ya da yapay zeka fark etmeksizin hızlı, doğal ve yorucu olmayan bir diyalogla çözüm alabilmesi. Freya’yı öne çıkaran iki eksen var. İlki, Türkçe’ye özel eğitilmiş modelleriyle doğal konuşmayı ve doğru anlamayı önceleyen (transformer) tabanlı yapısı. İkincisi ise güvenilirlik: Sistem devreye alınmadan önce binlerce simülasyonla testlerinin yapılıyor olması. 

Freya’nın kısa sürede 30 milyon dolarlık değerlemeye ulaşması, Bayrak’ın erken yaşta edindiği birikimlerin sonucu. Vizyonu ise net: Yapay zeka destekli müşteri hizmetlerinde küresel ölçekte standart belirleyen bir platform kurmak. Ancak ona göre asıl eşik, yapay zekanın kullanıcının niyetini ve duygusunu doğru okuyabildiği an geçilecek.

Dilara Bostancıoğlu

26 • Kurucu, Teamfluencer

Henüz Kabataş Lisesi’ndeyken sosyal medyanın yalnızca bir eğlence alanı olmadığını fark eden Dilara Bostancıoğlu, “Bu dünyanın kodlarını ben yazacağım” diyerek kendi yolunu çizdi.  Bugün 500 binden fazla içerik üreticisini buluşturan Teamfluencer’ın temelinde genç yaşta edindiği bu farkındalık var. 2010’ların sonunda markalar ile influencer’lar arasındaki iletişimi inceleyen Bostancıoğlu, veriye dayalı bir sistem kurmaya karar verdi. “Klişeler değil veriler konuşacak” yaklaşımı, Teamfluencer’ı bir pazarlama aracından çok ölçülebilir sonuç üreten bir teknoloji şirketine dönüştürdü. Henüz 18 yaşındayken Pepsi ile yaptığı ilk satış ise girişimin fikir aşamasından gerçek bir iş modeline geçişinin dönüm noktası.

Boğaziçi Üniversitesi’nde aldığı akademik altyapıyı girişimcilik vizyonuyla birleştiren Bostancıoğlu, aynı yıllarda Boğaziçi Yelken Takımı’nda yer aldı. “Yelken bana rüzgarı değil yönü okumayı öğretti” diyen genç girişimci, 2021’de anonim şirkete dönüşen Teamfluencer’ı büyütürken 2024’te Nevzat Aydın’dan 3 milyon dolar değerleme üzerinden yatırım aldı. Bugün Teamfluencer, Nike’tan Amazon’a küresel markalarla çalışan, yapay zeka tabanlı kampanya yönetimi sunan bir teknoloji platformu. “Biz trendlere tepki veren değil, trendleri önden okuyan bir şirketiz” diyor Bostancıoğlu. ABD pazarına açılan Teamfluencer ekibinin yüzde 80’inin kadınlardan oluşması ise onun fırsat eşitliğine odaklanan liderlik anlayışının somut bir göstergesi.

Vorga Can

29 • Kurucu Ortak, Novus

Vorga Can, yapay zeka, sosyoloji ve felsefe kesişiminde çalışan genç bir teknoloji girişimcisi. Can, Koç Üniversitesi’nde Sosyoloji ve Uluslararası İlişkiler okudu. Ardından Forbes Türkiye’de muhabirlik yaptı. Medya deneyimini Aposto’nun kurucu ekibine katılarak ve yayın yönetmenliği görevini üstlenerek devam ettirdi. Bugün ise bu yolculuk, şirketlerin yapay zekayla dönüşümünü sağlayan teknolojilere uzanıyor. Can’ın 2020’de Egehan Asad ile birlikte kurduğu Novus, Boston ve İstanbul merkezli bir yapay zeka girişimi. QNB, Acıbadem ve Adecco Group gibi kurumlara çağrı merkezi, finans ve sigorta alanlarında yapay zeka ajanları geliştiriyor. AutoContent, 360Sales, FinGenius ve InsurQ&A gibi ürünleriyle işletmelerin içerik üretimi ve veri analizine destek veren çözümler sunuyor.

Kuruluş sonrası MIT Sandbox ve Google for Startups’a kabul edilen Novus, Startup Wise Guys, Venture Lane, Inveo Ventures ve Vestel Ventures gibi yatırımcılarla büyüdü. Son olarak Vestel Ventures liderliğinde 14 milyon dolar değerleme üzerinden 1,5 milyon dolar yatırım alarak küresel ölçeğini hızlandırdı. Can, Novus’un geliştirdiği yapıları “yapay zeka ajanlarının orkestrasyonu” olarak tanımlıyor: “Her alan yapay zeka, yapay zeka ajanları ve bu orkestrasyonlarla kolaylaştırılabilir.” Kendisini “disiplinli ama sezgisel çalışan” biri olarak tanımlayan Vorga Can için teknoloji, sadece verimlilik aracı değil, insan odaklı bir düşünme biçimi.

Kadir Danışman

24 • Kurucu, Spektra Games

Bitlis Tatvan’daki küçük bir internet kafe… Üç arkadaş saatlerdir oyun oynuyor. Tam o sırada 14 yaşındaki Kadir Danışman, masadaki sessizliği bozan o soruyu soruyor: “Neden kendi oyunumuzu yapmıyoruz?” Bu cümle, birkaç ay süren araştırmaların ve uykusuz gecelerin de başlangıcı. Sonunda hazırladıkları oyun 350 bin indirmeye ulaşıyor. Danışman “O zamanlar oyun sektörü bir iş olarak görülmüyordu” diyor. Ama o dönem elde ettikleri gelir, ailelerine bunun gerçek bir ‘iş’ olabileceğini göstermek için yeterli olmuş.

Beş yıl sonra yani 19 yaşındayken, tam bursla kazandığı Koç Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği bölümünü mezun olmadan bıraktı. “Okulda harcadığım vaktin bana geri dönüşü ile kendi işime harcadığım vaktin farkını görünce karar vermek zor olmadı” diyor. Şu ana kadar haklı görünüyor: 2020’de kurduğu Spektra Games, 3,5 yıl içinde 40 milyondan fazla oyuncuya ulaştı.

İlk yıllarda hiç yatırım almadan, kazandıkları her kuruşu bir sonraki projeye aktararak büyüdüler. “Bilgisayar alırken bile on kez düşünüyorduk” diyor. Bu sınırlı kaynaklar, ekibin reflekslerini keskinleştirmiş: “Bizim için önemli olan şey hızdı. Highway Racer Pro’yu üç yılda yapsaydık, piyasanın artık o oyuna ihtiyacı kalmayacaktı. On kişilik bir ekiple bir yılda tamamladık.” 

Highway Racer Pro, 2024’te ABD’de en çok indirilen mobil yarış oyunu oldu. 2025’te ise 45 ülkede “Racing” kategorisinde 1 numaraya yükseldi. Bugün Spektra Games, globalde bu türde faaliyet gösteren birkaç bağımsız stüdyodan biri. Şirketin değerlemesi 20 milyon dolara ulaşmış durumda. Danışman kendisini hâlâ “başarılı” olarak tanımlamıyor. Türkiye’den dünyaya iş üretmeyi umursuyor. “En zeki öğrenciler bu alana girmek istiyor. Biz de o potansiyelin doğru yönlendirilmesi gerektiğine inanıyoruz.”

Hasan Burak Demir

27 • Kurucu, Feraset

Yapay zeka devriminde herkes teknolojiyi konuşuyor. “Ama biz onu insanın gündelik hayatına nasıl sokabileceğimizi düşündük” diyor Feraset’in kurucusu Hasan Burak Demir. Şirketin adını, İngilizce isimlere inat “Feraset” koymuş. “Güzel de oldu, dikkat çekti” diyor. Feraset, şu anda Türkiye’nin önde gelen yapay zeka mobil app şirketlerinden biri ama Demir’in ilk başarılı işi değil. 

Robert Kolej’den sonra Boğaziçi Üniversitesi İşletme Bölümü’nden mezun olan Demir, henüz 23 yaşındayken kurucularından olduğu Zerosum Games’i, dünya devi Zynga’ya satarak Türkiye’nin en genç teknoloji ihracatçılarından biri olmuştu. Feraset ile mobil oyun alanındaki deneyimini yeni bir boyuta taşıdı. “Feraset’i kurarken hedefimiz karmaşık sistemleri sade bir kullanıcı deneyimine dönüştürmekti” diyor. İki kişilik bir çekirdek ekiple kurulan Feraset, 2025’te Play Ventures ve 500 Startups’tan 4,5 milyon dolarlık yatırım aldı.. Şu anda 40 kişilik bir ekibe ulaşan şirketin Müzik.ai, Livensa, Hexa ve Aura gibi popüler yapay zeka tabanlı uygulamaları kısa sürede 40 milyona yakın kullanıcıya ulaştı.

Demir, bu büyümenin ardındaki enerjiyi hep aynı motivasyonla açıklıyor: Son kullanıcıya odaklanmak. Eğitim hayatı boyunca hep derece yapma hırsı olduğunu anlatırken bu hırsı hâlâ kaybetmediğini belli ediyor. “Türkiye’de doğup büyüdüm, Amerika’ya gitmek gibi bir hedefim hiç olmadı. Burada neler yapabilirim, buradaki yetenekleri nasıl değerlendirebiliriz, beni asıl heyecanlandıran bu. İlk şirketimi de burada kurdum, ikincisini de” diyor.

Hazal Evliyaoğlu

29 • Kurucu Ortak, The Purest Solutions

Hazal Evliyaoğlu’nun kariyerinde mühendislikten cilt sağlığına uzanan bilinçli bir dönüşüm var. Evliyaoğlu, Kocaeli Üniversitesi Endüstri Mühendisliği’nden ilk yüzde 10’da mezun oldu; bölüm asistanlığı yaptı, IEEE (Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Enstitüsü) koordinatörlüğünü üstlendi ve bir dönem Yıldız Teknik Üniversitesi’nde eğitim aldı. Ardından Münih’e taşınıp TUM’da (Münih Teknik Üniversitesi) Sürdürülebilir Kaynak Yönetimi yüksek lisansını tamamladı. Bugün kozmetik şirketi The Purest Solutions’ın global operasyonunu Münih’ten yönetiyor.

Markanın ortaya çıkışı ise kişisel bir noktadan başlıyor. Hazal Evliyaoğlu, kendi cilt sorunlarına çözüm ararken ağabeyi Alim Ozan Evliyaoğlu ile 2020’de The Purest Solutions’ı kurmuş. Hedeflerini ise şöyle özetliyor: “Gereksiz vaatlerin değil, gerçekten işe yarayan içeriklerin olduğu bir marka yaratmak.” Bu nedenle şeffaflık politikalarını kuruldukları gün belirleyerek her yeni ürünün formülünü lansmanla birlikte kamuya açık paylaşmışlar. Kullanıcı geri bildirimleri ise yalnızca pazarlama için değil Ar-Ge’nin tam merkezinde konumlanıyor.

Evliyaoğlu’nun sürdürülebilirlik yaklaşımı, marka kültürüne yön verenler arasında. Türkiye’nin ilk plastiksiz kargo sistemlerinden birini hayata geçirdiler. Ürün bittikten sonra ambalajın atılmak yerine yeniden doldurulmasını sağlayan refill sistemini ise tamamen kendi kaynaklarıyla geliştirmişler. Bugün The Purest Solutions, 50’den fazla ülkede satılan bir cilt bakım markasına dönüşmüş durumda. Evliyaoğlu kararlarını sezgiye değil veriye ve kullanıcıya dayandırıyor. Ona göre başarının formülü açık: Bilimsel içerik, şeffaf iletişim ve sürdürülebilir üretim.

Selin Geçit

27 • Sanatçı

Herkes onu “Yalancı Bahar” yorumuyla tanıdı. Sertab Erener ile aynı sahneyi paylaştı. UEFA Champions Fest sahnesine çıktı.  Kariyerindeki en önemli gelişmelerden biri de 2022’de “Enemies” düetiyle Times Square’in göbeğinde yer alan ilk Türk kadın sanatçı ünvanını kazanması oldu.z

Selin Geçit, kendini bildiğinden beri sahneyi seviyor. Henüz dört yaşındayken müziğe olan yatkınlığını fark eden babasının “Şimdi taşlar yerine oturuyor” dediğini söylüyor. Çocukluk yılları tiyatrolarla, müzikallerle ve kesintisiz bir çalışma disipliniyle şekillenerek adım adım profesyonelliğe dönüştü. Bu tercihler, onu Londra’daki BIMM Universitesi’nde ‘yaratıcı müzisyenlik’ programıyla buluşturdu.

Geçit’in müzikal tarzı tek bir kategoriye sığmıyor. Pop, indie ve R&B ritimlerinin arasında özgürce dolaşıyor; tek bir durakta kalmak hiç ona göre değil. Bu devinim, yaşam tarzına da sirayet etmiş. Yıllardır farklı ülkeler arasında gidip geldiği için hiçbir yere tam anlamıyla ait hissedememek, başlangıçta onu tedirgin etmiş. Fakat sonra bu duyguyu kendi hikayesinin ham maddesi olarak görmeyi başardı. Şarkılarındaki çeşitlilik, bu aidiyetsizlik hissinin bir yansıması. 

Seslendirdiği şarkıların sözleri çoğunlukla kendisinin. Bestelerin yapımında yer alıp kliplerin kreatif dünyasını bizzat kuruyor. Temposu sıkı ama ritim değişiyor. Bazen 25 gününü stüdyoda geçirecek kadar yoğun, bazı dönemlerde de kendini dinlemek için es veriyor. Bu iniş çıkışlar ona göre yaratıcı sürecin doğal akışı. Gelecek planlarını yalnızca Türkiye’ye değil global sahneye göre kuruyor. En büyük hayali, Miley Cyrus ya da Steve Wonder gibi isimlerle çalışmak.

Zehra Güneş

26 • Sporcu

Zehra Güneş’e göre sahadaki rekabet kadar hayattaki direnç de önemli. “Bütün gün çalışıp anne olan kadının da, tüm gün çocuk bakan kadının da mücadelesi kıymetli. Biz sadece daha görünür olan taraftayız” derken, milli formayı giydiğinde aklından geçen cümleyi de ekliyor: “Türk kadını olduğunu unutma; mücadele senin ruhunda var.” Çocukluğunda uzaya gitme hayalleri kuran Güneş, 12 yaşında VakıfBank altyapısındaydı; bugün ise kulübün kaptanı. Voleybola başladığı ilk günü anlatırken hâlâ heyecanlanıyor: “VakıfBank A Takımı’yla çıktığım ilk antrenmanı unutamıyorum, Ay’da yürüyormuş gibi hissetmiştim.”

Başarılarının merkezinde kendi potansiyeli üzerine bitmeyen soruları var. “Neyi daha iyi yapabilirim, nerede tökezledim, nasıl kazandım, neden kaybettim?” sorularını yalnızca antrenörleriyle değil, takım arkadaşlarıyla ve psikoloğuyla da konuşuyor. Ona göre başarı, takım oyununu saha dışına taşıyabilmekten geçiyor. Ailesinin desteği ise çok kıymetli. Çocukluğunda imkanlar sınırlı olmasına karşın annesi her gün üç vasıta değiştirerek onu antrenmanlara götürerek baskı kurmadan yalnızca güven vermiş. Bugün hâlâ her maçında, tribünde aynı kararlılıkla yanında. Zehra için disiplin ve tutku birbirinden ayrılmıyor. Paris Olimpiyatları öncesi ameliyat olması gerektiğinde, kadrodan çıkacağının bilinciyle günde sekiz saat tedavi gördüğü dönemi hatırlıyor. UNICEF Çocuk Hakları Savunucusu olarak da yoğun bir takvim yürütüyor; boş zamanlarında film izleyip kitap okuyor.  Gelecek hedefi: Kulübüyle tüm kulvarlarda kupa kaldırmak ve 2028 Los Angeles Olimpiyatları’nda kürsüye çıkmak.

Baran Kala - Sarp Kala

27 • Kurucu Ortaklar, BAHS

Baran ve Sarp Kala, kendi hayatlarında yaşadıkları “sağlıklı ve pratik besine erişim” sorunundan yola çıkarak BAHS markasına imza atan iki kardeş. İlk ürünleri bir protein bar olsa da asıl yolculuk, öğün tozu Ar-Ge’siyle şekillenmiş. İki kardeşin girişimcilikle tanışması ise pandemiden önce, bambaşka bir teknoloji girişimine dayanıyor. Bugün o deneyimindeki hatalarının onları daha planlı, daha dayanıklı iki kurucuya dönüştürdüğünü anlatıyorlar.

Sarp, HEC Lausanne mezunu; yurt dışında eğitimin en büyük katkısının vizyon kazanmak olduğunu düşünüyor. Baran ise Sorbonne’daki eğitimini yarıda bırakıp Türkiye’ye dönmüş. 2021 yılında kurulan BAHS aynı zamanda bir kardeşlik düzeni: Baran stratejiyi çizerken Sarp operasyonu yönetiyor; biri eksik kaldığında diğeri tamamlıyor. Diğer kurucu ortaklar Hüseyin Şimşek ve Akın Özpınar da hâlâ ekibin içinde ve ikili için bu kolektif bilinç çok anlamlı. Baran’ın bu konuda kısa bir cevabı var: “Bir start-up için fikir mi, ekip mi derseniz… Ekip derim.”

BAHS, “sağlıklı yaşam bir trend değil, kültür” yaklaşımıyla ilerliyor. İkili, vegan ve glutensiz ürünleri, bu kavramlar henüz bu denli yaygınlaşmadan önce piyasaya sürdü. Sarp, “O zaman veganizm çok dar bir pazar olarak görülüyordu” diyor. Sürdürülebilirlik şirketin ticari stratejisinden çok kurucuların kişisel prensibi; içeriklerden fiyatlamaya, Ar-Ge’den dağıtıma kadar bütün kararları bu çizgide alıyorlar. Önlerinde Avrupa’da kaliteyle, Orta Doğu ve Asya’da pratik çözümlerle büyüyen bir yol var. Hedefleri 2028’de 80 milyon dolar ciroyu aşmak. Hızlı gidiyorlar ve iş dışında bile işten uzaklaşmıyorlar. Baran’ın tek cümlesi bu durumu özetliyor: “Tatillerden nefret ederim; yaptığım iş beni yormuyor, aksine dinlendiriyor.”

Dilara Kaplan

29 • Kurucu Ortak, Orbina

Dilara Kaplan, gündüz kurumsal projelerde çalışıyor; akşamları ise maaşıyla fonladığı iki ‘junior’ yazılımcıyla kendi yapay zeka modelini inşa ediyordu. Bugün şirketi Orbina, Google, Microsoft ve AWS’ten toplam 1 milyon dolarlık bulut hibesi alan; Allianz, DenizBank, Kiwi ve Aslı Bisiklet gibi markaların müşteri deneyimini yöneten bir teknoloji platformuna dönüştü.

Kaplan çocukluğunda sessiz olduğunu ama çok iyi gözlem yaptığını belirtiyor. Balıkesir Üniversitesi’nde Uluslararası İlişkiler okurken Bandırma’da dört yıl boyunca binlerce genci buluşturan etkinlikler organize etti; topluluk yönetiminin dinamiklerini o yıllarda öğrendi. Mezuniyet sonrası Bilişim Vadisi ve Yıldız Teknopark’ta teknik projelerde görev aldı; teknolojinin altyapısını ve disiplini burada edindi. Orbina ilk kurulduğunda bir içerik platformuydu. Ancak markalarla yapılan testler, gerçek ihtiyacın başka bir yerde olduğunu gösterdi. Kaplan ve ekibi binlerce Türkçe veriyi işleyerek modeller eğitti ve Türkçe konuşabilen yapay zeka ajanları geliştirdi. Bu pivot, Orbina’nın kaderini değiştirdi. Bugün şirket, müşteri deneyimini birkaç dakika içinde çözüp yöneten yapay zeka modelleriyle çalışıyor. Kaplan, tüm bu süreç boyunca kişisel olarak büyük risk aldı. 2023 sonunda bir girişim sermayesinden 100 bin dolarlık borç alarak ekibini kurdu; aylarca maaş almadan çalıştı. Şimdi ise şirket, aynı tutara yaklaşan aylık tekrarlayan gelir seviyesine geldi. Orbina’nın 15 kişilik bir ekibi bulunuyor ve Kaplan’ın en büyük hedeflerinden biri şirketinde  kadın mühendis sayısını artırmak.

Oğulcan Lider Kara

27 • Danışman, Corpera Consulting

Erken yaşta para kaybetmek çoğu insan için caydırıcı olabilir. Lider Kara için tam tersi geçerli. Kara’nın finans piyasalarına ilgisi bir İnternet forumunda rastladığı yatırım stratejileriyle başladı. Liseye giderken dayısının yatırım hesabında işlem yaparak deneyim kazandı. “O yaşta para kaybetmek, bir stratejinin sınırlarını öğrenmenin en hızlı yoluydu” diyor. Finansal sistemin rakamların ötesinde insan davranışıyla şekillendiğini o zamanlar kavradığını anlatıyor.

İstanbul Üniversitesi’nde Amerikan Kültür ve Edebiyatı eğitiminin ardından Koç Üniversitesi’nde işletme yüksek lisansı yapan Kara, Yale Üniversitesi’nin düzenlediği ‘Global Stock Trading Competition’ yarışmasına katıldı. Bu yarışmada, üst üste iki yıl dünya birincisi oldu. İlk senesinde agresif, yüksek hacimli bir al-sat stratejisi izlemiş. İkinci seferde tam tersi, uzun vadeli ve temkinli... İki farklı stratejiyle birincilik kazanmak yatırım dünyasına bakışını netleştirmiş: “Yatırımda en büyük avantaj, belirli bir kalıba saplanmamak. Piyasayı kendi doğasında okumak.” Kara, sosyal medya, haber siteleri ve finansal forumlardan gelen veriyi tarayıp finansal araçlar hakkındaki kullanıcı eğilimlerini ölçüyor ve skorluyor. Sonra bu skoru fiyat hareketleri ve volatilite ile karşılaştırıp aralarında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olup olmadığına bakıyor.

Ona göre “Yapay zeka insanların veriye ulaşımını hızlandırıyor ama muhakeme ve tahmin yürütme hâlâ insanın alanı. Piyasalar doğası gereği insan davranışını yansıtıyor.” Elde ettiği birincilikler sonrasında Oğulcan Lider Kara’ya yatırım bankacılığı alandaki pozisyonlar için “headhunter”lar ulaşmış. ABD’den gelen teklifleri geri çeviren Kara, bireysel yatırımcıların da kurumsal seviyedeki gelişmiş analiz araçlarına erişebilmesini hedeflediklerini söylüyor. Amaçlarının yatırımcıya yalnızca mali tabloları değil, büyüme trendlerini, sektör karşılaştırmalarını ve makro bağlamı birlikte değerlendirebileceği bütüncül bir analiz imkanı sunmak olduğunu vurguluyor. “Birinci olduktan sonra hep ‘Şimdi ne var?’ diye sordum kendime” diyor. “Sanırım beni çalışmaya iten şey, hep bir sonrakini merak etmek!”

Berk Keklik

25 • İçerik Üreticisi

Sosyal medyanın hızla yeni şöhretler yarattığı bir dönemde, mizahını kendi anlatı evrenine dönüştürerek öne çıktı. Kısa videoların anlık tüketildiği bir dünyada üretimini gözlem ve karakter inşası üzerine kurması onu farklı kılan özellikler arasında. Bu hikayenin temeli ise lise yıllarında sahneye çıktığı tiyatro günlerine ait; ileride yaratacağı karakterlerin dili ve tonu da tam burada şekillendi. Bugün Keklik, sosyal medyada 4,6 milyon takipçisiyle kendi jenerasyonunun en güçlü dijital anlatıcılarından biri.

Metroda çektiği “Duraktan Durağa” serisi, geniş kitlelerle kurduğu bağın ilk ciddi adımıydı. Gündelik hayatın küçük anlarını yeniden kurma becerisi, bu projeyle belirginleşti. Üretim sürecinin çıkışını ise şu cümlesi özetliyor: “Fikirler aklıma zaten her yerde geliyor, çünkü Türkiye’deyiz, malzeme bol.” Keklik, dijital dünyanın teorik tarafını daha iyi kavramak için Bahçeşehir Üniversitesi’nde reklamcılık okumaya başladığını anlatıyor. Böylece sahada kurduğu pratik yaratım diline bir de akademik çerçeve ekliyor. Öğretmen bir anne ve eski milli güreşçi bir babaya sahip olması, disiplin ve dayanıklılık açısından güçlü bir arka plan sağlamış.

Yaratıcılığını korumak için zaman zaman bilinçli olarak sade rutinine dönüyor; böylece yeni fikirlerin filizlenmesi için kendine alan açıyor. Tanınırlığın getirdiği değişimler ise onu giderek daha çok ailesine ve kendi iç sesine yaklaştırıyor. Geleceğe dair hayali net: Kısa videoların hızına rağmen kalıcı işler üretmek ve yarattığı her karakter için ayrı bir film çekerek dijitalden sinema uzanan güçlü bir dünya kurmak.

Berkay Koçak

28 • kurucu, Bridgesoft

Bridgesoft’un kurucusu Berkay Koçak, “Bir yazılım bilgisi nasıl optimize ediliyorsa tarımda da kaynak aynı hassasiyetle kullanılmalı” diyor ve ekliyor: “Bizim yaptığımız yalnızca doğru yere ilaç atmak değil; yanlışın sistemden kalkmasını sağlamak.” Yedi yaşında bilgisayar kodlarıyla tanışan Koçak, Yeditepe Üniversitesi’ndeki Bilgisayar Mühendisliği eğitiminin ardından, bir Alman teknoloji şirketinde çalışırken Türkiye’deki tarım süreçlerinin hâlâ büyük ölçüde geleneksel kararlarla yürütüldüğünü fark etti. Bu gözlem, onu teknolojiyi verimliliğe dönüştürecek yolları aramaya itti. Böylece 2021’de yapay zeka ve sensör teknolojisini tarlalara taşıyan Bridgesoft’u kurdu. Şirketin geliştirdiği Smart SprayX/PRO sistemi, traktörlere monte edilen kamera modülleriyle tarlayı milisaniyeler içinde tarıyor; bitkiyi yabancı ottan ayırıyor ve yalnızca gerekli alanlara ilaçlama yapıyor. Böylece kimyasal tüketimi yüzde 90 azalırken su ve yakıt tasarrufu sağlanıyor. Sistem, bulut tabanlı analiz altyapısıyla çalışıyor. Çiftçiler topladıkları verileri çevrimiçi panelden izleyebiliyor, ürün türüne ve toprak yapısına göre ilaçlama aralıklarını ayarlayabiliyor. Yazılım her sezonun yeni verileriyle kendini yeniden eğitiyor.

Bridgesoft, TAGEM (Tarım ve Orman Bakanlığı - Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü) işbirliğiyle Türkiye’nin farklı bölgelerinde pilot uygulamalar yürütülüyor. İngiltere’de de yeşil tarım fonlarından ve saha erişim ağlarından yararlanan şirket, “Smart SprayX” ve “Smart FertiX” adını verdiği akıllı ilaçlama ve sıvı gübreleme sistemleriyle büyüyor. Hedef, Avrupa pazarında yerli üretimle rekabet eden çevreci tarım teknolojilerini yaygınlaştırmak. Koçak’a göre “Yapay zekayı masa başından sahaya indirdiğinizde, teknolojiyle doğa arasında yeni bir dil kuruluyor.”

Çağan Koyun

21 • Kurucu, Spark

Çağan Koyun, 20 yaşında Spark SuperApp’i kurarak e‑mobilite alanında Türkiye’nin ilk kurumsal elektrikli taşıt tanıma çözümünü geliştirdi; milyonlarca kullanıcıya ulaştı. O, kendini sadece girişimci değil “vizyoner” olarak tanımlıyor; çünkü onun için üretmek bugünü değil, geleceği hedeflemek demek. Bu bakış açısını ise lise yıllarında kurduğu FRC robotik takımında, ardından Teknofest’in elektrikli ve otonom araç yarışmalarında kazanmış. Koyun, erken yaşta kurduğu AI-TT (Artificial Intelligence Technologies) takımıyla araç algılama, makine öğrenimi ve otonomi teknolojileri üzerinde çalıştı; elektrikli araçlardan insansız hava araçlarına uzanan bir teknik altyapı edindi.

Bu birikim, üniversiteye başladığında Spark’ın doğmasına yol açtı. Spark, elektrikli araç kullanıcılarına şarj istasyonlarını, rota planlamayı, yol yardım ve sigorta hizmetlerini tek noktadan sunan bir mobilite super app’i. Elektrikli araç sayısının hızla arttığı dönemde regülasyonları, kullanıcı davranışlarını ve sektör boşluklarını analiz ederek yola çıkan Koyun, uygulamayı Avrupa’da 575 bin şarj istasyonuna entegre edebilen bir noktaya taşıdı. Koyun bugün Spark’ı farklı platformlara entegre ederek büyütmeyi hedefliyor.

Genç yaşta girişimcilik ekosisteminin zorluklarını da yakından tanımış. “Ucuz iş gücü, kullanışlı beyin” muamelesinin yaygın olduğunu söylüyor. En büyük kırılma noktası ise yanlış yatırımcı deneyiminden sonra, teknoloji dünyasında 40 yıllık geçmişi olan İsmet Koyun ile yollarının kesişmesi olmuş. Onu “kurtlar sofrasında bir omurga” olarak tanımlıyor. Bu ortaklık, Spark’ın küresel entegrasyonlarını da hızlandırdı. Çağan Koyun için başarı, hızlı büyüme değil; değer üreten, sürdürülebilir bir yol açmak.

Büşra Köksal

25 • Kurucu, PM Biomaterials

Bilime duyduğu çocukluk merakı ve azmi sayesinde Büşra Köksal, 20’li yaşlarında petrokimya sektörünü dönüştürmeye çalışan genç bir sanayici oldu. Hayali akademisyenlikti; ancak bir akademisyeninin yönlendirmesiyle başvurduğu Hamdi Ulukaya Girişimi, hayatının kırılma anıydı. New York’ta aldığı eğitim ve Chobani fabrikasında gördükleri ona yeni bir hedef çizdi: “Benim malzemem de bir gün bu üretim hatlarında olmalı.” 

Bugün kurucusu olduğu Plastic Move ve PM Biomaterials, atık nişastadan üretilen, mevcut polimerlerle yüzde 60’a kadar karışabilen biyobazlı ve geri dönüştürülebilir bir “joker malzeme” geliştiriyor. Ama Köksal’ın farkı sadece malzeme üretmek değil; şeffaflığı iş modelinin merkezine koyması. ‘Greenwashing’e izin vermiyor, markalara doğru beyan zorunluluğu getiriyor. Türkiye’de genç ve kadın bir üretim girişimcisi olmanın mental zorluklarını da saklamıyor; yine de ülkenin potansiyeline güveniyor: “Türkiye, sopayı dikseniz yeşerecek kadar bereketli.” Bugün büyük kimya şirketleriyle masaya oturan Köksal’ın 30 yaşından önce en büyük hedefi geliştirdiği malzemeyi petrokimya tesislerine sokmak. “Eğer o tesislere girersek yaptığımız etki tüm dünyayı sarar.” Köksal için başarı kariyerden çok daha derin bir şey: “Başarı, hayal ettiğin karakter olabilmek.”

Motive

25 • Müzisyen

Motive, gerçek adıyla Tolga Can Serbes, 11 yaşında duyduğu bir şarkıda kendi duygularını bulduğunda müziğin hayatındaki yerini keşfetti. Onun için rap, bir iletişim biçiminden çok onu harekete geçiren içsel bir güç. Rap müzisyeni Tepki ile tanıştıktan sonra MOB Entertainment’a dahil olması ve “Çekmece Flow” ile sahneye çıkması, bu serüvenin ilk adımıydı. 2020’de yayımladığı “Makaveli” albümüyle dikkatleri çekti; 2022’de çıkan “22” isimli albümü Spotify Top 10 listesinde altıncı sıraya kadar yükselerek geniş kitlelerin beğenisini kazandı. Baskıyı bir yük olarak değil, bir “benzin” gibi kullanıyor; temsil ettiği kitlenin de ona sorumluluk değil, motivasyon gücü verdiğini belirtiyor.

Motive’nin üretim disiplininin de kendine göre kuralları var: Bir şarkıya ikinci kez oturduğunda finali hissedemiyorsa o şarkı bitmiyor. Stüdyo onun için bir süreklilik alanı; istikrarla geri dönmeyi, uzun uzun çalışmayı seviyor. Hikayeyi kurarken de her parçanın kendi dilini seçmesine izin veriyor. Ona göre karmaşık bir ritim mi yoksa sade bir anlatım mı gerekeceğini belirleyense şarkının kendisi. Bugün geldiği noktayı sürpriz olarak görmüyor; “10’lu yaşlarımda kurduğum hayaller, şu an gerçeklerim oldu” sözü ise başarısındaki uzun vadeli bir vizyonun yansıması.

Defne Özcan

17 • Pilot Adayı

Türkiye’de solo uçuş gerçekleştiren en genç kadın pilot adayı olan Defne Özcan, mühendislerin arasında büyüyen genç bir kız. Tam da bu nedenle “Mühendis olacağım” farkındalığına sahip. Ancak lisede katıldığı online mühendislik programlarında iki nokta onu hayal kırıklığına uğratmış; ekran başındaki kız sayısının neredeyse yok denecek kadar az olması ve yaşatılan “buraya ait değilsin” hissi. Böylece Özcan var olan eşitsizliği görünür kılmaya karar verdi. Önce sosyal medya üzerinden “Aklım Havada” adını verdiği bir inisiyatif başlattı; ancak paylaşımların sınırlı kaldığını görünce daha güçlü bir adım gerektiğini hissetti. Bu iş için pilotluğu seçme nedenini ise şöyle açıklıyor: Havacılık hâlâ dünyanın en erkek egemen alanlarından biri ve bu alanda bir ilki başarırsam mesajım çok daha geniş kitlelere ulaşmış olacaktı.”

Özcan, 15 yaşında sportif havacılık eğitimine başladı. Teorik eğitimlerin ardından Ultralight Pilot Lisansı (UPL) sürecine dahil oldu ve 19’uncu saatinde solo uçuş yapma yetkinliğini kazandı. Sabahın altısında kalkıp akşama dek yoğun uçuşlarla geçen bir süreç… Cumhuriyet Bayramı’ndan iki gün önce tek başına havalandı ve böylece Türkiye’nin en genç solo uçuş yapan kadını oldu. Ardından gelen medya ilgisi ise tahmin ettiğinden büyüktü. Altı ay sonra bir sürpriz daha yaşadı: Time dergisinin “Yılın Kızları” listesine seçildiğini öğrendi. Time ve LEGO iş birliğinde hikayesinin “legolaştırılması” ise onu dünya çapında görünür kıldı. Bugün temel hedefi, makine mühendisliği. Erkek egemen alanlarda cesaret kırıcı sözler duyduğunu ancak bunun onu etkilemediğini söylüyor: “Tanımadığım insanların ne düşündüğü önemli değil; ben amacımı biliyorum.”

Furkan Öztürk

29 • Bilim İnsanı

Furkan Öztürk, bilime yeni adım atan gençlere şu tavsiyeyi veriyor: “Nev-i şahsına münhasır bireyler olsunlar. İlgi ve tercihlerini kendileri belirlesinler. Çevrenin kendilerini sıradanlaştırmasına karşı dirensinler.” Kendi yolculuğu da böyle başladı. 2014’te üniversite sınavında Türkiye 37’ncisi olmasına rağmen farklı bir bölüme değil, Bilkent Fizik’e yönelme kararı tartışma yaratmıştı. Lisans yıllarında Indiana Üniversitesi, ETH Zürih ve Harvard’da staj yaptı; yoğun madde fiziği üzerine araştırmalar yürüttü ve ilk makalesi American Physical Society dergisinde yayımlandı. 

Harvard’dan gelen davetle 2018’de doktoraya başladı. Üç yıl atom, molekül ve optik fiziği çalıştıktan sonra yönünü yaşamın başlangıcı araştırmalarına çevirdi. Dimitar Sasselov’la yürüttüğü tez çalışmasında, canlılardaki moleküler yönlülük sorununa 175 yıldır aranan açıklamayı getirerek homokiralite problemini yeni bir fizik–kimya–jeoloji çerçevesinde ele aldı. Doğal manyetik minerallerle RNA öncüsünün tek ayna görüntüsünü üretmeyi başaran deney dizisi Science tarafından “çığır açıcı” olarak duyuruldu; Nobel ödüllü Jack Szostak araştırmayı alanın en makul çözümü olarak değerlendirdi. Harvard’ın Goldhaber Ödülü’nü kazandı.

Cambridge King’s College’de yürüttüğü bir yıllık bağımsız çalışmaların ardından, 2025’te 28 yaşındayken Caltech’e profesör olarak atandı ve yaşamın başlangıcı ile yaşayan sistemlerin fiziğine odaklanan Öztürk Lab’i kurdu. Laboratuvarında erken Dünya koşullarının kimyasal süreçlerini, karmaşık doğal sistemlerin fizik ilkelerini ve biyolojik organizasyonun sınırlarını araştırıyor. Los Angeles’ta yaşayan Öztürk; bilim kadar sanat, klasik müzik, koşu, jiu-jitsu ve seyahatle ilgileniyor. Kendi tarzını ise tek cümleyle özetliyor: “Yönlendirilmekten pek hoşlanmam; yanlış bile olsa o yanlışı kendim yapmayı, başkasının yönlendirmesiyle yaptığım doğruya tercih ederim.”

Nehir Özzengin

20 • Piyanist, Besteci

Piyanonun başına geçtiğinde henüz dört yaşındaydı. Nota okumayı bilmeden tuşlara bastığı o ilk ders öğretmeninin dikkatini çekmeye yetmiş. Yaşar Üniversitesi’nde başladığı piyano eğitimine, 15 yaşında tam puanla kabul edildiği dünyanın en saygın konservatuvarlarından Almanya’daki Karlsruhe Müzik Üniversitesi Piyano Bölümü’nde devam ediyor.

Bugüne kadar aralarında İtalya, Belçika, Sırbistan, Lüksemburg ve Slovenya’nın da bulunduğu ülkelerde düzenlenen yarışmalardan 14 uluslararası ödülle dönen genç sanatçı, “Umuda Haykırış” adlı eserini hastalıklarla mücadele eden çocuklara adadı. O süreç, sanatın kişisel bir ifade olmaktan çıkıp toplumsal bir sese dönüşebileceğini fark ettiği dönüm noktası oldu. “Yaratımın belirli bir zamanı yok” diyor. “Sabahın sessizliği ya da akşamın dinginliği... İlham, ritmini bulduğunda geliyor.” Bazen bir film sahnesi, bazen doğanın hareketi, bazen bir çocuğun sesi yeni bir eserin başlangıcı. Klasik altyapısını folk, blues ve Türk ezgileriyle harmanlayarak özgün bir ses kuruyor. Yoğun prova ve konser dönemlerinde kısa yürüyüşler, dengeli beslenme, nefes çalışmaları olmazsa olmazlarından. “Beden ve zihin uyumu olmadan sahneye çıkmam” diyenlerden. Akbank’ın 75’nci yılı için bestelediği proje, müzikal olgunluğunu gösteren en özel işlerinden biri oldu: “Bir kurumun hafızasıyla kendi sesimin birleştiği andı” diyor. Kız çocuklarına da bir mesajı var: “Kimsenin size sınır çizemeyeceğini unutmayın”.

Toprak Razgatlıoğlu

29 • Motosiklet yarışçısı

Üç kez Dünya Superbike Şampiyonu olan Toprak Razgatlıoğlu için her yarış bir hayat dersi gibi. “Düşsen de kalkmayı, kaybetsen de yeniden başlamayı öğreniyorsun. En önemlisi, kazandığın zaman mütevazı kalmayı.” Toprak Razgatlıoğlu’nun motor sporlarına başlaması, Sakarya’da babasının atölyesinde küçük bir 50 cc motosikletle yaptığı ilk denemelere dayanıyor. Onu hem bu spora hem de pist kültürüne erken yaşta taşıyan “Tek Teker Arif” olarak tanınan babasının gösterileri. Razgatlıoğlu, babasının dünya şampiyonluğu hayalini gerçekleştirerek Superbike’ta üç kez zirveye çıktı. 2015’te Avrupa Superstock 600 şampiyonluğu ve 2021’de ilk dünya şampiyonluğunu kazandı. 2024’te BMW ile “imkânsız” görülen şartlarda yeniden zirveye, şampiyonluğa ulaştı ve MotoGP kapısı ona açıldı. Razgatlıoğlu’na göre en büyük destekçileri ailesi, Kenan Sofuoğlu’nun rehberliği ve Red Bull ekibiyle uzun yıllara dayanan iş birliği...

Günlük rutininde erken başlayan antrenmanlar, fiziksel olduğu kadar zihinsel dayanıklılığı da kapsıyor. Yarış dışı zamanlarda denge antrenmanları, simülasyon çalışmaları yapıyor. Piste çıktığında ise tüm stres kayboluyor. MotoGP’de ilk hedefi adaptasyon; orta vadede podyumlar ve şampiyonluk mücadelesi. Türkiye gibi motor sporlarının sınırlı görünürlükte olduğu bir ülkeden dünya zirvesine çıkmanın sorumluluğunu duyuyor ve genç sporcular için bir yol açmak ve Türk bayrağını her pistte temsil etmeye devam etmek istiyor. Razgatlıoğlu’nun bu spordan öğrendiği üç temel değer var; sabır, azim ve mütevazılık. Ona göre gerçek başarı, pistte olduğu kadar karakterde de çizgisini koruyabilmek.

Zeynep Sönmez

23 • Sporcu

Topun sesiyle yankılanan, zamanla gerçekte kendine karşı oynanan bir mücadele… Zeynep Sönmez’in tenis kariyeri, altı yaşında bir oyun alanında başladı.  Her gün biraz daha hızlı koşmak ve biraz daha isabetli vurmak isteği, bugün de onu sahaya çıkaran temel motivasyon. İlk Grand Slam maçında onu en çok etkileyen şey kortun büyüklüğü değil, sessizliği olmuş; kalabalığın ortasında kendi iç sesini duyduğu an.

Kariyerinde unutamadığı diğer anlar arasında 2023 Roland Garros ön elemelerinde üç maç kazanıp Grand Slam ana tablosuna adım atması ile 2024’de gelen ilk WTA şampiyonluğu var. Yine de en önemli dönüm noktalarının kayıplardan sonra geldiğini söylüyor; çünkü her yenilgi ona sabrın önemini göstermiş. WTA sıralamasında 69’uncu basamağa yükselmesi ise yalnızca bir kilometre taşı değil, kendisine “buraya aitim” dediği bir eşik. O, bundan sonrası için rakamlar kadar yolculuğun kendisine de odaklanıyor: İlk 50 hedefi, Grand Slam’lerde ikinci hafta hayali ve bunların ötesinde insan olarak büyüdüğünü hissedeceği bir kariyer.

Kort dışında genç sporculara yol gösterme isteği, spor psikolojisine duyduğu merak ve zihinsel dayanıklılığa dair yaptığı okumalar yolunu çiziyor.  Türkiye’de tenisin çok yaygın olmadığı bir ortamda ilerlemek, çoğu zaman yalnızlıkla baş etmeyi gerektirmiş, fakat o yalnızlığı zamanla içsel bir güç kaynağına dönüştürmüş durumda: “En zoru, inananların az olduğu bir yerde inanmaya devam etmekti. Bazen korttan çok yalnızlıkla mücadele ettim. Ama o yalnızlık beni olgunlaştırdı. Bir noktada anladım ki insanın inancı dış desteğe değil, iç huzuruna dayanmalı.”

Umutcan Sürücü

25 • THY, Uzman Yardımcısı

Umutcan Sürücü, hukuk mezunu olmasına rağmen kariyerini teknolojiye ve havacılığa doğru şekillendiren genç bir ekip lideri. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde okurken girişimciliğe yöneldi ve ilk başarısı, Teknofest’te geliştirdiği valiz hasar tespit projesiyle kazandığı Türkiye birinciliği oldu. Bu başarı ona havacılıkta yeni bir kapı açtı. Hatay Depremi’nde havalimanlarının kapanmasıyla yaşanan krizleri izlerken aklında kritik bir soru belirdi: “Uçaklar ani bir kapanmada nereye yönlendiriliyor?” İstanbul Havalimanı’nın artacak uçuş trafiğini düşününce, bunun sistematik bir çözüme ihtiyaç duyduğunu fark etti.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın yarışmasına ekibiyle katıldı; proje Türkiye üçüncüsü oldu. Asıl dönüm noktası ise Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (ICAO), Birleşmiş Milletler nezdindeki inovasyon yarışmasıydı. Belgelerin kaybolduğu, vize krizlerinin yaşandığı, ekibin dört farklı ülkede olduğu zorlu bir süreç... Ancak Sürücü’nün deyimiyle onları bir arada tutan “inanmak”tı. Sonuç: Yeditepe Üniversitesi’nin yapay zeka tabanlı hava trafik sistemi projesine birincilik ödülü geldi ve Türkiye bu yarışmada ilk kez dereceye girmiş oldu. Projeleri, meteorolojik krizlerde uçakların hangi havalimanına yönlendirileceğini yapay zekayla saniyeler içinde öneren bir sistem. Bugün hâlâ telefonla çözülen kapasite kontrollerini otomatikleştirerek trafik sıkışıklığını, yakıt kaybını ve riskleri azaltıyor. Tam otonom değil; nihai karar insanda kalıyor. “Artacak uçuş ve drone trafiği için bu artık zorunluluk olacak” diyor. Sürücü’nün hedefi net: Projeyi bir - iki yıl içinde Türkiye’de hayata geçirmek ve ardından dünya havalimanlarına taşımak.

Alperen Şengün

23 • Sporcu

Alperen Şengün, iyi bir basketbolcu olmanın gerektirdiği pek çok niteliği tek bir profilde topluyor. Karar verme hızının yüksekliği, post oyunundaki sezgisi ve pas zamanlamasındaki doğal ritmi, onu hücum akışında belirleyici bir rolde.

Şengün’ün basketbola yönelmesi, kardeşini izlerken hissettiği merakla başladı. Bandırma Kırmızı’daki ilk profesyonel sezonu gelişimin temel taşını oluşturdu. Ardından Beşiktaş’ta gösterdiği performans hem Türkiye liginde hem de uluslararası çevrelerde dikkat çekti. Bu çıkış, onu 2021 NBA Draftı’nda 16’ncı sıradan Houston Rockets’a taşıdı. Şengün’ün oyunu, klasik pivot tanımını esneten bir yapıya sahip. Post bölgesinde çözüm üretebilen; aynı pozisyondan oyun kurucu rolüne geçebilen; temas altında dengesini kaybetmeyen bir ‘uzun’ o. Takım arkadaşlarını besleyen pas açıları, alan yaratma becerisi ve oyunu okuma hızı onu en iyilerden biri yapıyor.

2025’te NBA All-Star seçilmesi ve A Milli Takım ile EuroBasket’te gümüş madalya kazanması, kariyerinde hem bireysel hem kolektif anlamda yeni bir eşik. Bir dönem “Baby Jokić” benzetmeleri yapılsa da Şengün son yıllarda oyun stilini o etiketten bağımsızlaştıran, kendi temposunu ve karakterini oluşturan bir çizgide. Houston Rockets’ın yeniden yapılanma döneminde üstlendiği rol de bu dönüşümün parçası. Takımın hücum düzeninde yalnızca fiziksel bir hedef değil; pas trafiğinin başladığı, hücum seçimlerinin şekillendiği bir merkez o.

Asiye Bahar Tabanlı

25 • Kurucu, Turkishe

Köyceğiz’de büyüyen Asiye Bahar Tabanlı, Türk-Alman Üniversitesi’nde Moleküler Biyoloji okurken genç kadınların sesinin daha gür çıkması gerektiğini fark etti. 18 – 25 yaş arası genç kadınlar için eğitim, mentorluk ve liderlik programları sunan bir dayanışma alanı yaratmak istedi. Böylece Turkishe doğdu. Kısa sürede 20 bini aşkın genç kadına ulaşan girişim, şehir bazlı temsilciliklerle büyüyen bir topluluğa dönüştü. Eğitim programları, mentörlük desteği ve geniş profesyonel ağı ve kurum iş birlikleri sayesinde binlerce genç kadının hayatına dokunuyor. Amiral gemisi etkinlikleri “Var Mısın Zirvesi”, her yıl yüzlerce genç kadını rol model liderler, girişimciler ve uzmanlarla bir araya getiriyor.

Adımları test etmek, olasılıkları görmek, işe yarayanı büyütmek… Asiye Bahar Tabanlı’nın karar alma süreci, satranç disiplininin etkilerini taşıyor. “Denemek başarısızlık değil, öğrenme biçimi” diyenlerden. Tabanlı’nın liderlik anlayışı hiyerarşiden yana değil, alan açmaya dayalı: “İyi fikir uygun zeminde çoğalır” inancında. Zorlandığı dönemlerde olumsuz dış seslerin kendi iç sesine dönüşmemesi için güçlü bir mücadeleye giriştiğini söylüyor. Bu süreci görünür kılmak için de “Yapabilirsin” adını verdiği podcast’i başlattı. “Çünkü herkesin hayatında ‘Yapamazsın’ diyen sesler çok fazla. “Kirke’nin Adası” adını verdiği podcast serisi ise bir “kız kardeşlik alanı” ve genç kadınlar için genç kadınlarla birlikte tasarlıyor.

Zülal Tannur

24 • Kurucu, NeuroVision / FromYourEyes

Zülal Tannur bilgisayarla 4,5 yaşında tanıştı; görme oranı yüzde 5’in altındaydı ama ekranda seçebildiği her nesne, onun için bir veri, bir hipotez, bir keşif alanıydı. Çocukluk merakı bugün nörobilim, bilişsel bilim ve yapay zekanın kesişiminde ilerleyen bir akademik yolculuğa dönüştü. Boğaziçi Üniversitesi’ndeki PDR eğitiminin ardından University of Arizona’da sinirbilim ve bilişsel bilim okuyan Tannur, “dünyanın ilk görme engelli nörobilimcilerinden biri olma” hedefiyle çalışıyor.

Liseden itibaren robotik ve yapay zeka topluluklarında aktif olan Tannur, farklı Ar-Ge ekiplerinde liderlik yaptı; Anadolu’da çocuklara bilim setleriyle eğitim verdi. 18 yaşında Microsoft tarafından “teknolojiye yön veren kadın lider” seçildi. Şirketin Türkiye’de lokalize ettiği ilk yapay zeka projelerinde görev aldı, görme engelliler için teknoloji elçisi olarak yetiştirildi ve bir Microsoft partnerinde 59 ülkenin kullanıcı programlarını yönetti. 2023’te FromYourEyes’ı, 2024’te Silicon Valley merkezli NeuroVision’ı kurdu. İki girişim aynı vizyonun farklı damarları: FromYourEyes kapsayıcı teknolojiler geliştirirken, NeuroVision araç ve makine görüş sistemlerine odaklanıyor. Bugün NeuroVision’ın gerçek zamanlı analiz yapan SDK’leri Togg araçlarında çalışıyor; Büyütech ve Ulaştırma Bakanlığı ile yürütülen projelerde Türkiye’nin ulaşım altyapısına entegre ediliyor. Şirketin büyümesinde iki kritik adım var: Microsoft’un sağladığı ilk yatırım ve NVIDIA’nın Inception programıyla başlayan teknik ortaklık. NVIDIA’nın kurucu ortağı Chris Malachowsky, Tannur’un birebir mentoru; gönüllü NVIDIA mühendisleri de şirketin öğrenme hattını besliyor. NeuroVision bugün 25 milyondan fazla görsel ve bin 500 kategoride, 4 milisaniyelik işlem süresiyle yüzde 98 doğruluk sağlayan bir altyapıya sahip. Piyasa değerlemesi 15 milyon dolar seviyesinde. Temposu sabah 04.30’da başlayan Tannur, beş yıl içinde yatırımcı koltuğunda oturmayı hedefliyor: Doğru teknolojiye inanan genç kuruculara destek olmak için.

Cemil Türk

18 • Öğrenci

Coğrafya kader olmak zorunda mı? Cemil Türk’e göre değil. “Yeterince ısrarcı olursak, masaya getirdiğimiz fikirle yerimizi biz belirleriz.” düşüncesine sahip. Mardin doğumlu, Kabataş Erkek Lisesi son sınıf öğrencisi olan Türk, gönderdiği makaleyle Harvard’ın High School International Economics Essay Competition yarışmasını kazanan ilk Türk lise öğrencisi oldu. “Orta Gelirli Ülkelerde Tüketim Vergisine Geçişin Ekonomik Etkileri” başlıklı makalesinde kuşağının ortak kaygısını merkeze aldı; vergiler, ekonomik adalet ve karar alma süreçleri. Harvard’a başvurma motivasyonunu ise oldukça sade anlatıyor: “Türkiye’de hangi arkadaşımla sohbet etsem ekonomi konuşuyoruz.”

Ekonomiyle birlikte felsefe ve diplomasi alanlarına da ilgi duyan Türk, Uluslararası Felsefe Olimpiyatı’nda da Türkiye birincisi olarak milli takımdaydı. Avrupa Gençlik Parlamentosu kapsamında dört ülkede komite başkanlığı yürüttü; uluslararası tartışma kültürünü sahada öğrenerek deneyim kazandı. Avrupa Parlamentosu’nda yaptığı bir konuşmanın milyonlara ulaşması, Türkiye’nin dört bir yanından gençlerin ona yazmasına vesile olmuş. Türk bu ilgiyi “bizim kuşağın potansiyelinin tercümesi” olarak görüyor. Küresel organizasyonlarda genç bir ses olmanın güçlüklerini gülümseyerek aktarıyor. Yaşının yarattığı önyargılara, kulislerde sorulan “Katılımcı mısın, yoksa birinin çocuğu mu?” sorularına alışkın.

Düşünce dünyasını, aşırı katı kuralların büyümeyi; aşırı serbestliğin ise gezegeni tahrip ettiğini savunan bir denge anlayışı şekillendiriyor. İklim ve ekonomi ilişkisine bakışı da bu orta yolun üzerinde yükseliyor; ülkeler arası adil vergilendirme, sürdürülebilirlik ve ekonomik canlılık arasında gerçekçi bir denge. Gelecek hedefi ise uluslararası platformlarda Türkiye’yi temsil etmek. Samantha Power’dan ilham alıyor; iyi bir eğitimden sonra Birleşmiş Milletler veya Avrupa kurumlarında küresel politika üretmek istediğini söylüyor. Liseli bir genç olarak bir panelde Macron’la aynı oturumda yer almak, ona göre tam olarak hedefinin değil ama kararlılığının somut bir yansıması.

Aleyna Yıldız

27 • Kurucu Ortak, Agon Biotechnology

Aleyna Yıldız’ın girişimcilik hikayesi, üniversitenin ikinci sınıfında duyduğu “Sorunu tespit edemediğimiz için birçok hayatı kaybediyoruz” cümlesiyle başladı. O farkındalık, bugün patentli mikrobiyal erken uyarı biyosensör platformuna dönüşen fikrin ilk adımı. Türkiye’nin ilk elektrokimyasal biyosensör üretim altyapısında yer almak ise bu yolculuğun hızlandığı başarılardan biri.

Dokuz Eylül Üniversitesi Metalurji ve Malzeme Mühendisliği mezunu olan Yıldız, 2023’te Cambridge Üniversitesi Maxwell Center’daki Impulse Programme’a seçildi; Almanya’daki Bayreuth Üniversitesi’nde Erasmus kapsamında malzeme bilimi alanında burslu çalıştı. Dokuz Eylül Üniversitesi’nde Moleküler Tıp yüksek lisansına devam ediyor. Kurucusu olduğu Agon Biotechnology ise biyoalgılama teknolojileri ve ilaç geliştirme alanlarında faaliyet gösteriyor. 2019’da üniversite öğrencilerinin oluşturduğu multidisipliner bir ekip olarak başlayan yapı, 2021’de TÜBİTAK 1512 Tekno girişim desteğiyle DEPARK bünyesinde şirketleşti. Burada geliştirilen BioPotentia platformu, gıda ürünlerinde ve sağlık alanında toksinleri 90 saniyede tespit ediyor. Tüm çalışmaları şu gerçeği unutmadan yaptığını belirtiyor: “Bilim sahaya inmeli yoksa eksik kalır.”

TÜBİTAK’tan ve Teknofest’ten aldığı ödüller, ona göre bilime inanan gençler için açılan kapılar. Yaşamda dengesini iş ve özel hayat ayrımıyla değil, aynı vizyonu paylaşan ekip ruhuyla kurmuş. Günleri laboratuvar, üretim alanı ve saha toplantıları arasında geçiyor; akşamları ise kısa yürüyüşlerle. Onu ileri taşıyan asıl motivasyonun ise geliştirdikleri bir teknolojinin başka bir ülkede bir hayat kurtardığını duymak olduğunu söylüyor.

MAYA

2 • Robot Akademisyen

Bu yıl Forbes 30 Altı 30 listesinin en genç finalisti olan Maya’nın öğrencilere bir iyi bir de kötü haberi var. Evet, artık kopya çekmek neredeyse imkansız hale geldi. Ancak güzel haber, buna zaten gerek de kalmayacak. Çünkü söz konusu eğitim olduğunda Maya oldukça marifetli. Yapay zekaya dair karmaşık konuları herkesin anlayacağı şekilde anlatan dijital bir eğitmen o. Türkiye’nin ilk “akademisyen” unvanına sahip insansı robotu olan Akademisyen Maya, Arı Bilgi Teknolojileri Akademisi tarafından Ankara Üniversitesi Teknokent iş birliğiyle geliştirildi.

Maya, eğitimde kişiselleştirilmiş öğrenme sistemlerinin yerli bir örneği. Öğrencilerin hızını, ilgi alanlarını ve bilgi düzeyini analiz ediyor; her birine özel bir öğrenme akışı oluşturuyor. Gerektiğinde konuyu tekrar edip öğrencinin hızına uyum sağlıyor. Arı Bilgi ekibi onu bir yardımcıdan çok, sınıfın aktif bir parçası olarak tanımlıyor. Kod yazımı ve algoritma konularında örnekler sunabiliyor, hafızasında tuttuğu bilgilerle önceki derslere dönebiliyor. Derse birlikte girdiği eğitmen meşgulse bile Maya’ya soru yöneltmek mümkün, yaş ve bilgi seviyesine göre uygun yanıtlar veriyor. Böylece öğrenme kesintisiz hale gelirken öğrencilerde merak duygusu canlı kalıyor. Maya, akademik kadrolarda görev alacak yeni nesil robot eğitimcilerin öncüsü. Artık eğitimde yeni bir dönem başladı: Tahtanın yerini ekran, tebeşirin yerini kod aldı derken kürsüde de artık Maya var.

Metodoloji: Forbes Türkiye’nin 30 Altı 30 listesi çok aşamalı, veriye dayalı olan ve titizlikle yürütülen bir değerlendirme sürecinin ürünü. Yaklaşık 500 başvuru, Forbes Türkiye editörlerinin özenli değerlendirmesiyle önce 60 kişilik bir kısa listeye indirildi. Ardından Forbes Türkiye ekibi ve Forbes yazarlarından oluşan jüri, adayları etki, ölçeklenebilirlik, yenilikçilik, sürdürülebilirlik ve sosyal fayda gibi kriterlerle değerlendirerek nihai 30 ismi belirledi. Bu aşamada listeye yalnızca başvuru yapanlar değil; Forbes Türkiye editörlerinin yıl boyunca yürüttüğü taramalar, akademik araştırmalar ve bağımsız referans kontrolleriyle tespit edilen, ancak başvuru yapmamış güçlü adaylar da dahil edildi. Böylece ortaya, bireysel başarı kadar potansiyeli, etkisi ve yaratılan dönüşümü esas alan, çok katmanlı bir seçki çıkarıldı. Sıralama soyadına göre alfabetik olarak düzenlendi.

Forbes Türkiye 30 Altı 30 ödülleri sahiplerini buldu

Yapay zeka devriminin ön saflarındalar

Kapsamlı değişime rağmen, öncü bir girişimci olmanın gerekleri sabit kalıyor: hayal gücü, zeka ve bolca azim. Bu yılki Forbes 30 altı 30 listesindeki isimler bu özelliklere fazlasıyla sahip ve bunları geleceği şekillendirmek için kullanıyorlar. Şimdi, bir yapay zeka devriminin ortasında, onlar bu dönüşümün ön saflarında yer alıyor. Yeni sınıf, makine öğrenimini kullanarak robot astronotlar geliştirmekten herkesin dahi bir kodlayıcı veya usta bir sanatçı olmasını sağlayacak güçlü araçlar yaratmaya kadar pek çok şey yapıyor.

20 sektörden 600 genç

Listeyi oluşturmak için Forbes muhabirleri güvenilir haber kaynaklarını, sağlam ilişkilerini ve bağımsız uzmanları kullanıyor. Bu yılın jürileri arasında pop yıldızı Olivia Rodrigo, oyuncu Yara Shahidi, milyarder girişimci Palmer Luckey, Forbes’un AI50 listesine göre girişimci May Habib ve basketbolcu Kyle Kuzma yer alıyor. 10 binden fazla aday; etkileri, finansalları ve ölçeklenme potansiyelleri açısından değerlendirildi. Sonuçta hem kültürü hem ekonomileri etkileyen 20 sektörden 600 genç lider belirlendi.

 Bu yılki listenin yüzde 70'ini Z kuşağı üyeleri oluşturuyor ve bu milenyum kuşağının yer aldığı son liste. 2026 listesinin yüzde 41'ini kadınlar, yüzde 58'ini erkekler, yüzde 1'ini ise non-binary bireyler oluşturuyor.

1,5 milyar dolar değerlemeye sahip Decagon’un kurucusu Jesse Zhang’i ele alalım. Duolingo ve ClassPass gibi markaları için müşteri hizmetleri görevlerini yerine getirebilen yapay zeka ajanları satmak amacıyla yatırımcılardan 255 milyon dolar topladı. Zhang şöyle diyor: “Ne zaman büyük bir teknolojik dönüşüm olsa, pek çok şirket için kapılar açılır. Ama harika fikirlerin sayısı genelde çok azdır. Bir kurucu olarak göreviniz bunların hangileri olduğunu bulmaya çalışmak.”

Eğlence dünyasındaki isimler de girişimci olduklarını kanıtlıyor. 29 yaşındaki Claudia Sulewski, YouTube kanalını bu yıl yaklaşık 15 milyon dolar gelir elde eden bir vücut bakım markasına dönüştürdü. 25 yaşındaki Alex Warren, sosyal medya içerik kolektifi Hype House’daki rolünü dünya çapında 5 milyardan fazla dinlenmeye ulaşan (Ordinary) bir hit şarkıya ve ABD’de bir arena turnesine dönüştürdü. 

Forbes’un yayımladığı 15 30 altı 30 listesi boyunca, bu liste bugünün genç liderleri için bir başarı ölçütüne dönüştü. Bu listeye girenler, en büyük yatırımcılar tarafından destekleniyor. Bu yıl listedekiler toplamda 3,8 milyar dolardan fazla yatırım topladı. Listedeki gençlerin toplamda 200 milyon sosyal medya takipçisi var ve dünyayı değiştirecek fikirler üretmeye devam ediyorlar.

Listedeki Türk isimler

Forbes ABD 30 altı 30 listesini Spor, Müzik, Medya, Yapay Zeka, Finans, Sosyal Medya, Perakende & e-ticaret, Enerji & Yeşil Teknoloji, İmalat & Sanayi, Sağlık, Sanat & Tasarım, Hollywood & Eğlence, Eğitim, Sosyal Etki, Ulaşım & Havacılık, Oyunlar, Yiyecek & İçecek, Bilim, Pazarlama & Reklam, Risk Sermayesi başlıkları altında 20 kategoride yayınlıyor. Bu yıl kategorilerde dört Türk genç yer aldı. 

Selin Kocalar

Bu yıl Yapay Zeka kategorisinde Karun Kaushik ile birlikte Delve’i kuran 21 yaşındaki Selin Kocalar da kurucu ortağıyla birlikte listede. Selin Kocalar ve Karun Kaushik, 2023 yılında MIT'nin bir yurt odasında Delve'yi kurdu. İlk fikir, kliniklerde not almayı otomatikleştirmek için yapay zeka tabanlı bir tıbbi yazılım geliştirmekti ancak daha sonra yapay zeka da uyumluluğun ne kadar karmaşık olduğunu fark ettiler. Yön değiştirmeye karar verdiler ve bugün Delve, yapay zeka kodlama şirketi Lovable dahil olmak üzere yaklaşık 500 şirkete uyumluluğu otomatikleştirerek hem zamandan hem de paradan tasarruf etmelerine yardımcı oluyor. 

Startup, Insight Partners liderliğinde 300 milyon dolar değerleme ile 32 milyon dolarlık bir finansman turunu tamamladı. Delve'i kurmadan önce Kocalar, MIT ve Stanford'da araştırmalar yaptı, 20 yaşında 8 makale yayınladı ve lise öğrencisiyken Uluslararası Uzay İstasyonu'na bir deney gönderdi.

Selene Sarı

Enerji & Yeşil Teknoloji kategorisinde ise iki Türk isim var. Bunlardan biri 29 yaşındaki Selene Sarı. Klima sistemlerinde temel sorun, maliyetli ve yüksek enerji kullanımı gerektiren değişiklikler yapmadan daha derin hava filtrasyonu elde etmenin yolunu bulmak oldukça zor. Selene Sarı, “akustik aglomerasyon” adlı bir çözümle Vox Aeris şirketini kurdu. Bu çözümde, tozlu hava akımına belirli ses dalgaları uygulanarak ince parçacıkların çarpışması ve kümelenmesi sağlanıyor, böylece hava akışını kısıtlamadan fiziksel hava filtreleri tarafından daha kolay yakalanıyorlar. Türkiye’den doğan Sarı, UCLA'da havacılık ve uzay mühendisliği okuduktan sonra Imperial College London ve Royal College of Art'ta yüksek lisans yaptı. Tezi, Vox Aeris'in temelini oluşturdu.

Ali Sarılgan

Sarı ile birlikte enerji kategorisinde yer alan diğer isim de 29 yaşındaki Ali Sarılgan. Sarılgan’ın şirketi TrueMeter, yapay zeka ile enerji kullanımını yönetiyor. Şirket, herhangi bir işletmenin elektrik faturalarını otomatik olarak yüzde 10-15 oranında düşürebileceğini ve yüzde 28 daha yüksek bir yenilenebilir enerji karışımına geçirebileceğini iddia ediyor. Hedef, fiziksel mağazaları olan işletmelerin elektrik faturalarını ödemek için varsayılan yöntem haline gelmek ve aynı zamanda ABD'nin karbon emisyonlarını azaltmak. TrueMeter'ı kurmadan önce, Türkiye’de büyüyen Sarılan Stanford'da lisans ve yüksek lisans derecelerini tamamladı. ABD’deki öğrenciliği öncesinde ailesinin çiftliğine elektrik sağlamak için güneş panellerini kendi elleriyle kurdu. Şirket 5,5 milyon dolarlık yatırım aldı.

Can Uncu

Sağlık kategorisinde de Asepha’yı Eunice Wu ile birlikte kuran 25 yaşındaki Can Uncu yer alıyor. Yazılım şirketini kurmadan önce Wu eczacıydı. Günlerinin çoğunu ilaçları karıştırmak ve hastalara tavsiyelerde bulunmak yerine sıkıcı veri girişi ve idari işlerle uğraşarak geçirmekten bıkmıştı. 2023 yılında Can Uncu ile birlikte Asepha'yı kurdu. Bu şirket, yapay zeka yazılımının el yazısı reçeteleri işleyebilmesini, tıbbi kodları doğrulayabilmesini ve faksları (ABD’de eczanelerde hala yaygın olarak kullanılan) işleyebilmesini sağlıyor. Toronto merkezli Asepha, ayrıca yeniden stok doldurma işlemlerini gerçekleştirmek, teslim alma bildirimleri göndermek ve hasta sorularını daha ustaca yönlendirmek için yapay zeka destekli bir telefon sistemi de sunuyor. Startup, 4 milyon dolardan fazla fon topladı.

Aday olmasının ya da aday gösterilmesinin ardından seçkin bir jüri tarafından 30 Altı 30 listesine girmeye hak kazanan gençlere ödüllerini Türkiye’nin ekonomik, kültürel ve yaratıcı alanlarından duayen isimler takdim etti. 

Gecede ödüller; Fiba Grup Yönetim Kurulu Başkanı Murat Özyeğin, Turcas Petrol Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Aksoy, Çalık Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Çalık, Limak Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ebru Özdemir, Yeditepe Üniversitesi Nöroşirurji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Uğur Türe, Kobil Group Kurucu CEO’su İsmet Koyun, Forbes Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Selçuk Burçak Çelik, Forbes Türkiye Medya Grup Başkanı Ayşe Burçak Güven, Rönesans Holding Yönetim Kurulu Başkanı İpek Ilıcak Kayaalp, Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi, QNB Yönetim Kurulu Başkanı Ömer Aras, Yıldızlar Yatırım Holding Yönetim Kurulu Üyesi Hakkı Yıldız, Akfen Holding Yönetim Kurulu Üyesi Pelin Akın Özalp, Ege Yapı Yönetim Kurulu Başkanı İnanç Kabadayı, T.C. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi İstanbul Ofisi Başkan Yardımcısı Bekir Polat, Nuh Çimento–Panora GYO–Lider Faktoring–Denge Varlık Yönetim Kurulu Üyesi Aclan Acar, CVK Park Bosphorus Hotel İstanbul Genel Müdürü Kurtuluş Gültekin, Agrotech CTO’su Yusuf Aslantürk ve Agrotech Yönetim Kurulu Başkanı Danışmanı Gülbin Güldal, sanatçı Emir Can İğrek, QNB Yönetim Kurulu Üyesi ve CEO’su Ömür Tan, Pernod Ricard Afrika ve Ortadoğu CEO’su Selçuk Tümay, Dreamland Ticaret ve Yatırım Danışmanlığı Kurucusu Deniz Tüzüner, Letven Capital Kurucusu ve CEO’su Kamil Kılıç, WSI Ülke Direktörü Hande Ocak Başev ile Prof. Dr. Behçet Yalın Özkara tarafından takdim edildi.

Ödül töreninde konuşan Forbes Türkiye Medya Grup Başkanı Ayşe Burçak Güven, “Bugün yalnızca başarıları değil, gençliğin cesaretini, ışığını ve dünyayı değiştirme gücünü kutluyoruz. Gençler kaderlerini yazarken insanlığa bırakacakları izi de belirler. Bizlerin görevi, gençlerin gücünü buluşturacak bir zemin yaratmaktır. Forbes Türkiye’nin 30 Altı 30 listesiyle onurlandırdığı genç liderler, sadece bir başarı toplamı değil; geleceği kuracak genç liderlerin platformudur. Bu ödüller, bir heykelcikten çok daha fazlası. Bir kuşağın diğerine sessizce devrettiği bir güven bayrağı. Bu gece gençlere destek vermek için burada olan tüm değerli isimlerin varlığı ise çok güçlü bir mesaj taşıyor: ‘Sizin yolunuza inanıyoruz.’ Bizim en büyük dileğimiz, bu emaneti gururla taşıyan genç liderlerimizin, zamanı geldiğinde aynı güveni kendilerinden sonrakilere devretmesidir” dedi. 

Forbes 30 Altı 30 listesi küresel bir fenomene dönüştü

Forbes Global Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı Kerry A. Dolan ise 30 Altı 30 listesinin 14 yıllık geçmişini anlattığı sunumunda, listede yer alan isimlerin içine girdikleri küresel ağ sayesinde çok daha güçlü liderler olarak iş dünyasında yer aldığını söyledi. Kerry A. Dolan, 30 Altı 30 listesinin global ölçekteki önemine dikkat çekerek sözlerine şöyle devam etti:

 “2011’den bu yana Forbes’un 30 Altı 30 listesi küresel bir fenomene dönüştü ve bugün burada gerçekleşen bu etkinlik de bu listenin gücünün bir başka göstergesi. Forbes Türkiye, Arjantin’den Afrika’ya, Avustralya’ya kadar 50’den fazla Forbes dergisi yayımlayan uluslararası partner ağının önemli bir parçası. Bu edisyonların tüm listelerini topladığımızda, dünya genelinde 10 bini aşkın genç liderden oluşan güçlü bir “30 Altı 30” topluluğu ortaya çıkıyor. Forbes ve küresel ortaklarımız sayesinde Brezilya’dan Belçika’ya, Botsvana’dan Bangkok’a kadar birçok şehirde buluşmalar gerçekleştirdik. Bugün İstanbul’da Türkiye’nin de bu küresel ağın bir parçası olmasını sağladığınız için sizleri tebrik ediyorum. Forbes’un 108 yıllık girişimci ruhunu yansıtan 30 Altı 30 listesi, son 14 yılda inovasyon ve yaratıcılığın dünya çapında bir hareketine dönüştü. Forbes Türkiye’nin bu yılki listesinde yer alan tüm genç liderleri içtenlikle kutluyorum. Dünya, sizin gibi fark yaratma cesaretine sahip insanlar sayesinde daha iyi bir yer haline geliyor.”

30 Altı 30 listesinde kimler var?

Teknolojiyi insan hayatına temas eden bir sorumluluk alanı olarak gören ve 17 yaşında hayata geçirdiği Look Market ile yüz binlerce kişiye ulaşan pazar yeri kurduktan sonra yönünü afet teknolojilerine çeviren ve geliştirdiği sistemle enkaz altındaki insanların kalp atışlarını tespit eden Arif Bayır, sağlıklı yaşamı ulaşılabilir kılmak amacıyla kurdukları BAHS ile doğal içerikli atıştırmalıkları ve öğün alternatiflerini odağına alan Baran ve Sarp Kala kardeşler, Hatay depremi sırasında hava sahası kapanınca geliştirdiği ‘Yönlendirme ve Destek Sistemi’ ile kriz anlarında uçuş trafiğini yönlendirmek için çözümler sunarak adından söz ettiren Umutcan Sürücü, Türkiye’nin ilk elektrokimyasal biyosensör üretim altyapısını kuran AGON Biyoteknoloji şirketinin kurucularından Aleyna Yıldız ödül alan isimler arasında yer aldı. 

Sıfır sermayeyle kurduğu Spektra Games ile üç yılda dünya çapında 40 milyondan fazla oyuncuya ulaşan Kadir Danışman, Türkiye’de solo uçuş yapan en genç kadın pilot olarak havacılık tarihine geçen Defne Özcan, proteinlerin ve amino asitlerin ‘neden sol elli’ olduklarını açıklayan teorisiyle bilimin yönünü değiştiren ve yaşamın kimyasal kökenine ışık tutan çalışmaları önemli bilim dergilerinde referans gösterilen Furkan Öztürk, kadınların potansiyelini güçlendiren bir dayanışma ekosistemi yaratan ve genç kadınların kişisel ve profesyonel gelişimini destekleyen ‘Turkishe’ adlı girişimi kuran Asiye Bahar Tabanlı da 2025 30 Altı 30 listesinin dikkat çeken isimleri oldu. 

Yapay görme sistemleri ve hiper-gerçekçi ses altyapısı sağlayan girişimlerle dikkat çektiler

Henüz 17 yaşında ve Kabataş Erkek Lisesi öğrencisi olan, Harvard’ın liseliler arası ekonomi makalesi yarışmasında birincilik kazanan Cemil Türk, görme yetisini kaybettikten sonra dünyayı yeniden tanımlamayı seçen, Türkiye’de kurduğu FROM YOUR EYES ve ABD’deki NeuroVision AI Tech ile biyolojik görmeyi taklit eden yapay görme sistemleri geliştiren Zülal Tannur, şirketi Freya ile işletmelerin kendi yapay zeka telefon ajanlarını güvenli şekilde tasarlayıp test etmesini sağlayan, hiper-gerçekçi bir ses altyapısı sunan Tunga Bayrak, Yale Üniversitesi’nin yatırım yarışmasında iki yıl üst üste dünya birincisi olarak finans dünyasının dikkatini çeken kıdemli danışman olarak çalışırken, geliştirdiği yapay zeka destekli yatırım modeliyle test süreçlerinde yüzde 90 başarı oranına ulaşan Oğulcan Lider Kara da Türkiye’nin genç liderleri olarak Forbes 30 Altı 30’da ödüllerini aldı. 

Geçen yıl kurduğu ‘Spark SuperApp’ ile e-mobilite alanında kısa sürede fark yaratan ve girişimiyle Türkiye’deki bütün elektrikli otomobil şarj istasyonlarına  MiniApp üzerinden erişim sağlayan Çağan Koyun, kurucusu olduğu Teamfluencer ile 500 binden fazla içerik üreticisini, sayıları bini bulan global markayla aynı ekosistemde buluşturmayı başaran Dilara Bostancıoğlu, oyun kodlarından küresel teknoloji ekosistemine uzanan yolculuğunda, ‘genç yaşta da dünyayı değiştirebileceğini’ kanıtlayan Hasan Burak Demir, kurucusu olduğu Bridgesoft ile tarımda yapay zeka kullanarak pestisit kullanımını yüzde 90, sıvı gübre tüketimini yüzde 50 azaltan Smart SprayeX/PRO’yu geliştiren Berkay Koçak 30 Altı 30 listesine girerek başarılarını bir kez daha kanıtlamış oldu. 

Kurucusu olduğu PM Biomaterials ile karbon-negatif biyopolimerler üreterek, sürdürülebilir ambalaj ve malzeme dünyasına yeni bir sayfa açan Büşra Köksal, 100 milyon doların üzerinde değerlemeye ulaşan The Purest Solutions’ın kurucu ortaklarından Hazal Evliyaoğlu, 2019’dan bu yana Youth For Climate Türkiye Direktörü olarak gençlerin iklim politikalarında söz sahibi olduğu projelere liderlik eden, Avrupa Komisyonu tarafından ‘Avrupa’nın En Genç İklim Elçilerinden’ biri seçilen Seren Anaçoğlu, kurduğu "Orbina AI" ile Türkiye’nin ilk yerli dil modellerini geliştiren Dilara Kaplan, 2020’de kurucu ortağı olduğu Novus ile Boston ve İstanbul merkezli bir AI şirketi yaratan, MIT Sandbox desteğiyle geliştirilen Novus Writer ile Amerika’da AI 100 listesine giren Vorga Can da ödül alan isimlerdendi.

Spor, sanat ve eğlence dünyasının genç yetenekleri de ödüllerini aldı

Vakıfbank ve Milli Takım formasıyla Avrupa ve dünya şampiyonluklarında imzası olan Zehra Güneş, tenis dünyasında Türkiye’nin yükselen değeri Zeynep Sönmez, NBA’de ‘All-Star seviyesine’ ulaşma yolunda ilerleyen ilk Türk pivot olarak tarihe geçmeye hazırlanan Alperen Şengün ile motosiklet sporunda Avrupa pistlerinden Dünya Şampiyonluğu’na uzanan yolculuğunda, Türkiye’nin adını altın harflerle yazdıran Toprak Razgatlıoğlu spor dünyasının ödül alan isimleri arasında yer aldı. 

Hip-hop kültürünün önemli temsilcilerinden Motive (Tolga Can Serbes), Aralık 2022’de “Enemies” düetiyle Times Square’e çıkan ilk Türk kadın sanatçı olan, sesi, tarzı ve uluslararası vizyonuyla Türk popunun yeni kuşağını sahneye taşıyan Selin Geçit, uluslararası başarılara imza atan ve Türkiye’nin en genç piyanistlerinden olan Nehir Özzengin müzik dalında ödül alan isimler oldu. 5 milyona yakın takipçisiyle fenomene dönüşen, dijital çağda mizahın dilini ‘Überküloz’ adıyla yansıtan Berk Keklik de 30 Altı 30 listesine girerek başarılarına bir yenisini daha ekledi. 

Türkiye’nin ilk akademisyen ünvanlı robotu Maya da +1 olarak 30 Altı 30 listesinde

Forbes Türkiye 30 Altı 30’un dikkat çeken ödüllerinden biri de akademisyen ünvanına sahip  robot Maya’nın oldu. Arı Bilgi Bilişim Teknolojileri Akademisi’nin geliştirdiği, Ankara Üniversitesi Teknokent’ten akademisyen ünvanı alan, Türkiye’nin dijital eğitim dönüşümünün sembolü Maya, ödül töreninin sonunda Prof. Dr. Behçet Yalın Özkara ile olan diyaloğuyla geceye renk kattı. 

Forbes markasının doğduğu ABD’de 2011, Avrupa ve Asya’da 2016 yılından beri oluşturulan 30 Altı 30 listelerinde bugüne kadar Mark Zuckerberg, LeBron James, Malala Yousafzai, Miley Cyrus gibi pek çok isim yer aldı. 
 
Kobil Group ana sponsorluğunda gerçekleşen Forbes Türkiye 30 Altı 30- 2025 ödül töreninde QNB, Pernod Ricard, CVK Park Bosphorus Hotel, Dreamland, Tezmarin, Voltify, Les Benjamins, Nişantaşı Üniversitesi, Agrotech, Taktik İletişim ve Nora Mice sponsor olarak yer aldı. 

Forbes Türkiye 30 Altı 30- 2026 yılı listesi için buradan başvurabilirsiniz.  

Farklı sektörlerden şirketlerin üst düzey pazarlama yöneticilerinin bir araya geldiği toplantıda, yapay zekanın pazarlama dünyasındaki rolü ve liderlerin bu dönüşümde üstlenmesi gereken kritik sorumluluklar ele alındı. Son olarak, Forbes ve WSI iş birliğinin bu alandaki yol haritasına nasıl katkı sağlayabileceği tartışıldı. Bu buluşmada yapay zekayla birlikte pazarlamadaki paradigma değişimi üzerine fikir alışverişinde bulunulurken, şirketlerin organizasyon yapılarındaki dönüşüm ve liderlerin bu alandaki deneyimleri konuşuldu.

Yeni çağın eşiğinde

Ayşe Burçak Güven
Forbes Türkiye Medya Grup Başkanı ve Kurucu Ortağı

Yapay zeka hepimizin hayatını kökten değiştiren, devrimsel bir dönemi temsil ediyor. Sadece teknolojiyle sınırlı değil, düşünme biçimimizi, iş yapış şekillerimizi ve toplumsal yapımızı dönüştürüyor. Üstelik bu değişim inanılmaz bir hızla gerçekleşiyor. İki ya da beş yıl sonrasına dair yaptığımız öngörüler, bazen altı ay içinde gerçeğe dönüşüyor.

Søren Kierkegaard’ın çok sevdiğim bir sözü vardır: “Hayat sadece geriye dönüp bakıldığında anlaşılabilir ama ileriye dönük yaşanabilir.” Genelde yaşadıklarımızı sonradan anlamlandırırız. Ancak yapay zekada durum farklı. Çünkü şu anda, tam da bu dönüşümün içindeyiz ve bunun farkındayız. Kimi zaman heyecan duyuyoruz, kimi zaman da ürküyoruz. İşlerimiz, rollerimiz, toplumsal düzen nereye evrilecek diye düşünüyoruz.

Ama biz bu dönüşümün önünde savrulmak yerine, dalganın gücünü kullanmak istiyoruz. Tıpkı sörf yapar gibi... Yapay zekayı bir tehdit değil, bir fırsat olarak görmek ve onunla birlikte yeni bir çağ inşa etmek istiyoruz. Yapay Zeka Yuvarlak Masa Toplantıları’nı yapmamızın nedeni de tam olarak bu. Bu toplantıyı dünyanın en büyük dijital danışmanlık şirketlerinden biri olan WSI ile birlikte düzenliyoruz. Forbes olarak biz, içeriğin gücüne çok inanıyoruz. Bugün bilgi bolluğu içinde en kıymetli şey, derinlik ve etkidir. Biz de her etkinliğimizde, gerçekten değer yaratan, sürdürülebilir ve ölçülebilir etkisi olan içerikler üretmeyi hedefliyoruz.

Bu anlayışla WSI ile birlikte, yıl sonunda Türkiye’nin ilk “Yapay Zeka Liderlik Endeksi”ni yayımlayacağız. Bu endeksi sadece yerel düzeyde değil küresel ölçekte de anlamlı kılmak istiyoruz. Bu endeks diğer ülkelerle kıyaslanabilir, gelişimimizi ölçebileceğimiz bir yapıda olacak. Endeksin metodolojisi ve etik denetimi Oxford Üniversitesi’nin Said Business School’u tarafından yürütülüyor. Bu toplantılar da sürecin önemli bir parçası. Çünkü biz medya olarak yalnızca anlatan değil dönüşümün içinde yer alan, onu belgeleyen ve yönlendiren bir rol üstleniyoruz.

“Yapay zeka korkulacak bir güç değil yön verilebilecek bir enerji. iş yapış biçimlerimizle birlikte düşünme ve karar alma süreçlerimizi de yeniden tanımlıyor. Bu dalganın önünde sürüklenmek yerine, o dalgayı yönlendirmeyi öğrenmemiz gerekiyor.” -Ayşe Burçak Güven

Organizasyon yapıları temelden değişiyor

Hande Ocak Başev
WSI İngiltere ve Türkiye Yönetici Ortağı 

Yapay zekanın iş dünyasında yarattığı fark, yalnızca işleri hızlandırmak ya da verimliliği artırmakla  tanımlanmıyor, işi tamamen değiştiriyor. Artık bir ürün sadece üretildiği anda değil, kullanıldığı süreçte de gelişiyor. Örneğin, Tesla araçları satıldıktan aylar sonra dahi sürekli güncellemelerle değer kazanıyor. Bu, bilgi eklendikçe ürünün kendisinin de evrildiği yeni bir ekonomik modelin işareti. Yapay zeka, iş yapış biçimlerimizi dönüştürürken, organizasyon yapılarımızı da temelden değiştiriyor. Eskiden Microsoft gibi teknoloji devlerinde beş - altı mühendise bir yönetici düşerken bugün bu sayı 10 kişiye kadar çıktı.

Orta kademe yöneticilik modeli yavaş yavaş ortadan kalkıyor; karar alma süreçleri yukarıdan aşağıya iniyor, hiyerarşik yapılar yerini ağ temelli, çevik yapılara bırakıyor. Bu dönüşüm, her liderin kendine şu soruları sormasını gerektiriyor: Ben hangi veriyi topluyorum? Bu veriyle ne yapabilirim? Ürünümü ya da hizmetimi bu değişimin içinde nasıl yeniden tanımlayabilirim?

Kesin olan şu: Organizasyonlar değişecek. Tahminim, önümüzdeki 10 - 15 yıl içinde orta kademe yönetim anlayışı tamamen farklılaşacak. Ardından da “super intelligent” sistemlerin dönemi başlayacak. Yeni liderlik modelinde ilginç bir değişim yaşıyoruz. Özellikle üretken yapay zekanın etkisiyle artık sadece fikirleri geliştiren değil, o fikirleri uygulayan hale geldik. Yapay zeka öyle iyi analizler yapıyor ki yöneticilerin karar alma hızı dünya genelinde 10 kat arttı. Çünkü yapay zeka, hızlı analiz yeteneği sayesinde karar süreçlerinde doğrudan bir ortak haline geldi.

Bugün bir kod yazıcısı, yapay zeka ajanları sayesinde iki kişinin yaptığı işi tek başına yapabiliyor. McKinsey ve Goldman Sachs’ın araştırmalarına göre 2030’a kadar ofis görevlerinin yüzde 70’i yapay zeka tarafından üstlenilecek. Bu noktada kritik soru şu: “Bir pazarlama lideri olarak, kontrol mekanizmam nerede başlıyor, nerede bitiyor? İnsan ve yapay zeka arasında sorumluluk paylaşımını nasıl yapacağım?” Bu sadece teknoloji değil, liderlik yetkinliği meselesi.

Rekabetin tanımı da değişiyor. Eskiden bir şirketin gücü ofis sayısı, çalışan sayısı, cirosu ya da üretim kapasitesiyle ölçülürdü. Artık bunlar önemli ama yeterli değil. Yeni dönemin gücü veri hakimiyetinde. Burada Türkiye’ye özgü bir zorluk da var. Biz hata yapmaktan çekiniyoruz, oysa Amerika’da hata “öğrenme deneyimi” olarak görülüyor. Yapay zeka gibi yeni gelişen bir alanda hata yapmak kaçınılmaz. Bu yüzden “deneme” hızımızı artırmamız gerekiyor.

Çünkü artık beklenmedik oyuncular da sahneye çıkabiliyor. Örneğin kimya şirketi BASF, geliştirdiği sensörlerle bir anda dünyanın en büyük tarım makinesi üreticilerinden John Deere’a rakip hale geldi. Yani bir sabah hiç tahmin etmediğiniz bir sektör, sizin rakibiniz olabilir. Bu yüzden her pazarlama liderinin şunu düşünmesi gerekiyor: Benim sektörümde veriyle kim, ne yapabilir?

Ürünler değişiyor, rekabet değişiyor, sektör ayrımları bulanıklaşıyor, organizasyon yapıları dönüşüyor. Dolayısıyla liderlerin bu konuda çok daha fazla bilgi sahibi olması şart. Dünya genelinde pazarlamacıların yapay zekayı benimseme oranı hızla artıyor. McKinsey’in araştırmasına göre son iki yılda adaptasyon oranı 18 puan yükseldi. En çok kullanılan araç hâlâ ChatGPT. Bu olumlu bir tablo ama aynı zamanda gösteriyor ki yapay zeka hâlâ daha çok hız ve kolaylık için kullanılıyor. Oysa asıl potansiyel, iş sonuçlarını kökten değiştirme gücünde.

Bugün şirketlerin yüzde 95’i, yapay zeka yatırımlarından beklediği getiriyi alamıyor. Bunun nedeni, “yapay zeka” dediğimiz alanın 258 farklı teknolojiye dayanması. Biz genellikle “generative AI” yani üretken yapay zeka kısmına odaklanıyoruz. Oysa bu yalnızca buzdağının görünen yüzü. Gerçek dönüşüm, analitik, öngörücü ve stratejik yapay zeka sistemleriyle mümkün olacak. Bu da liderlerin teknolojiye stratejik bir ortak olarak yaklaşmasını gerektiriyor.

Yeni dönem: Çoklu veri, otonomi ve üst akıl çağı

Bugün yapay zeka dendiğinde artık sadece üretken sistemlerden değil, çok daha gelişmiş, kendi kendine karar alabilen modellerden söz ediyoruz.

Bu dönüşümün dört temel başlığı var:

1. Multimodal AI – Çoklu veriyle anlam çıkarma

Yapay zekanın metin, ses, video ve görüntüyü birlikte analiz eden bir yapıya evrildiğini görüyoruz. 2023’te üretken YZ içinde yalnızca yüzde 1’lik bir paya sahip olan “multimodal” sistemlerin 2027’de yüzde 40’a ulaşması bekleniyor.

Bu sistemler, bir müşterinin markanız hakkında paylaştığı bir videodaki ses tonunu, yüz ifadesini ve görsel bağlamı aynı anda analiz edebiliyor. Böylece pazarlama yöneticileri için “gerçek duygusal durumu” tespit edebilme, yani çok boyutlu deneyim analizi dönemi başlıyor. Bu altyapı artık hazır; önümüzdeki iki yıl içinde aktif şekilde kullanılabilir hale gelecek.

2. Agentic AI – Otonom pazarlama sistemleri

McKinsey’nin pazarlamanın geleceği için en önemli trend olarak tanımladığı “Agentic AI”, insan müdahalesi olmadan karar alıp eyleme geçebilen özerk sistemleri ifade ediyor. Bugüne kadar kullandığımız dar yapay zeka sistemleri bir işi çok iyi yapıyordu; ancak tek bir alana sıkışıyordu. Özerk YZ ise geri bildirim veren ve sürekli öğrenen otonom bir model. Bu da pazarlama dünyasında uçtan uca otonom operasyonların önünü açıyor: Hedefi belirleyen, stratejiyi planlayan, uygulayan ve raporlayan sistemlerden bahsediyoruz. Bu yüzden her pazarlama liderinin, bu teknolojiyi anlaması ve süreçlerine nasıl entegre edeceğini bugünden planlaması gerekiyor.

3. Neuro-symbolic AI – Akıl yürüten sistemler

Yapay zekanın istatistiksel öğrenme kapasitesini, insan benzeri akıl yürütme yeteneğiyle birleştiren bu yeni yaklaşım, yapay genel zekaya giden yolda en büyük adım olarak görülüyor. Geleneksel sistemler sadece örneklerden öğrenirken nöro-sembolik YZ hem örneklerden öğreniyor hem de mantıksal kurallara ve istisnalara uyuyor. Yani tahmin yapmakla kalmıyor, gerekçesini de sunuyor, şeffaflığı artırıyor. Bu da özellikle pazarlamada güven ve etik perspektifinden büyük önem taşıyor.

4. Quantum AI – Hızın ötesinde bir zeka

Kuantum bilgisayarlar, 10 septrilyon ile klasik bilgisayarın 24 katı işlem kapasitesine sahip. 2024’te 1,42 milyar dolar büyüklüğe ulaşan kuantum yapay zeka pazarı, 2030’da 4,24 milyar dolara çıkacak. Bu teknoloji binlerce değişkenli optimizasyon problemini anında çözerek pazarlamada yatırım getirisini (ROI) ve hızını radikal biçimde artıracak. Karmaşık fiyatlama, hedefleme ve kampanya planlama gibi çok boyutlu karar süreçlerinde kuantum destekli YZ yeni bir devrim başlatacak.

“McKinsey ve Goldman Sachs’ın araştırmalarına göre 2030’a kadar ofis görevlerinin yüzde 70’i YZ tarafından üstlenilecek. Bu noktada kritik soru şu: Bir pazarlama lideri olarak, kontrol mekanizmam nerede başlıyor, nerede bitiyor?” -Hande Ocak Başev

İş, işin içinde öğreniliyor

Selvi Talipoğlu 
Hopi Pazarlama Direktörü 

Bu tarz etkinlikler, özellikle konunun uzmanları tarafından düzenlendiğinde sektörde neler olup bittiğini görmek açısından ufuk açıcı oluyor. Google, Hopi’nin hem bulut hem de yapay zeka partneri. Onlarla birlikte eğitim süreçlerinde ve aktif projelerde birebir çalışıyoruz. Bu sayede, neleri nasıl yapmamız gerektiğini, dünyada diğer şirketlerin benzer süreçleri nasıl yürüttüğünü yakından öğrenme fırsatı buluyoruz.

Hızlı öğrenmenin en etkili yolu bir projeye başlamak. Çünkü işe koyulduğunuzda doğal olarak tıkanma noktalarında araştırma yapmaya, dünyadaki örnekleri incelemeye, eğitim almaya yöneliyorsunuz. Biz de Hopi’de bu süreci hızlandırmak için bir “AI Board” kurduk. Pazarlama ve CTO ekiplerinin yanı sıra veri, CRM ve BI ekiplerinin de içinde yer aldığı bu YZ kurulu her ay toplanıyor. Projelerin hangi aşamada olduğunu değerlendiriyor, öncelikleri yeniden belirliyoruz. Çünkü her ay öncelikler değişiyor. Aslında en kritik adım, bir yerden başlamak. Başlayınca süreç sizi zaten araştırmaya, sormaya, öğrenmeye ve geliştirmeye doğru yönlendiriyor. İş, işin içinde öğreniliyor.

Geliştirici buluşmaları önemli

Aydın Sün 
Faselis Kurucu Ortağı ve CEO’su 

Teknoloji şirketi olduğumuz için yapay zeka gelişmelerini daha çok teknoloji sağlayıcılarının konferanslarından ve geliştirici buluşmalarından takip ediyoruz. Örneğin Amazon’un yıllık geliştirici konferanslarına düzenli olarak katılıyoruz. Bu etkinliklerde hem kendi teknolojilerini hem de sektördeki genel yönelimleri anlatıyorlar; ayrıca yapay zeka üzerine hazırlanmış birçok örnek vaka paylaşımı oluyor. Bizim açımızdan bu etkinlikler oldukça faydalı. Amazon, geliştirdikleri yapay zeka modelleriyle üretilen görsel, video ve ses içeriklerine kendi filigranlarını (watermark) ekleyeceklerini açıkladı.

Diğer taraftan Uluslararası İletişim Danışmanlığı Birliği’nin (ICCO), yayımladığı Varşova Prensipleri ile halkla ilişkiler ve pazarlama sektörlerinde yapay zeka kullanımına dair etik kodları tanımlamıştı. Biz de hem bu tür uluslararası prensipleri hem de teknoloji firmalarının yönelimlerini yakından takip ediyoruz. Şirket içinde zaten bir YZ ekibimiz var, ancak doğrudan bu tür tartışma platformlarında yer almak günceli görmek ve yaklaşımımızı geliştirmek açısından çok değerli oluyor.

Yenilikler globalden lokale daha verimli

Onur Yaprak 
Bayer Tüketici Sağlığı Türkiye Ülke Müdürü

Şirketimizde yapay zeka stratejisi global ölçekte şekilleniyor ve ardından yerel uygulamalara indirgeniyor. Bu konuda hem finansal hem de insan kaynağıyla çalışan özel bir liderlik ekibi var. Stratejinin temelinde “scalable”, yani ölçeklenebilir ve farklı pazarlarda uygulanabilir projeleri önceliklendirmek yer alıyor. Tüm ülkelerden gelen projeler değerlendirildikten sonra global öncelik sırasına göre hayata geçiriliyor.

Ülkelerdeki sorunlar ve YZ’nin sağlayabileceği çözümler aslında birbirine oldukça benzer. Örneğin sağlık sektöründen bir örnek vereyim: Amerika’da bir mümessil doktor ziyaretinde gelen bir soruyu sisteme giriyor. Sonraki ziyarette YZ sistemi, o soruya dair tüm bilimsel kaynakları tarayarak doktorun sorusuna bilimsel atıfta bulunarak cevap oluşturuyor. Bu sayede temsilcinin etkinliği artarken bilgi paylaşımı da daha nitelikli hale geliyor. Bunun dışında, operasyonel basitleştirmeler ve otomasyon çözümleri tüm organizasyon genelinde uygulanıyor. Globalde yapılan bir araştırmada, Bayer sağlık sektöründe YZ’ye en hazır üç şirketten biri olarak gösteriliyor. Bu da aslında global ve lokal ekipler arasındaki sürekli etkileşimden kaynaklanıyor.

Son olarak, Bayer’de yürütülen tüm YZ projelerinin toplandığı bir “AI Hub” var. Burada hangi ülkede hangi projelerin yürütüldüğünü görebiliyor, benzer uygulamaları kendi ülkemize nasıl uyarlayabileceğimizi inceleyebiliyoruz. Bu yapı, bilgi paylaşımını hızlandırırken yeniliklerin globalden lokale daha verimli taşınmasını sağlıyor.

Küçük ama etkili bir YZ komitesi kurduk

Efsun Janset Yılmaz 
Boyner Büyük Mağazacılık, E-Ticaret Genel Müdür Yardımcısı

Boyner’de yapay zeka çalışmalarını yönlendiren küçük ama etkili bir YZ Komitesi kurduk. Her ekip, bu alana gerçekten ilgi duyan ve zaman ayırmak isteyen gönüllülerden oluşuyor. Veri bilimi ekibimiz, içinde akademik geçmişe sahip bir arkadaşımızın da yer aldığı üç - dört genç üyeyle bu yapıyı teknik olarak destekliyor, onlara da ciddi bir inisiyatif alanı tanıyoruz.

Komitenin iki ana hedefi var: İlki, şirket genelinde YZ, makine öğrenmesi ve dil modelleri konularında temel bir farkındalık oluşturmak. İkincisi ise bu bilgiyi günlük iş süreçlerine entegre etmek. CRM, pazarlama, e-ticaret ve IT gibi teknolojiyle daha yakın çalışan ekiplerde bu dönüşüm daha kolay olurken; mağaza operasyonları, finans veya hukuk gibi alanlarda “YZ nasıl kullanılabilir?” sorusuna odaklanıyoruz. Bu amaçla kısa eğitimler, video workshop’lar ve vaka sunumları düzenliyoruz. Önümüzdeki hafta tüm şirkete açık yeni bir “AI case” videosu da paylaşacağız.

Yaklaşık altı aydır düzenli olarak YZ proje yarışmaları gerçekleştiriyoruz. Bu yarışmalarda farklı departmanlardan, hatta birbirinden tamamen alakasız alanlardan kişileri bir araya getiriyoruz. Önce kısa bir eğitim süreci, ardından proje geliştirme aşaması geliyor. Süreci oyunlaştırarak daha eğlenceli hale getiriyoruz. Komite aynı zamanda icra kurulunu da bilgilendiriyor.

Çünkü bu dönüşüm sadece uygulayıcı ekiplerle sınırlı kalmamalı; yönetim kadrolarının da bu konuda bilgi birikimini artırması gerekiyor. Her ay yayımladığımız bültenlerle, dünyadaki yeni gelişmeleri ve bunların Boyner’deki yansımalarını paylaşıyoruz. Globalde hangi örnekler var, biz neleri nasıl uygulayabiliriz diye sürekli soruyoruz. Bu sürecin bize çok şey kattığını düşünüyorum. Bunun yanı sıra, start-up ekosistemiyle de yakın temas halindeyiz. Şirket içinde zaman veya kaynak açısından yetişemediğimiz konularda küçük girişimlerle denemeler yapmayı çok seviyoruz. Bu iş birlikleri bize hem hız kazandırıyor hem de yenilikleri yakından takip etme fırsatı veriyor.

Defacto Ventures ile dönüşüm hızlanacak

Önder Şenol
DeFacto Online Genel Müdürü 

DeFacto’da benzer şekilde YZ odaklı bir komite oluşturduk. Bu komite her ay farklı bir konuşmacıyı davet ederek “Yapay zekayla ne yapabiliriz?” sorusuna odaklanıyor. Katılımcılar arasında gönüllü olan ekip üyelerini dijital yetkinlik testlerinden geçirip üç aşamalı bir statü sistemi kurduk: “AI Explorer”, ardından “AI Pioneer” ve son olarak “AI Champion”. Bunlara da birçok ödüllendirme mekanizmaları oluşturduk. 

YZ alanında dünyadaki gelişmeleri yakından izlemek için birçok global kurumla da aktif bir iş birliği yürüterek “Dijital pazarlamada neler kullanabiliriz?” sorusuna yanıt arıyoruz. Oradaki start-up’lar bizim için “shortlist”e dönüştürülüyor, biz de onlarla doğrudan temas kurarak potansiyel iş birliklerini değerlendiriyoruz. Bunun yanında, şirket çatısı altında DeFacto Ventures’ı kurduk. Buradaki amacımız, YZ odaklı ve iş alanlarımızla bağlantılı girişimlere yatırım yaparak bu alandaki dönüşümü hızlandırmak.

Yönetim yapay zekayı sahiplenmeli

Canan Kaya
Aromsa Kurumsal İletişim, Pazarlama ve Sürdürülebilirlik Lideri 

Gıda aromaları alanında faaliyet gösteren, üretim ve sanayi odaklı bir şirketiz. Dolayısıyla YZ entegrasyonu, şu ana kadar konuşulan örneklere kıyasla bizim sektörde henüz çok yaygın değil. Ancak toplantıda konuşulanlar bize önemli fikirler verdi. Örneğin bir YZ komitesi kurma fikrini ciddi şekilde not aldım.

Bu noktada en kritik unsurun, yönetimin YZ’yi sahiplenmesi olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu dönüşümün kalıcı olabilmesi için liderlik düzeyinde farkındalık ve yönlendirme gerekiyor. Eğitimlerin yönetim kademelerine de yaygınlaştırılmasıyla bizim gibi üretim temelli şirketlerde de uygulamaya dönük adımlar atmak mümkün hale gelebilir.

YZ ile doğru planlama

Mikayil Yusifov
SOCAR Türkiye İletişim ve Kamu İlişkileri Başkanı

SOCAR olarak geleneksel bir petrol ve gaz şirketiyiz; ancak önümüzde çok önemli bir dönüşüm hedefi var: Enerji şirketine evrilmek. Bu dönüşümün merkezinde de insan ve teknoloji yer alıyor. 2016 yılında “Değer Benim” adını verdiğimiz bir komite kurduk. Amacımız, sadece mavi yakalı çalışanlarımızın emeğini değil, fikirlerini de üretim süreçlerine dahil etmekti. O günden bu yana SOCAR Türkiye ve bağlı grup şirketleri, bu fikirlerle 500 milyon doların üzerinde bir katma değer yarattı. Bir üretim şirketi için bu çok ciddi bir rakam.

Bizim sektörde üretimi artırmak genellikle büyük sermaye yatırımları gerektirir. Ancak YZ, çok daha düşük maliyetlerle üretim süreçlerini hızlandırma ve kapasiteyi optimize etme imkanı sunuyor. Bugün hem STAR Rafineri hem de Petkim, Dünya Ekonomik Forumu tarafından Endüstri 4.0’ı üretimde en iyi uygulayan şirketler arasında gösteriliyor. Türkiye’den iki şirketi seçilen tek grup olmamız da bu yaklaşımın sonucunda geldi.

2010’ların başında Petkim’de üretim planlaması klasik yöntemlerle yapılıyordu; sistem bize günde yaklaşık 20 öneri sunabiliyordu. Şimdi YZ ile bu sayı 1,5 milyon öneriye çıktı. Dünya genelindeki talep ve arz verilerini, piyasa trendlerini ve şirket içi stok bilgilerini anlık olarak analiz ederek üretim planını buna göre optimize ediyor. Eskiden 1 milyon tonluk üretim artışı milyar dolarlık yatırımlar gerektirirdi; şimdi ise YZ sayesinde doğru planlama ve çok daha küçük bütçelerle aynı sonucu almak mümkün.

Verileri entegre etmeye rehberlik ediyoruz 

Ayşe Fıçı
Eczacıbaşı ticari dönüşüm direktörü

Eczacıbaşı Topluluğu olarak “Yetkin AI Export” adını verdiğimiz bir ekip kurduk. İleri veri analitiği uzmanlarımızın yer aldığı bu ekiple çalışmalarımızı dört ana kategoriye ayırdık: Büyüme, üretim, inovasyon ve tahminleme. Satıştan üretime kadar elimizde çok fazla veri var. “Bu verilerle daha fazlasını nasıl yapabiliriz?” sorusundan yola çıkarak, tüm bu “use-case”leri bir iç pazar yerine dönüştürdük. İçinde hem dünyadan hem de kendi şirketlerimizden binlerce örneğin yer aldığı bir katalog yazdık. Farklı sektörlerde hızlı tüketim ürünlerinden madenciliğe, ilaçtan yapı sektörüne kadar bu örnekleri nasıl uyarlayabileceğimizi paylaşıyoruz. “Elinizde şu tip veri varsa, bu modeli kendi alanınıza böyle entegre edebilirsiniz” diyerek çalışanlara rehberlik ediyoruz.

Kullanıcılar ilgilendikleri projeleri “sepete ekliyor”, biz de gelen talepleri merkezi olarak alıyoruz. Bunun yanında bir satıcı havuzumuz var; teknoloji start-up’larını bu ekosisteme dahil edip taleplerle uygun girişimleri eşleştirerek çözümleri birlikte geliştiriyoruz. Şu anda bu yapıyı tanıtmak için tüm grup şirketlerini kapsayan bir tanıtım düzenliyoruz. Aslında klasik anlamda sipariş toplar gibi, YZ projeleri için iç talep topluyoruz. Başta IT tarafında yürüyen bu süreç artık benim yönetimimde. Deneysel ama çok heyecan verici bir model.

YZ sosyal faydayı artıran bir güç olabilir

Sanem Yıldız
Askıda Ne Var Genel Müdürü

Ben sosyal girişimci kimliğimle bu masaya biraz farklı bir perspektiften bakmak istiyorum. Dünyada 10 milyondan fazla sosyal girişim var ve bu yapıların dünya ekonomisindeki payı yüzde 7 civarında. Yani aslında çok ciddi bir istihdam ve etki alanından bahsediyoruz. YZ’yi en çok sosyal etki alanında kullanmamız gerektiğini düşünüyorum. Çünkü iklim, sağlık, eğitim gibi krizler aslında doğrudan iş hayatımızı da etkiliyor.

Ancak ne yazık ki, sosyal inovasyon kurumlarının yüzde 70’i YZ’ye yatırım yaparken küresel ölçekte YZ yatırımlarının yalnızca yüzde 1’i sosyal etki odaklı. Bu da dengenin ne kadar tersine döndüğünü gösteriyor.

Biz de Askıda Ne Var olarak YZ’yi toplumsal fayda üretmek için kullanıyoruz. Şubat ayında başlattığımız projeyle Türkiye’deki 40’a yakın devlet üniversitesinin yemekhanesine entegre olduk. Gönüllüler 30 liraya bir yemek bırakıyor, öğrenci e-devlet üzerinden doğrulanan bilgisiyle tek tuşla bu yemeğe ulaşabiliyor. Bu sistemle eskiden 150 gönüllüyle yürüttüğümüz operasyonu artık çok daha hızlı ve hatasız şekilde yönetiyoruz.

Deprem döneminde de yine benzer bir sistem kullandık. 150 bine yakın öğrenci başvurusunu YZ desteğiyle, insani hataya yer bırakmadan değerlendirdik. Normalde aylar sürecek bir süreci 10 gün içinde tamamlayabildik. Kısacası, YZ’yi sosyal faydayı artıran bir güç olarak da konumlandırmamız gerektiğine inanıyorum.

Dört projemizden biri başarılı oldu

Erkan Yeniçare
Norm Holding Teknoloji ve Dijital Dönüşüm Direktörü, Norm Digital Genel Müdürü

Holdingin içinden çıkardığımız bir teknoloji şirketimiz var: Norm Dijital. Ardından bu şirketin içinden bir “spin-off” olarak YZ tabanlı bir insan kaynakları işe alım platformu çıkardık. Platform asenkron şekilde çalışıyor, yani karşıda bir İK uzmanı yok. Adaylar video üzerinden sorulara yanıt veriyor, sistem bu cevapları metne çeviriyor, analiz ediyor ve skorluyor. Burada en kritik konu veri kalitesi. Bazen bir verinin doğrudan sonuca etkisi olmasa bile doğru veri setini seçmek -örneğin dünya ya da sektör ortalamasını dikkate alıp almamak- sonucu ciddi şekilde değiştirebiliyor.

2024’te dört büyük proje yaptık; üçü başarısız oldu, biri ise çok başarılı geçti. Fırın projemizde, operatörden bağımsız çalışan bir sistem kurduk ve 3 - 4 milyon euro civarında tasarruf sağladık. Ama o üç başarısız proje olmasaydı, bu başarıya da ulaşamazdık. Yani burada aslında önemli bir denge noktası var: Denemeden öğrenmek mümkün değil.

2023’te YZ ilgisinin zirveye çıktığı dönemde biz de şirket genelinde eğitimler verdik. 17 kişilik bir YZ ekibimiz var, çalışanlara “Ödevlerinizi yapın, sonra gelin tartışalım” dedik, bu sayede 130 civarında proje fikri topladık. Basit çözümler bile şirketin temel problemlerini, eksiklerini, kimlerin hangi konuların peşinde olduğunu görmemizi sağladı ve şunu fark ettik: YZ’de “moda olduğu için” hızlı hareket etmek çoğu zaman yanıltıcı. Asıl önemli olan doğru sorunu tanımlamak. Sorun tanımlanınca YZ ile mi yoksa başka bir yöntemle mi çözüleceği zaten netleşiyor.

Yeni nesil teknoloji entegrasyonu

Diğdem Cengiz Gürsel
Tchibo Türkiye İletişim ve Tüketici Hizmetleri Müdürü 

Bu alanda henüz çok ileri bir seviyede değiliz ancak çalışmalarımız başladı. Tchibo, bir Alman markası olarak bu süreci global organizasyon yapısı içinde yürütüyor. Almanya merkezli ekip, YZ entegrasyonunu kurum genelinde sistematik bir şekilde planlıyor. Türkiye pazarlama ekibi olarak biz de son iki yıldır YZ tabanlı araçlardan yararlanıyoruz.

İlk olarak iki yıl önceki Dünya Kahve Günü kampanyasında denedik. Bu yıl ise markanın 75’inci yıl reklam kampanyasında, yeni nesil teknolojilerle entegrasyonumuzu vurgulamak amacıyla YZ destekli bir kreatif bacak kullandık. Şu anda ağırlıklı olarak veri toplama, analiz etme ve görsel materyal üretimi gibi alanlarda kullanıyoruz.

Ancak sürecin henüz başındayız; önümüzde, global ekiple birlikte ilerleyeceğimiz eğitim ve projelendirme aşamaları var.

Entegre bir planlama süreci gerekli 

Mert Uygur
Arzum Pazarlama Direktörü

Amerikalı perakende öncüsü John Wanamaker’ın ünlü bir sözü vardır: “Reklama harcadığım paranın yarısı boşa gidiyor, biliyorum. Ama hangi yarısının boşa gittiğini bilmiyorum.” Aslında bu hâlâ geçerli bir problem. Özellikle dijital medya tarafında ilişkilendirme (attribution) konusu ciddi bir sorun olmaya devam ediyor.

Bence bu süreci bir paket program olarak ele almak çok önemli; çünkü pazarlama, çoğu zaman üst yönetimlerin gözünde bir maliyet kalemi olarak görülüyor, yatırım olarak değil. Oysa doğru yerlere ilişkilendirme yaptığınızda yatırımın karşılığını fark etmeden alıyorsunuz.

Birinci öncelik medya yatırımlarının optimizasyonu. İkincisi ise raporlama. Ben kendi yatırımlarımın karşılığını net biçimde ölçebiliyorum, ancak bunun tüm şirkette standart bir yapıya kavuşması gerekiyor. Yani entegre bir planlama, raporlama ve optimizasyon süreci gerekli. Her seferinde Amerika’yı yeniden keşfetmek zorunda kalıyoruz.

En büyük eksik verilerde iletişimsizlik

Ülkü Yüksel
Visa Türkiye Pazarlama Başkanı

YZ şu anda hepimizin gündeminde, biz de Visa Türkiye olarak özellikle özerk yapay zeka alanında çalışmalar yürütüyoruz. B2B tarafta neredeyse tüm bankalar ve finteklerle birlikte çalışıyoruz; sonuçta tüm finansal sistem Visa’nın üzerinde dönüyor. Bu toplantı, YZ’nin farklı sektörlerde nasıl konumlandığını görmemiz açısından bizim için de oldukça faydalı oldu.

Finans tarafında benim en değerli bulduğum şey veri. Çünkü bence en kıymetli veri bankalarda, hepimizin hayatı orada. Biz pazarlama tarafında YZ’yi nasıl kullanabileceğimizi düşünüyoruz: “İçerikte nasıl fark yaratır, satın alma davranışını etkiler mi, maliyeti düşürür ama duyguyu geçirir mi?” gibi sorular hepimizin gündeminde.

Bir diğer konu da CRM, yani kartın yaşam döngüsü. Müşterinin kartını bankanın içinde tutmak, doğru teklifleri vermek… Bankalar bu konuda kendi veri modelleriyle zaten çalışıyor. Ama Türkiye’deki en büyük eksiklik bence dış veriyle iç verinin konuşmaması. Basit bir örnek: Her yıl Ramazan’ın tarihi kayıyor ama kampanyalar hâlâ bir önceki yılın statik verilerine göre yapılıyor.

Dünyadan çok başarılı örnekler var. Mesela KitKat’ın “Have a break, have a KitKat” kampanyasında YZ, kullanıcıyla içeriği entegre ederek gerçekten kişisel bir bağ kurabiliyor. Bu tür modellerde hem fikri mülkiyet riski yok hem de kullanıcı kendinden bir parça buluyor. Biz de Visa olarak müşterilerimizle yaptığımız toplantılarda bu tür örnekleri paylaşıyoruz, bazen “Bunu biz de uygulayabiliriz” dediğimiz noktalar çıkıyor.

Yaratıcılık ve YZ nasıl birleşecek?

Burcu Yılmaz
Forbes Türkiye Marka Danışmanı

Köln’de düzenlenen Dijital Pazarlama Fuarı ve Konferansı’na (DMEXCO) katıldım. Pazarlama dünyasında şu anda konuşulan tek konu “YZ ve insan” diyebilirim. Özellikle retail medya, connected TV ve evlerimize kadar giren akıllı cihazlar üzerinden yürüyen reklam modelleri büyük bir dönüşümün habercisi. Örneğin Samsung’un Smart TV platformlarında reklamların yer alacak olması bile, artık reklamın fiziksel alanlarımızla ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.

Ancak YZ tartışmalarında en çok öne çıkan nokta bence şu: Yaratıcılıkla nasıl birleşecek? Pazarlamanın büyüsüyle matematiğini nasıl bir araya getireceğiz? 1 trilyon dolarlık global reklam pastasında şu anda yalnızca 8 milyar dolar YZ tabanlı yatırımlara gidiyor. Bu rakamın kısa sürede 30 milyar doları aşması bekleniyor. Bu da medya tüketimi alışkanlıklarının hızla yeniden şekillendiği anlamına geliyor.

Artık tüketiciyle kurulan “kontrollü monolog” yerini dijital diyaloglara bırakıyor. Anlık, karşılıklı etkileşime dayalı bir iletişim dönemindeyiz. Bu noktada YZ kadar sosyoloji, psikoloji ve nörobilim gibi alanların da sürece dahil olması gerekiyor. Çünkü geleceğin pazarlaması sadece teknolojiyle değil insanın iç dünyasını da anlayarak şekillenecek.

Bugünün ödevi YZ komitesi oluşturmak

Görkem Boduroğlu
The Purest Solutions CEO Ofis Direktörü

Biz de kendi ölçeğimizde YZ’den aktif olarak yararlanıyoruz. Veri analizi ve tahminleme modelleri gibi alanların yanı sıra e-ticaret tarafında müşteri yorumlarını analiz edip anlamlı içgörülere dönüştürmede de yoğun biçimde kullanıyoruz. Elbette bu süreçte hatalar yaparak öğrendiğimiz çok şey oldu.

Yakında mobil uygulamamıza entegre edeceğimiz cilt analizi tabanlı bir projemiz var. Kullanıcının cilt sorunlarını ayırt eden bu sistemin geliştirilme sürecinde dermatoloji uzmanlarıyla da çalıştık. YZ’nin “öğrenme” aşaması beklediğimizden zorlu geçti, ancak ortaya çıkan sonuç bizi heyecanlandırıyor.

Bu toplantıda farklı şirketlerden YZ komitesi örneklerini dinledikten sonra, biz de benzer bir yapıyı kendi bünyemizde kurmayı hedefliyoruz. Kendi kendime “YZ komitesi oluşturmak” maddesini bugünün ödevi olarak yazdım diyebilirim.

Veriyi, hangi durumda kullandığınız önemli

Bora Işık
Multinet Up Pazarlamadan Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı

Yapay zeka konusunda oldukça yoğun düşünen ve çalışan bir ekibimiz var. Uzman yardımcısı seviyesindeki ekip arkadaşlarımızdan bile YZ araçlarını kendileri araştırıp kullanmalarını, ardından pazarlama kurulumuza bu deneyimlerini aktararak değerlendirmelerini istiyoruz. Aslında “YZ” başlığını ayrı bir konu olarak tanımlamakta bile tereddüt ediyorum; çünkü pazarlamanın ayrılmaz bir aracı haline geldi. Bu noktada işin yalnızca teknolojik değil, psikolojik yönünü de tartışmak gerektiğini düşünüyorum. Nasıl bir veriyle büyürseniz sonunda ona dönüşüyorsunuz.

Biz Multinet Up olarak şirket içinde YZ’yi “eğitme” sürecine büyük önem veriyoruz. Bunun için özel bir ekip kurduk. Her ay düzenli pazar araştırmaları ve veri analizleri yapılıyor. Ayrıca kurum içinde “gölge yapay zeka” oluşmaması için, yani kontrolsüz veri paylaşımı ve kullanımını önlemek amacıyla, kapalı bir modül üzerinde çalışıyoruz.

Ancak tüm bu süreçte bağlamın hayati önemde olduğunu da unutmamak gerekiyor; hangi veriyi, hangi durumda kullandığınız, elde edeceğiniz sonucu tamamen değiştirebiliyor.

Projelerin sayısından çok etkisi önemli

Begüm Arştürk
Logo Group Pazarlama Başkanı

Logo Yazılım’da YZ yapılanmamız doğrudan CEO’ya bağlı bir direktörlük tarafından yürütülüyor. Sektörümüzün doğası gereği teknoloji ve yazılımla iç içe olduğumuz için çok sayıda eğitim ve komite çalışması gerçekleştiriyoruz. Başlangıçta fonksiyon bazlı proje üretimiyle ilerledik ancak bir noktada “35’inci projedeyiz ama neyi neden yaptığımızı unutuyor muyuz?” diye sorgulamaya başladık. Zamanla gördük ki projelerin sayısından çok etkisi ve sürdürülebilirliği önemli.

Yetkin ekiplerle, veriye dayalı bir şekilde yılda bir ya da iki anlamlı proje üretmek, onlarca küçük çalışmadan çok daha değerli sonuçlar yaratıyor. Bu farkındalık, bizi yetenek yönetimine ve ekip kalitesine daha fazla odaklanmaya yöneltti.

Ayrıca küresel uygulamaları daha yakından görebilmek için Stockholm merkezli bir yönetim danışmanlığı şirketiyle çalıştık. Bu süreçte pazarlama, finans ve insan kaynakları gibi üç temel fonksiyonda büyüme, inovasyon ve verimlilik projelerini sayısal olarak değerlendirmeye başladık. Artık “Bir proje ne kadar gelir getirdi, gideri ne kadar azalttı?” gibi somut çıktılara bakıyoruz. Bence bu yaklaşım, yapay zekayı şirket kültürüne entegre etmenin en etkili yolu.

YZ destekli sistemleri kullanıyoruz

Fatma Bilgen
CVK Park Bosphorus İstanbul Marka ve İletişim Direktörü

Turizm sektöründe faaliyet gösteren bir marka olarak birçok YZ tabanlı çözümden faydalanıyoruz. CRM yönetiminden müşteri ilişkilerine, gelir analizlerinden dijital pazarlamaya kadar pek çok alanda YZ destekli sistemleri çoğunlukla yurt dışı kaynaklı çözümlerle kullanıyoruz.

Buna rağmen, kurum içinde henüz buna odaklı bir komite yapılanması oluşturmuş değiliz. Bu da önümüzdeki dönemde odaklanmak istediğimiz alanlardan biri. Çünkü YZ’nin sadece operasyonel verimliliği değil, aynı zamanda marka deneyimini dönüştürme potansiyelini de artırdığına inanıyoruz. 

Avrupa’da rekor ceza

İrlanda Veri Koruma Otoritesi, 1 Eylül 2023’te aldığı kararla TikTok’a 345 milyon Euro ceza verdi. Bu karar, 2020 yılında çocuk kullanıcıların verilerinin işlenmesinde ciddi ihlaller yapıldığını ortaya koydu. Örneğin, hesapların varsayılan olarak herkese açık profil olarak ayarlanması, yaş doğrulama mekanizmalarının yetersizliği ve kullanıcıların veri işleme süreçleri hakkında yeterince bilgilendirilmemesi önemli sorunlar arasında gösterildi. Avrupa Veri Koruma Kurulu da TikTok’un “karanlık desenler” olarak bilinen yanıltıcı tasarımlarla çocukların mahremiyetini ihlal ettiğini vurguladı.

Türkiye’deki karar

Benzer şekilde Türkiye’de de Kişisel Verileri Koruma Kurulu, 2023’te aldığı bir kararla TikTok’a 1 milyon 750 bin TL para cezası verdi. Kurul; çocukların verilerinin ebeveyn onayı olmadan toplanması, açık rıza alınmadan veri işlenmesi, gizlilik politikasının Türkçeye çevrilmemesi ve çerezler aracılığıyla profilleme yapılması gibi ihlaller tespit etti. Ayrıca TikTok’a, gizlilik politikalarını güncelleme ve kullanıcıları politikalardan ayrı olarak ve de daha anlaşılır şekilde bilgilendirme yükümlülüğü getirildi.

Çocuk verileri daha fazla korumaya ihtiyaç duyuyor

Çocukların dijital dünyada daha savunmasız olması, düzenleyici kurumların bu alanda daha sıkı önlemler almasına yol açıyor. Avrupa Birliği başta olmak üzere birçok ülkede çocukların çevrim içi güvenliği için özel düzenlemeler yapılırken, Türkiye’de de benzer bir yasal altyapı hazırlanıyor. Bu durum, özellikle çocuklara yönelik hizmet sunan şirketlere daha fazla sorumluluk yüklüyor.

Türkiye’de yeni düzenlemeler

Türkiye’de kişisel verilerin korunmasına ilişkin yasal çerçeve de son dönemde yenilendi. 6698 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikler 1 Haziran 2024’te yürürlüğe girdi. Özellikle kişisel verilerin yurtdışına aktarılması konusunda Avrupa Birliği standartlarına yakın bir sistem benimsendi. Buna göre aktarım yapılacak ülke veya kuruluş için Kurul tarafından “yeterlilik kararı” verilmişse, veriler açık rıza olmadan da yurtdışına gönderilebiliyor. Yeterlilik kararı olmayan durumlarda ise standart sözleşme, bağlayıcı şirket kuralları veya taahhütname gibi güvenceler aranıyor. Amaç, hem veri aktarımını kolaylaştırmak hem de kişisel verilerin korunmasını güçlendirmek.

TikTok hakkında yeni karar

İrlanda otoritesi, 2 Mayıs 2025’te verdiği yeni bir kararda TikTok’u bu kez verilerin Çin’e aktarımı nedeniyle 530 milyon Euro cezaya çarptırdı. Şirketin yeterli güvence sağlamadığı, kullanıcıları yanıltıcı bilgiler verdiği ve Çin’deki yasal ortamın Avrupa’daki standartlarla uyuşmadığı tespit edildi. Bu karar, yurtdışına veri aktarımı konusunun ne kadar hassaslaştığını gösteriyor.

TikTok örneği, hem çocukların kişisel verilerinin korunması hem de yurtdışına veri aktarımı konularında küresel ölçekte artan hassasiyetin somut bir göstergesi. Türkiye’deki son yasal değişiklikler ve Kurul’un daha aktif denetimleri dikkate alındığında, şirketlerin benzer yaptırımlarla karşılaşmamak için gerekli önlemleri zamanında almaları kritik önem taşıyor. Özellikle yurtdışına veri aktaran şirketlerin güvenlik tedbirlerini gözden geçirmeleri, şeffaflık ilkesine uygun davranmaları ve gerekli hukuki güvenceleri sağlamaları artık bir tercih değil, zorunluluk haline gelmiş durumda.

Bu yıl 25 şehirden ve bilişimden makineye, toptan ticaretten metal ürünlere kadar 34 farklı sektörden şirketin yer aldığı Türkiye 100 sonuçları, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ve iş dünyasının katılımıyla, TOBB Başkanı M. Rifat Hisarcıklıoğlu’nun ev sahipliğinde düzenlenen törende açıklandı. Figopara adına üçüncülük ödülünü Figopara CFO’su Fırat Aytaş, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ve TOBB Başkanı M. Rifat Hisarcıklıoğlu’ndan aldı.

Bahar: KOBİ’lerin finansmana erişimindeki rolümüzün tescili

Forbes Türkiye’nin Şubat 2025’de yayınlanan Girişim 50 listesinde 15’inci sırada yer alan Figopara'nın Kurucu Ortağı ve CEO’su Koray Bahar, “Kurulduğumuz günden bu yana KOBİ’lerin finansmana hızlı, kolay ve güvenli bir şekilde ulaşmasına aracılık ederek çok önemli bir ihtiyacı karşılıyoruz. Türkiye 100 listesinde ilk 3’te yer almak, yalnızca elde ettiğimiz ciro artışının değil vizyonumuzun, dayanıklılığımızın ve dönüşüm potansiyelimizin de bir göstergesi. Bu başarı, sürdürülebilir büyümemizi olduğu kadar, iş modelimizin KOBİ’lerin büyümeleri için ihtiyaç duyduğu finansmana erişimde sağladığı faydayı ve finansal ekosistemdeki etkisini de ortaya koyuyor. Bankalarla kurduğumuz güçlü iş birlikleri ve geliştirdiğimiz yenilikçi çözümler sayesinde, KOBİ’lerin finansmana erişimini kolaylaştırmaya ve sektöre değer katmaya devam edeceğiz” dedi. 

"Türkiye’nin en büyük fintek yatırımı"

Midas'ın Kurucusu ve CEO'su Egem Eraslan Seri B yatırımıyla ilgili Forbes Türkiye'ye konuştu:

"1 milyar dolarlık değerlemeye çok yaklaştık ancak henüz unicorn olduk diyemeyiz. Türkiye’nin en büyük fintek yatırımı oldu. Önemli olan gelen yatırımcıların profili. Türkiye’ye bugüne kadar bu kalitede çok az yatırımcı geldi. En üst kalite yatırımcılar Tier 1 olarak adlandırılır. ABD’de Capital One bankasının kurucularından Nigel Morris’in fonu QED Investors var. Revolut’un CEO’su Nikolay Storonsky’nin fonu Quantum Light var. Yine Robinhood’un ilk yatırımcılarından Ribbit’ten ayrılıp fon kuran Nick Huber var, fonun adı Spice Expeditions. IFC, Dünya Bankası Grubu’nun özel sektör yatırım kolu. Çin’in ünlü fonu eski adı Sequoia Capital olan HSG Capital var.  Bu kadar kaliteli bir grup ilk defa böyle bir turda bir araya geldi. Bu haliyle yatırımın özel bir tarafı var."

Forbes Girişim 50 Listesi: Zirve finteklerin, mobil oyun şirketleri yakın takipte

Daha fazla bilgi

Forbes Türkiye Girişim 50 listesinde 38,19 gibi yüksek bir endeks puanı alan Midas, geçen yıl aldığı 45 milyon dolarlık Seri A yatırımıyla Türkiye’nin en yüksek erken aşama yatırımını alan finansal teknoloji şirketi olmuştu. Kurucusu Egem Eraslan regüle bir piyasada yenilikçi teknolojisiyle başarı gösteren girişimi için “Bizim işin imkansızlığı yordu beni” diyor. Üç buçuk milyon kullanıcı sayısına ulaştığına bakılırsa Eraslan’ın bu ‘imkansız’ süreci iyi yönettiği söylenebilir. 

Forbes Türkiye Girişim 50 hakkında 

Forbes Türkiye’nin girişimcilik ekosisteminin en prestijli araştırmalarından biri olan Girişim 50 Endeksi, geleceğin unicorn adaylarıyla ve en çok değer kazanacak şirketlerini belirlemeyi hedefliyor. İlkini 2019’da açıkladığımız Girişim 50 araştırmasında girişimler finansal performansları, büyüme oranları ve aldıkları toplam yatırım gibi kriterlere göre bir endeks oluşturularak değerlendiriliyor. Girişim ekosisteminin önde gelen isimleri ile özel sermaye ve risk sermayesi fonlarının yöneticilerinin önerdiklerinin yanı sıra, başvuru linki üzerinden kendisi katılanlarla birlikte bu yıl araştırmaya 200’e yakın şirket dahil oldu.

Forbes Girişim 50’nin zirvesi, yakın bir zamanda Türkiye’den çıkacak yeni unicornların ağırlıklı olarak fintek sektöründen olacağına işaret ediyor. Girişim ekosistemi, 2023’te yaşanan zorlukların ardından, fintech ve mobil oyun alanlarındaki hareketlilikle yeniden canlanmaya başladı. 2023 yılında oyun sektörü 22 büyük yatırıma imza attı. Geçtiğimiz yılda dikkat çeken büyük işlemler arasında, Kazak fintek devi Kaspi.kz’in Hepsiburada’nın yüzde 65,4'lük hissesini 1,1 milyar dolara satın alması en çok konuşulan işlemlerden biri oldu. 2012 yılında kurulan yerli girişim Obilet’in çoğunluk hisseleri Fransız BlaBlaCar’a devredildi ve Paynet, Iyzico tarafından 87 milyon dolara satın alındı. Forbes Türkiye’nin aralık ayı kapak haberinde yer verdiği Insider, 500 milyon dolarlık dev bir yatırım aldı.

Girişim 50 listesinin liderleri

Girişim 50 araştırmasında Türkiye’de ofisi bulunan, kurulmasının üzerinden en az bir yıl geçmiş ve yatırım almış girişimler değerlendirildi. Listenin zirvesinde, 2012 yılında kurulan ve dijital banka lisansı da alan Colendi yer alıyor. Onu yenilikçi finansal teknolojiler alanında hizmet veren DgPays ve bireysel yatırımcılara hizmet veren Midas takip etti.

Şirketlerin toplam değeri 4 milyar dolar

Girişim 50’de yer alan şirketlerin toplam değerlemesi 4 milyar dolar, aldıkları toplam yatırım ise 788 milyon dolar. 50 şirket toplamda 7 bin 362 kişiye istihdam sağlıyor. Bu listede yer almayı başaran girişimler yakın gelecekte yüksek değerlemelere ulaşacak ve önemli çıkış hikâyelerine imza atacak.

Yatırım yeni ürünler için değerlendirilecek

2020 yılında kurulan Midas, vatandaşların tasarruflarını korumak için hisse senetlerine yönelmeleriyle popüler hale geldi. Dijital ticaret platformu, 3,5 milyon yatırımcıya hizmet vererek yerel ve ABD piyasalarına, yatırım fonlarına ve kripto para birimlerine erişim imkanı sunuyor.

Gemici Bloomberg’e telefonla yaptığı açıklamada şirketin elde ettiği geliri yeni hizmet ve ürünler sunmak ve mevcut hizmet ve ürünleri iyileştirmek için kullanmayı planladığını söyledi. Gemici, “Bunlar arasında türev ürünler, varantlar, Avrupa hisse senetleri ve kurumsal hesap açma seçeneği de bulunuyor” diye ekledi.

Midas, bu hafta başında Türk fintech şirketleri tarafından elde edilen en büyük yatırım olan 80 milyon dolarlık fon sağladığını açıkladı. QED Investors liderliğindeki bu turda, Spark Capital gibi mevcut destekçilerin yanı sıra Uluslararası Finans Kurumu da dahil olmak üzere yeni yatırımcılar yer aldı. Bu turla birlikte Midas'ın toplam fonu 140 milyon dolara ulaştı. Son finansman turu Midas'ı unicorn statüsüne yaklaştırırken,
 

Daha serin hava ve daha az kalabalık

Aşırı turizm riski

Yüzde üçlük turizm vergisi

Uluslararası ve karşılaştırmalı hukukta durum

Otonom ve elektrikli araçlarda verilerin işlenmesi ve gizlilik

2. Litvanya

3. Sri Lanka

4. Güney Kore

5. Arjantin

6. Fas

7. Norveç

8. Moldova

9. Hong Kong

10. Danimarka

Seyahat edenlerin bir veya daha fazla geceleme ile gerçekleştirdiği toplam seyahat sayısı, geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 28,4 artarak 12 milyon 653 bine yükseldi. Bu seyahatlerde toplam geceleme sayısı ise 85 milyon 317 bin olarak kaydedildi. Ortalama geceleme süresi 6,7 gece oldu.

Toplam harcamanın yüzde 93,5’i olan 71,4 milyar lira kişisel harcamalardan, yüzde 6,5’lik kısmı olan yaklaşık 5 milyar lira ise paket tur harcamalarından oluştu. Seyahat başına ortalama harcama ise 6 bin 40 lira olarak hesaplandı.

Yapılan harcamalarda ilk sırayı yüzde 32’lik payla yeme-içme aldı. Onu yüzde 28,4 ile ulaştırma ve yüzde 10,8 ile konaklama izledi. Geçen yılın aynı dönemine göre harcamalardaki artış oranı yeme-içmede yüzde 62,5, ulaştırmada yüzde 66,3 ve konaklamada yüzde 66,7 olarak gerçekleşti.

Seyahat amaçlarına bakıldığında, yerli turistlerin yüzde 71,3’ü yakınlarını ziyaret etti. Bu oranla "akraba ve arkadaş ziyareti", yılın ilk çeyreğinde de en yaygın seyahat nedeni oldu. Onu yüzde 19,6 ile gezi, eğlence ve tatil; yüzde 5 ile sağlık amaçlı seyahatler takip etti.

Konaklama tercihlerinde ise 67 milyon 654 bin geceleme ile en çok "arkadaş veya akraba evi" öne çıktı. İkinci sırada 8 milyon 836 bin geceleme ile “kendi evi”, üçüncü sırada ise 4 milyon 976 bin geceleme ile "otel" yer aldı.

Öne çıkanlar

• Hafta sonu geçici CEO olarak atanan DeJoy LinkedIn'de yaptığı bir paylaşımla, skandalın sosyal medyada infiale yol açmasından bu yana kamuoyuna ilk yorumunu yaptı.

• DeJoy, Astronomer'ın son günlerde “veri ve yapay zeka dünyasının küçük köşesindeki girişimler bir yana, çok az şirketin karşılaştığı düzeyde bir medya ilgisi” gördüğünü söyledi ancak Byron'a ismiyle atıfta bulunmadı ve Coldplay konseri olayına özel olarak değinmedi.

• DeJoy, Astronomer'ın “artık herkesin bildiği bir isim” olduğunu ancak  Byron'da atıfta bulunarak “bunun böyle olmasını asla istemezdi” dedi ve artan ilgiyi “ekibimiz için alışılmadık ve gerçeküstü” olarak nitelendirdi.

• DeJoy yazısında Astronomer'in “hiçbir zaman zorluklardan kaçmadığını” ve göreve “çalışanlarımızla ilgilenmeye ve müşterilerimize hizmet vermeye gönülden bağlılıkla” yaklaşacağını söyledi ve ekibine “dayanıklılıkları” için teşekkür etti.

• Şirketin kurucu ortaklarından olan DeJoy, geçici CEO pozisyonunu üstlenmeden önce şirketin baş ürün sorumlusu olarak görev yapıyordu.

• Cumartesi günü Byron'ın CEO'luk görevinden istifa edeceğini açıklayan Astronomer, şirketin “liderlerinden hem davranış hem de hesap verebilirlik konusunda standartları belirlemelerinin beklendiğini ve son zamanlarda bu standartların karşılanmadığını” belirtti.

Andy Byron neden istifa etti?

Byron, Massachusetts Foxborough'daki bir Coldplay konserinde Astronomer'ın insan kaynakları müdürü Kristin Cabot'a sarılırken “öpücük kamerasına” yakalandıktan üç gün sonra istifa etti. Cabot, şirketin yönetim sayfasında hala insan kaynakları müdürü olarak yer alıyor ve bu sayfada DeJoy'un geçici CEO olduğu da belirtiliyor. Kamera Byron ve Cabot'a döndüğünde, Cabot Byron'a sarılmayı bıraktı ve Byron kadrajdan çıkarken yüzünü kapattı. Evlilik dışı bir ilişkiyi ortaya çıkarmış olabilecek bir skandal olarak değerlendirilen olay, sosyal medyada hızla viral hale geldi ve çok sayıda mem ve parodinin yanı sıra mahremiyetle ilgili tartışmalara yol açtı. 

Coldplay konseri, kiss-cam skandalı ve Astronomer CEO’sunun istifası

Yapay zeka hayatımıza girdi ama henüz yarattığı büyük değişimi görmedik. Şu anda kullandığımız yapay zeka türlerinin yerini, kısa bir süre sonra, Genel Yapay Zeka - GYZ’nin (İngilizcesiyle Artificial General Intelligence - AGI) alması bekleniyor. Yapay zekanın geliştiricileri, Genel Yapay Zeka’yı farklı farklı tanımlıyor ama özetle; insan gibi düşünebilen, akıl yürütebilen ve yeni durumlara adapte olabilen bir yapay zeka türü. İnsan gibi ama insanların çoğundan daha zeki. Open AI’ın kurucusu Sam Altman’a göre bu yıl içinde AGI ile tanışacağız. Google DeepMind’ın CEO’su Demis Hassabis, verdiği bazı röportajlarda buna daha 5 - 10 yıl olduğunu söyledi. Anthropic CEO’su Dario Amodei’ya göre ise bazı formlarını gelecek yıl görmeye başlayabiliriz.

Yani öyle ya da böyle az kaldı. Peki ne olacak? Bunu o kadar kimse bilmiyor ki, herkes en kolay yanıtı veriyor: “Artık bunu tahmin etmenin çok zor olduğu bir çağdayız.” Bu yüzden gelecekle ilgili tüm sorulara yanıt verirken söze “şu anda” diye başlanıyor. Yani ‘Şu anda böyle ama tabii bu çok uzun süre böyle kalmayabilir’. Eğer hep şimdide kalırsanız gelecek için endişelenmeniz gerekmez. Ama her zaman bu ‘Zen halinde’ kalmak kolay değil. 

Herkes geleceği merak ediyor. Sınava giren öğrenciler ve ebeveynleri, nasıl bir seçim yapmalı? 

Kendisiyle yapılan her röportajda isminin önüne “yapay zekanın vaftiz babası” sıfatı eklenen, derin öğrenme alanının öncülerinden Geoffrey Hinton, haziran ayı sonunda ünlü podcast programı Diary of a CEO’ya verdiği röportajda yapay zekanın beyaz yaka işlere etkisinden bahsederken, yapay zekanın herkesin yerini alacağını söyledi. Ancak, robot devrimi onun biraz gerisinde kalacağı için bazı fiziksel işler teknolojinin tehdidi altında değil. 2024’te yapay sinir ağlarıyla makine öğrenmesine imkan sağlayan kurumsal buluş ve icatları nedeniyle Nobel fizik ödülüne layık görülen Hinton’a göre bu yüzden tesisatçı olmak iyi bir fikir. 

Böyle bir zamanda üniversitelerin rolü ne olabilir? Forbes Türkiye’nin bu soruya yanıt bulmak ve tüm bu gelişmeleri konuşmak için Türkiye’nin önde gelen üniversitelerinden akademisyenleri CVK Park Bosphorus Hotel’de bir araya getirdiği yuvarlak masa toplantısı sırasında Forbes.com.tr’nin haber akışında Amazon CEO’su Andy Jassy’in açıklamaları vardı. Jassy, yapay zekanın önümüzdeki yıllarda istihdam üzerinde önemli etkiler yaratacağını açıklıyordu. Amazon son iki yılda 27 bin çalışanı ile yollarını ayırdı. Jassy, şirketin stratejisinin yapay zekadan alınan verimle daha küçük ekiplerle daha büyük hedeflere ulaşmak olduğunu, bu dönüşümün uzun vadede Amazon’un rekabet gücünü ve operasyonel verimliliğini artıracağını söylüyordu. 

Haber telefonlarımıza düştüğü sırada Forbes Türkiye yazarlarından akademisyen Dr. Ecmel Ayral, moderatörlüğünü üstlendiği toplantının ilk sorusunu sordu:

“Son endüstri devriminden sonra özellikle yirminci yüzyılda üniversite hep iş dünyasına insan kaynağı yetiştirme yeri gibi gözüküyor. Fakat bunu da giderek daha az yapabilir hale geliyor. Üniversitenin rolü acaba nereye doğru evriliyor? Yine bir insan kaynağı yetiştirme yeri olarak mı devam etmeli yoksa köklerine dönüp ‘insan-ı kamil’ yetiştirmeye yani daha nitelikli, hayata sorgulayarak bakan insanlar mı yetiştirmeli?”

Ayral’ın bu sorusuna ilk yanıt veren Kadir Has Üniversitesi Rektörü Sondan Durukanoğlu Feyiz’di. “Dünyada olanlara baktığınız zaman üniversitelerin eğitim ve araştırma odaklı olmak üzere ikiye ayrıldığını görüyoruz. Amerika’da eğitim odaklı üniversiteler kapanmaya başladı. Üniversite icatların, öğrenmenin yapıldığı bir yer olmalı. Ve bunu yaparken de sadece hocaların değil o genç meraklı beyinlerin de sürece katıldığı bir yere dönüşmeli.

Yapay zeka bangır bangır geliyor. Hocaya bile ihtiyacımız kalmayacak bir şey öğrenmek için. Yapay zeka en iyi öğretmen teknikleriyle bunu zaten yapacak. Ama insan merakı hiçbir zaman azalmayacağı için araştırmaların yapıldığı yer olmaya devam edecek.” 

Piri Reis Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nafiz Arıca: Gerçek hayata baktığımızda Türkiye’deki 208 üniversitenin hepsinin araştırma odaklı olmasını hedeflemek biraz hayalperestlik olur.

Bir yandan da sektörler işe hazır eleman bekliyor. Yapay zeka, 2030’lu yıllarda gerçekten insan gibi; insan olup olmadığını anlayamayacağımız düzeyde hayatımızın bir parçası olacak. Bizim öğrencilerimizi böyle bir geleceğe hazırlamamız, geçmişin bilgisini öğretmekten ziyade geleceğin sorunlarını tespit edip o çözümleri üretecek şekilde eğitmemiz gerekiyor. Üniversitelerin misyonları eğitim-öğretim, araştırma-geliştirme ve topluma hizmet başlıkları altında üç ana başlıkta toplanabilir. Bir özeleştiri olarak dile getirdiğimiz akademinin muhafazakârlığı, bir kısmı yazılı olmayan, yüzyıllardır oluşmuş geleneklerinden geliyor. O yüzden akademi değişimi pek istemiyor genel olarak. Bu da çok doğal. Ama bir taraftan da bu değişim olmak zorunda.

Biraz öz eleştiri yapalım; eğitim sektörünün en muhafazakâr paydaşı da biz hocalarız. Yapay zeka bangır bangır geliyor ama biz aynıyız. Artık dört duvar arasında bilginin, becerinin aktarılması, hocanın Power Point sunumu okuması diye bir eğitim sistemi yok. Burada hocaların işi daha zorlaşıyor. Daha hazırlıklı, daha sorgulayıcı ve çocuklara mentörlük yapıp, yönlendirecek, hayatlarına iz bırakacak bir şeyler yapması lazım. Anketler yaptık. Öğrencilerimizin yapay zeka farkındalığı ve yetkinliği hocalarımızın üstünde çıktı. Sınıflar arasında baktığımızda birinci sınıf öğrencisinin farkındalığı ve yetkinliği dördüncü sınıf öğrencisinden yüksek çıktı. Yani genç nesil yapay zeka içine doğuyor zaten. O yüzden bir an evvel bazı şeyleri değiştirmemiz gerekiyor.

Forbes Türkiye Genel Yayın Yönetmeni Handan Bayındır: “Pek çok kişinin sorduğu soru şu, yeni nesil nasıl çalışacak, ne üretecek, nasıl para kazanacak? Bu  sorulara yanıt bulmaya çalışacağız.”

Üniversite Katolik Kilisesi’nden daha tutucu

Dr. Ecmel Ayral: Bilgi Üniversitesi’nin kurucusu Oğuz Özerden, 20 yıl önce “Katolik Kilisesi’nden sonra en tutucu müessesesi üniversite” demişti. Bilgi Üniversitesi’nin de kapısında hâlâ yazıyor: “Yaşam için öğrenmek” Yeni dönemde üniversitelerin işlevi ne olacak?

Bilgi Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Ege Yazgan: Üniversite tabii sadece bir eğitim kurumu değil, aynı zamanda bilim üretiyor. Çıkış noktası da bu zaten. Bilgi bir şekilde endüstriye uyarlanıyor. Şimdi bu bağlantıyı güçlendirmek için -üniversite sanayi işbirliğini artırmak için- adımlar atılıyor. Bugün üniversitelerin büyük bir çoğunluğu araştırma üniversitesi değil. Bir eğitim işlevleri var. Bu işlev yapay zekadan sonra nasıl değişecek? Üniversite ilk çıktığı gibi yine sadece bilginin üretildiği, daha az bir insana ulaşan ve daha elit bir kurum olma hüviyetine dönecek mi? Yoksa, -üniversitenin araştırma dışındaki işlevi biraz orta öğretimin devamı gibi düşünürseniz- bunu devam ettirecek mi? Yapay zeka sadece eğitimde değil her alanda büyük bir dönüşüme neden olacak. 

Yapay zeka ne kadar yetkin de olsa, insanlarla kurduğumuz sosyal ilişkinin tadını verecek mi? Eğitim de öyle bir şey aslında. Yapay zeka, şimdi burada konuşurken yaptığımız gibi, içine vurguları, duyguları aktarabilecek mi? Çok emin değilim doğrusu. Hep beraber göreceğiz ama ben insanın tamamen dışlandığı, ‘benim insanla hiçbir işim yok. ‘Giderim yapay zekadan öğrenirim bunu. En iyisini o biliyor zaten’ dediğimiz bir noktaya gelmeyeceğiz.Bu olmayacak bence. Peki üniversitenin işlevi ne olacak? Var olmaya devam edecek mi? Muhtemelen… Üniversitenin yapacağı biraz daha sınırlı olabilir ama ben öğretim üyelerinin bilgisine sahip olan insanların bilgi aktarımında yine yapay zekayla beraber yeri olduğunu düşünüyorum. 

Dr. Ecmel Ayral: Gedik Üniversitesi’nin kurucusu hem de sanayici olan Hülya Gedik’e bir soru yöneltmek istiyorum. Neden bir üniversite kurmak istediniz?

Gedik Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanı Hülya Gedik: Gerçekten eğitim dünyasıyla sanayi dünyası arasında çok büyük fark var. Çünkü bakış açısı farklı. Sanayide kâr amaçlı bakıyorsunuz. Tabii ki akademinin de kaynağa, paraya ihtiyacı var ama kar amaçlı bakmıyoruz. Vakıf üniversitesi diyoruz, vakıf kültürüyle, vakıf mantığıyla varlığını sürdürüyor. Biz niçin bu alana girdik? Çünkü ihtiyaç vardı. Uygulamacı üniversite olacağız diyerek yola çıktık. Öğrencilere eğitim sürecinde işinin pratiğini de yapacağı bir alan sağlayacağız dedik. Çünkü sanayici olarak böyle bir yoksunluğu gördük. Bunun için meslek okulu da kurduk. Otuz farklı bölüm var. Burada uygulaması teorisinden çok daha fazla olan, daha çok laboratuvara dayalı veyahut da uygulamaya dayalı bölümleri seçiyoruz.

Üniversiteli olmak

Dr. Ecmel Ayral: Emek pazarının esnekliği ve verimliliğine baktığımız zaman Türkiye maalesef epey geride. Bunun sebeplerinden bir tanesi de yeteneklerin yeni teknolojiye erişimi ile ilgili sıkıntılar. Burada Konda’ya dönmek istiyorum. Türkiye’nin bu konuda durumu nedir? 

Konda Araştırma Genel Müdürü Aydın Erdem: Şu anda nüfusun yüzde 7’sinin telefonunda bir yapay zeka uygulaması var, yüzde 17 de kullanıyor. Ama yüzde 45 ‘korkuyorum’ diyor. ‘Ben verilerimi güvenerek paylaşırım, paylaşmaktan endişe etmiyorum’ diyenlerin oranı yüzde 20. Şu anda yetişkin nüfus içinde üniversite mezunu işsizlerin sayısı 1,5 milyon. İş arıyor ama bulamıyorlar. 1,2 milyon civarında da üniversite mezunu ev kadını var. 

Ancak üniversitenin Türkiye toplumu için ne anlama geldiğini de hatırlatmak istiyorum. 17 yıl önce Türkiye›nin yetişkin nüfusunun sadece yüzde 9’u dokuz üniversite mezunuydu. Şu anda yüzde 22’si üniversite mezunu ve artık bunun yarısı kadın. Bundan 70 yıl önce üniversiteden mezun olan 20 kişiden sadece biri kadındı. Bu Türkiye için önemli bir gelişme.

Niteliğinden bağımsız olarak, bir kampüste bulunmak bile tek başına çok etkili. Toplumu değiştirdiğini, sosyal sermayesini geliştirdiğini görüyoruz. Üniversitenin böyle bir işlevi de olduğunu unutmamak lazım. 

İş dünyası hangi yetkinlikleri arıyor?

Dr. Ecmel Ayral: Ufuk Bey, sizin gözlem ve verilerinize yeteneklerde aranan becerileriler yapay zeka ile nasıl değişecek? İnsan ihtiyacı azalacak mı yoksa aranan özellikler mi değişecek? 

Randstad Türkiye Genel Müdürü Ufuk Gedikli: 85 milyon iş elden çıkıyor, 97 milyon yeni geliyor ama bu bir yıllık veri. Bir sene sonra araştırmacılar bambaşka bir rakamla karşımıza çıkabilir. Bir yandan da hangi mesleklerin yok olacağı ve ortaya çıkacak yeni mesleklere ilişkin birçok tahminler yapılıyor. Bu da sürekli değişiyor. Bizim önerimiz gelişmeleri sürekli yakından takip edip, araştırmak ve hazır olmak. Bu da çok kolay değil. Bu yıl yaptığımız global araştırmalardan bir tanesine göre insanlar artık kişiselleştirilmiş iş ortamları arıyor. Farklı farklı yan haklar sağlanması gibi.

İkincisi topluluk olma duygusu çok eksik şu anda. İş yerlerinden bir beklenti de çalışanlarda topluluk olma hissini oluşturabilmeleri. 20 yıl önce bir sertifika almak istediğimizde “Sen bunu nasıl yapıyorsun?” diye ustalarımıza sorardık. Şu anda onlara ihtiyacımız yok. Bir sınava girmek isterseniz online’de yüzlercesi var. Bu da usta-çırak ilişkisini çok kırıyor. Madem her şeyi İnternet’te bulabiliyoruz o zaman üniversiteleri de bir deneyim merkezi haline getirmek gerekiyor. 

Dr. Ecmel Ayral: Kurtuluş Bey, turizm sektöründe durum nasıl? Üniversitenin sizin alanınızda insan kaynağı yetişmesinde rolü nedir?

CVK Park Bosphorus Genel Müdürü Kurtuluş Gültekin: Hemen her sektörde yetişmiş insan sorunu var ama bu otelcilik alanında daha fazla. Kendimden örnek vermek istiyorum. Üniversiteden mezun olduktan sonra ABD’ye gittim. Komi olarak çalıştığım bir davette, elime bir tepsi verip, steward’a götürmemi istediler.  Steward bulaşıkhane görevlisi demek. Ben ise Stuart isimli birini aradım. Orada üniversite mezunu bir stajer olarak bunu bilmememin mahcubiyetini yaşadım. Açıklarımı kapatarak ilerledim, genel müdür oldum. Çünkü bir otelde çalışırken de bir üniversite bitiriyorsunuz. Bir turizm otelcilik mezununun üniversiteyi bitirdiğinde İngilizcesinin çok iyi olması gerek. Devlet üniversitelerinin hâlâ çok fazla gidecek yolu var bu konuda. Benim için üniversite öğrencileri, özellikle stajyerler çok önemli. İnsanlara bu sektörü sevdirmemiz lazım.

Dr. Ecmel Ayral: Ayça Hocam yapay zeka bizim kararlarımızı daha “rasyonel vermeye” de yönlendiren bir araç. Bir deneysel iktisatçı olarak karar mekanizmalarını nasıl etkileyeceğini düşünüyorsunuz? Üniversite tercih sistemi nasıl çalışıyor?

Bilgi Ekonomi Lab. Kurucusu ve Direktörü Prof. Dr. Ayça Ebru Giritligil: Ben yapay zekanın hiçbir zaman insani karar mekanizmalarının yerine geçeceğini düşünmüyorum. Örneğin, karar verirken empati kurmak yapay zekanın kolaylıkla yapabileceği bir şey değil. Yani insani faktörün her zaman resmin içinde kalacağını düşünüyorum. IBM’nin yaptığı bir araştırma var. 25 ülkede üst düzey yöneticilere çalışanlarda hangi özelliklerinin olmasını istedikleri sorulmuş. 2016’dan 2020’ye sıralama o kadar değişmiş ki. Matematiksel beceriler aşağılara doğru kayarken birinci sıraya yerleşenleri söylüyorum; zamanı iyi kullanabilme becerisi, iş birliği yapabilmek, iyi iletişim, esnek olabilmek, yeni şeyleri öğrenebilmek… Yani hayal kurma, bilişsel esneklik ‘Out of the box’ yani yaratıcı düşünce ve ahlaki bütünlük. Öne çıkan özellikler bunlar.  Tercih konusuna gelince. Bir çocuğun ileride ne yapmak istediğini hayal etmesi lazım. İkincisi de o hayalin yetenekleriyle uyumlu olup olmadığını anlaması lazım. O yüzden daha lise aşamasında çocuklara iyi rehberlik yapmak bence çok önemli. 

Yüksek lisansa gerek var mı?

Dr. Ecmel Ayral: Yapay zeka önümüzdeki dönemde uzmanlıkları ortadan kaldıracak mı? Önemli sorulardan biri de bu. Gresi Hocam siz uzun bir süredir yüksek lisans alanında çalışıyorsunuz. Öğrenciler neden yüksek lisans yapsınlar? Yoksa derinleşmek anlamsız mı gelecek, bu konuda ne düşünüyorsunuz?      

Nişantaşı Üniversitesi Pazarlama İletişimi Okulu Direktörü Prof. Dr. Gresi Sanje: Eğitim sistemimiz ilkokuldan başlayarak öğrencilerimizin ve bizlerin motivasyon ve arzusunu öldürüyor.  Yüksek lisansta ise kendi tercihleri ile gelen bir öğrenci grubu olduğunu net bir şekilde söyleyebilirim. Üniversitenin ilk iki senesi öğrenciler hiçbir şey yapmak istemiyor. Berbat bir test ve ezber sürecinden çıkmış oluyorlar. Orayı artık bir dinlenme ve mola gibi görüyorlar. Onun için verim alamıyoruz. Yüksek lisans ise artık birer yetişkin birey olarak kendi tercihleri ile seçtikleri yer. 

Üniversite olarak geleceğimizin ne olduğu sorusunun cevabını ararken de şöyle düşünüyorum. Değişmeyen tek şey evrensel bilginin temeli. Çıpayı buraya atmak gerek. Eğitim felsefesi içinde ne var? Neyi öğretmek lazım? Çocuklara akla uygun bilginin temel felsefesini öğretmemiz lazım.  Belirsizlik hayatımızın artık normali. Onun için yüksek lisansta yapmamzı gereken şeylerden biri belirsizliğin nasıl yönetileceğine odaklanmak. Bir de öğrenmeyi öğretmek. Yapay zekada olmayan şey bağlam ve uzun süre de gelecek gibi durmuyor. Onun için eğitimle kazandırabileceğimiz en önemli şey anlamayı öğretmek. Son olarak da tabii etik. Dil öğrenmesinin içine bu etiği de koymak zorundayız, bu yüzden bilginin akademia’da kalması, eğitim felsefesinin de burada üretilmesi gerektiğini düşünüyorum. 

Dr. Ecmel Ayral: Türkiye’den bahsettik şu ana kadar ama dünyadaki üniversitelerde durum nasıl? Burada öğrenci talebi nereye doğru evriliyor?

ASBA Yurt Dışı Eğitim Danışmanlık Kurucusu Aslıhan Özenç: 33 yıldır yurt dışı eğitim alanında danışmanlık yapıyorum. Gözümüzün önünde öğrenci haritasının değiştiğini görüyoruz. Amerika tabii ki yüksek öğrenimde liderdi. İngiltere de. Şimdi muazzam bir Avrupa’ya dönüş var.Son yıllarda İtalya, Polonya ve Macaristan gibi ülkeler daha fazla öğrenci çekiyor İngilizce program seçeneklerini hızla artıran İtalya, tam burs olanaklarıyla öğrencileri cezbediyor. Türkiye, geçen yıl 6 bin 404 öğrenci ile İtalya’ya en fazla üniversite öğrencisi gönderen ikinci ülke oldu. Polonya’da öğrenci sayısı bir yılda 3 bin 500’den 4 bin 500’e yükseldi. Macaristan’a ilgi de rekor seviyede. Önümüzdeki yıllarda İtalya, Macaristan ve Polonya gibi “alışılmadık” ülkelerin yükselişini sürdüreceğini öngörüyor.

Prof. Dr. Sondan Durukanoğlu Feyiz: Avrupa’nın en büyük sorunlarından bir tanesi de yaşlanan nüfus. Almanya okuyacak genç bulamıyor. Japonya yaşlanıyor, Kore yaşlanıyor. Onların da iki yüze yakın üniversiteleri var. Nereden öğrenci alacaklar? Araştırmanın itici gücü master ve doktora öğrencileridir. Kendimizi kandırmayalım; yapay zeka insana ait dediğimiz her şeyi yapacak. Böyle bir gelecek bizi bekliyor. Bunun için de doktora programları olmak zorunda. Ve bunu fonlayacak bir sistem Türkiye’de kurulmazsa bakın Avrupa bekliyor. Tayvan bekliyor. Çin bekliyor. Kore bekliyor. Bu çocuklar gidecek. 

Dr. Ecmel Ayral: Çağrı Bağcıoğlu birçok ülkede yeni üniversiteler kuruyorsun. Başka ülkelerde durum nasıl? Üniversiteler nereye gidiyor?

Cintana Education Doğu Avrupa ve Orta Asya Bölge CEO’su Çağrı Bağcıoğlu: Üniversiteye katılım oranları her ülkede ciddi olarak artıyor. Bence Türkiye’nin yaşadığı problemlerden biri, yeterlilik. Cintana ABD’de inovasyon alanında bir numarada yer alan Arizona State University ile işbirliği ile kuruldu. Birçok ülkede hem mevcut üniversitelerle çalışıyoruz hem de yeni üniversiteler kuruyoruz. Yakın bir zamanda Kazakistan’daydım. Kazakistan şu anda onlarca yabancı üniversiteye kampüs açtı. Muazzam bir destek sistemiyle yabancı üniversiteleri çekiyorlar. Ve bunların hepsi de yapay zeka ve daha geleceğe dönük eğitim alanlarına yönelmeye çalışıyor. Birçok ülke artık eğitim bakanlıklarını “yüksek eğitim inovasyon bakanlığı” gibi kurguluyor. Yani K12’den ayırıp, aynı bakanlık altında, inovasyonla birleştiren bir yapı kuruluyor. Üniversite eğitimi alanında ülkeler arasında rekabetin de arttığını görüyoruz. Hemen hemen her ülke yabancı öğrenci peşinde. İnanılmaz bir talep var.

Geleceğin meslekleri

Dr. Ecmel Ayral: Şu anda gençlere bir kariyer önerebilmek pek mümkün görünmüyor. Didem Hanım siz küresel bir şirket olarak bu yeteneklere ne önerebiliyorsunuz ve onların performansını nasıl artırmayı hayal ediyorsunuz ya da başarmaya çalışıyorsunuz? 

Cisco Türkiye Genel Müdürü Didem Duru: Üç sene önce bir şeyler önerebiliyorduk, şimdi mümkün değil. Ben yeni mezunlarda akademik ortalamaya değil çok yönlü olup olmadığına bakıyorum. Bence en önemli şey esneklik. Bu kadar hızlı gelişen bir dünyada aynen COVID de yaşadığımız gibi esnek olamayan ayakta kalamayacak. Gençlerin aslında eğitimleri sırasında bu esnekliği kazanmaları gerek. Bu nedenle staj çok önemli. Özel sektörle kamunun, üniversitelerin bir araya gelmesini çok önemli buluyorum. Gençlere müfredatın dışında heyecanlanacakları konularla üniversite yıllarında karşılaşmaları gerek. 

Dr. Ecmel Ayral: Ufuk Bey Randstad olarak belki bazı datalar da paylaşabilirsiniz bu konuda. Geleceğin mesleği diye bir şey var mı? Yoksa mesleklerin geleceğinden mi bahsetmemiz lazım? 

Ufuk Gedikli: STEM hâlâ daha önemli bir alan ve öyle olmaya da devam edecek. Bütün Randstad raporları bunu gösteriyor. STEM dedim ama iletişim yeteneği de şu anda çok kritik. Bu tüm dünyada böyle. Şu anda yapay zekanın yapamadığı bazı ince işler insanlardan bekleniyor ve bu bir süre daha böyle devam edecek. Çok yönlü olmak da önem kazanıyor. Çünkü teknolojinin yardımıyla 30-40 kişilik departmanların işini  3-4 kişiyle üretmeyi bekliyorlar. Başka bir trende freelance çalışanların artışı. Dünyada  yaklaşık 2,5 milyar kişi freelance iş yapıyor. ABD’de iş gücünün yüzde 36’sı freelancer. Bu çok yüksek bir oran.

Prof. Dr. Feyiz: Geleceğin mesleklerini düşünürken ya da mesleklerin geleceğini düşünürken, gelecekte 100 yıl yaşayacak insanların çalışma hayatını ve yaşam biçimlerini de düşünmek zorundayız. Böyle bir gelecek bizi bekliyor.

Bakanlığın eylem planı

Milli Eğitim Bakanlığı haziran ayında Eğitimde Yapay Zeka Politika Belgesi ve Eylem Planı’nı açıkladı. Eylem planıyla, bilgiyi sadece aktaran değil, anlamlı bir üretime dönüştüren birey profili oluşturmak hedefleniyor. 

Yetkinlik toplumuna geçiş şöyle tanımlanıyor: Her öğrencinin bütüncül gelişimini önceleyen; düşünsel derinliğe, ahlaki duyarlılığa ve toplumsal sorumluluk bilincine sahip bireyler yetiştiren bir eğitim sistemi inşa etmek. Yapay zeka ile şekillenen bir geleceğe yalnızca teknik donanımla değil; değerlerle donanmış, düşünen, hisseden ve üreten bireylerle hazırlanmak hedefleniyor. ‘Dijital Altyapının Güçlendirilmesi’ hedefi kapsamında şu ana kadar 21 bin 576 okulun ağ altyapısı tamamlandı. 8 bin 200 okulda ise çalışmalar devam ediyor. Şu ana kadar 13 bin 800 okula fiber İnternet erişimi sağlanırken hedef, bu sayıyı 18 bine çıkartmak.

Eğitimde yeni çağa fon desteği 

Eğitim alanında faaliyet gösteren girişimlerin sayısı hem az hem de bu girişimlerin ölçeği henüz çok küçük.  Ancak mevcut durum ne olursa olsun, Türkiye’nin daha fazla girişimi eğitim sistemine proje üretmeye çekmesi gerekiyor. Forbes Türkiye’ye konuşan Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Teknolojileri Etki Merkezi Direktörü Mustafa Canlı, tohum öncesi yatırımlardan Seri A öncesi finansmanlara kadar planlanan yeni yatırım mekanizmaları oluşturduklarını anlattı. 

Canlı, girişim ekosistemi yaratmak için iki yıl önce çalışmaya başladıklarını söylüyor. Eğitim alanındaki yazılım geliştiren şirketleri inceleyip, tek tek aramışlar. Bin 260 şirketlik bir envater çıkarıp, geçen yıl bir “Eğitim Teknolojileri Zirvesi” düzenlediler. Canlı ikinci adımda bu şirketlerin yurt dışındaki fuarlara katılmasını sağladıklarını söylüyor.  

“Artık birbirimizi daha yakın tanıyoruz” diyor Mustafa Canlı. 2024 yılında bu girişimcileri ilk kez  yatırımcılarla  bir araya getirmişler. Bakanlık bu süreçte tek başına hareket etmiyor. TÜBİTAK ve üniversiteler ile birlikte projeler geliştiriyor. ODTÜ ve Yıldız Teknik Üniversitesi (YTÜ) önemli partnerleri arasında.  TÜBİTAK’la imzalanan tohum öncesi yatırımlara destek veren BIGG Modeli girişimlere bir yatırımcı mantığı ile yaklaşmalarını sağlıyor. BIGG’e kabul edilen projelere 900 bin TL’ye kadar Bakanlık hibe verecek, aynı miktarda ve yüzde 3’e kadar hisse karşılığında ise TÜBİTAK yatırım yapacak. Her sene 15-25 firmayı BIGG ile desteklemeyi hedefliyorlar. Fonlama piramidinde BIGG’in bir büyük adımı BIGG + bir ürüne sahip, bunu uluslararası piyasalara çıkarmak isteyen şirketlere yönelik. Bu aşamada TÜBİTAK ve Bakanlık 250 bin’er dolar koyacaklar. Koşullar BIGG ile aynı. Bu seviyeye gelmiş bir girişim henüz yok. Canlı, 2026’nın ilk çeyreğinde bu fona bir başvuru yapılabileceğini düşünüyor. Bir senede beş şirkete destek verilebileceğini öngörüyor. 

Fonlama piramidinin en tepesinde ise Venture Capital sistemi var. Mustafa Canlı, eğitim alnında Seri A’ya gitmeden önce, 500 bin dolar’dan daha fazla sermayeye ihtiyaç duyan şirketlere destek verecek bir sistemi yaratmaya çalıştıklarını anlatıyor. İçinde kamu bankalarının da olacağı bir yapı oluşturmaya çalışıyorlar.  2025 yılı içerisinde yatırımcılar ile girişimcileri bir araya getiren bir etkinlik daha planlanıyor. 

Bakanlığın bir diğer stratejik hamlesi de Türkçe büyük dil modeli alanında...  Canlı, TÜBİTAK işbirliğiyle geliştirilen tüm YZ modellerine bakanlığın tüm envanterinin açılarak destek verildiğini söylüyor.

Bir eserin kamuya mal olup olmadığını anlamak her zaman kolay olmuyor zira her ülkenin telif süreleri bakımından farklı kuralları olabiliyor.  Örneğin, Türkiye’de telif hakkı koruma süresi en temelde eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl olarak belirlenmiştir. Buna karşın, bazı ülkelerde bu süre 50 yıl iken, ABD’de 95 yıla kadar uzayabiliyor. Bunun yanı sıra ilgili eserin, telif koruması dışında başta marka olmak üzere başka fikri mülkiyet haklarının korumasına tabi olması da mümkün. Dolayısıyla basına yansıyan haberler her zaman durumu hukuki olarak doğru yansıtmıyor.

1 Ocak 2025 itibarıyla, kültürel anlamda önemli yere sahip olan Temel Reis ve Tenten gibi karakterlerin bazı ilk versiyonları da ABD’de kamuya mal olmuş olmakla birlikte bu durum da anılan karakterlerin her yönüyle serbestçe kullanılabileceği anlamına geliyor.

Ülkemizde Temel Reis adıyla bilinen Popeye, ilk kez 17 Ocak 1929 tarihinde karikatürist E.C. Segar’ın “Thimble Theatre” adlı çizgi romanının “Gobs of Work” hikayesinde yan karakter olarak yer aldı ve daha sonra Safinaz adıyla tanıyıp sevdiğimiz Olive Oyl’ı sevgilisi “Kabasakal” (Ham Gravy)’den ayırıp, onun yerine bir ana karakter olarak belirmeye başladı. İşte Temel Reis’in yayınlanmasından 95 yıl sonra kamuya mal olan versiyonu, bu anılan karikatürde yer alan ilk halidir.

Amerika’da kamu malı haline gelen bu tipleme, her ne kadar günümüzde Temel Reis ile eşleştirdiğimiz çapa dövmesi, ağzının köşesindeki piposu ve alaycı kişiliği gibi karakteristik özelliklerini barındırsa da örneğin ıspanak yiyerek kaslarını büyütme niteliğini kapsamıyor; zira Temel Reis ilk kez 1932 yılında yayınlanan karikatürde ıspanakla güçlenme özelliğini gösteriyor.

Dolayısıyla 1 Ocak 2025 itibariyle Temel Reis karakterinin kamuya mal olmuş olduğunu söylemek doğru değil. Zira burada kamuya mal olan eser, 17 Ocak 1929 tarihinde karikatürist E.C. Segar’ın “Thimble Theatre” adlı çizgi romanının “Gobs of Work” hikayesi ve bu kapsamda çizilen karakter ile sınırlı.

Benzer bir tartışma daha önce çok daha global ölçekte, Mickey Mouse için yapıldı. Zira 1 Ocak 2024 tarihinde Mickey Mouse’un kamuya mal olacağının duyurulmasıyla global anlamda ciddi bir tartışma başladı. Oysaki burada da aslında kamuya mal olan tipleme, Disney’in 1928’de yayınladığı siyah beyaz “Steamboat Willie” isimli kısa çizgi filminde yer alan ve Mickey Mouse’un ilk versiyonu olan bir figürdür.  Geçtiğimiz yıl bu tiplemenin kamuya mal olduğu aynı gün, bu karakterden esinlenen “Mickey’s Mouse Trap” (daha sonra ismi “The Mouse Trap” olarak değiştirilmiştir) isimli düşük bütçeli korku filminin yapımının duyurulması da pek şaşırtıcı olmadı.

Steamboat Willie’de yer alan Mickey Mouse karakterinin önemli bir özelliği -veya eksikliği- bu karakter ile özdeşleştirdiğimiz büyük beyaz eldivenleri giymiyor olmasıdır. Ayrıca Mickey Mouse bu çizgi filmde hiç konuşmuyordu. Bu sene ABD’de kamuya mal olan yeni karakterlere ek olarak, 31 Temmuz 1929'da yayınlanan "The Karnival Kid" isimli kısa çizgi filmin telif koruma süresi de sona ermiş olup, bu film ilk kez ikonik beyaz eldivenlerini giyen ve yine ilk kez sahnede konuşan bir Mickey Mouse tiplemesini içeriyor.

Tenten bakımından ise durum biraz daha farklıdır. Bir Belçika gazetesinde ilk kez 1929 yılında yayınlanan ve Hergé – gerçek ismi George Prosper Remi - tarafından "Tenten Sovyetler Topraklarında" hikayesi ile yaratılan genç muhabir Tenten ve köpeği Milou’nun en eski tiplemeleri de ABD’de 1 Ocak 2025 itibariyle kamuya mal olmuşsa da ülkemizde telif hakkı süresi, çizerin ölümünden sonra 70 yıl boyunca devam ettiği için, Hergé’nin 1983’te vefat etmesi nedeniyle, Tenten’in ülkemizde kamuya mal olması 2054 yılına kadar gerçekleşmeyecek.

Görüleceği üzere; kamuya mal olma, yalnızca klasik sanat ve edebiyat eserleri için değil, popüler kültürün bir parçası haline gelen yapıtlar için de önemli hukuki ve kültürel etkiler doğurmaya devam ediyor.

Önemle vurgulamak gerekir ki kamuya mal olma, bir eserin tamamen serbestçe kullanılabileceği anlamına gelmiyor. Öncelikle yukarıda örneklerine yer verildiği üzere, hükümetlerin farklı telif rejimlerini ve sürelerini kabul etmeleri, eserlerin kamuya mal olma tarihlerinde/biçimlerinde değişikliklere yol açabiliyor. Bu nedenle, eserlerin hangi ülkede ve hangi şartlarla kamu malı haline geldiğine dikkat edilmeli. Ayrıca kamuya mal olma müessesinin sadece telif haklarına ilişkin olduğu da göz önünde bulundurulmalı. Yapımcı şirketler, ilgili karakterlerin farklı versiyonları veya belirli görselleri için süresiz olarak yenilenebilecek marka haklarına da sahip olabilirler. Bu nedenle, ülkemizde kamuya mal olmuş karakterlerin dahi kullanımında diğer fikri ve sınai hakların ihlal edilmemesine özen gösterilmeli.
 

“Etki alanı yüksek, etki alanı büyük olan bir ekosistemden bahsediyoruz. Bu ekosistem belki ilk akla otomotivi, kiralama şirketlerini, mobilite çözümü şirketlerini getiriyor. Ama aslında telekom altyapısından şehir planlamasına, sigorta, ödeme sistemleri, bütün bunları ve asıl olarak kamuyu kapsayan çok geniş bir ekosistem. Yani dünyada bugün etkisi yaklaşık 10 trilyon dolar olduğu tahmin ediliyor. Ve her birimizin hayatımızı  çok ciddi bir şekilde etkiliyor” diyor. Değişimin gelecek on yılda daha da büyüyerek süreceğini dile getiriyor. 

Mobilite çözümü dediğimizde ise mikromobiliteden yani scooter, bisiklet ve motosikletlerden araç kiralama, paylaşımlı araç kiralama, günlük araç kiralama, uzun dönem araç kiralamaya ve toplu taşımaya kadar uzanan çözümler silsilesinden bahsediyoruz. Kaynak kullanımı önümüzdeki dönemde daha da kritik hale geldi. Tangün, “Enterprise Rent-a-Car dünyanın en büyük mobilite çözümü şirketlerinden biri. 2,4 milyon adet aracı var dünyada ve 95 ülkede operasyon yapıyor. 95 bin çalışanı var” diyor. Dünyada en çok araç satın alan firmayız” diyor. Türkiye’de ise 11 bin araçları var.

“Ama en önemli trend, araç sahipliğinden misafirlerin kullanım odaklı bir yaklaşıma geçilmesi” diyor Enterprise CEO’su. “Biz de bu konuda çok ciddi çalışmalar yapıyoruz ” diye ekliyor. Dünyada yaklaşık 1,5 milyar araç olduğunu ve bunların, zamanlarının yaklaşık yüzde 90'ını otoparklarda geçirdiğini hatırlatıyor. Enterprise olarak bu verimsizliği değiştirmek için çalıştıklarını kaydediyor. 

Türkiye piyasasında, araç satışındaki vergi oranlarını ve araç elinde tutma maliyetlerini hatırlatıyor Tangün. “Biz toplu ve büyük satın alımlar yaptığımız için ölçek ekonomisini kullanarak iş yapıyoruz” diyor. Tangün, Z kuşağının araç sahipliği konusunda daha az talepleri olduğunu söylüyor. Gelişmiş ülkelerde de araç sahipliği sayısının azaldığını dile getiren Tangün, Türkiye’de sahiplik kültürünün de zamana adapte olacağını belirtiyor. 

Turizm gelirleri de Enterprise için önemli. Toplam cironun yaklaşık üçte biri turizm kaynaklı. Yabancı turist kaynaklı bu gelirler döviz sağlıyor. Özarslan, “Biz bu yüzden de yabancı para da borçlanabiliyoruz” diyor.

Elektrikli araç filosuna olan talebin de arttığını söylüyor Tangün. “Bu artışın ve talebin önemli bir bölümünün de aracın maliyetinin makul olması, düşük olmasına bağlıyoruz. O yüzden aslında iki trend birbiriyle iç içe devam ediyor. Elektrikli kullanan misafirlerimiz elektrikliden çok keyif alıyor ve kullanmaya devam etmek istiyor” diye konuşuyor. Değişen mobilite felsefesini de şöyle değerlendiriyor: “Bugünkünün dört katı, beş katı bir pazar potansiyeli olduğunu görüyoruz.” 

Mobilitenin Geleceği: Her şey altüst / Haber Detay - Tıkla Oku

Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Başkanı Burak Dağlıoğlu: Türkiye artık merkez ülke / Haber Detay - Tıkla Oku

AXA Türkiye CEO’su Yavuz Ölken: Mobilite sigorta sektörü için ciddi bir büyüme potansiyeli / Haber Detay - Tıkla Oku

Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi: Orta Koridor limanları canlandıracak / Haber Detay - Tıkla Oku

BMW sadece araç değil, deneyim geliştiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Mobilite yaşamı nasıl dönüştürüyor? / Haber Detay - Tıkla Oku

Oyun yeniden kuruluyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sürücüsüz dönüşüm / Haber Detay - Tıkla Oku

Otonom fırsat mı, risk mi? / Haber Detay - Tıkla Oku

Geleceğin akıllı şehirleri / Haber Detay - Tıkla Oku

Pilin katı hali / Haber Detay - Tıkla Oku

Araçlar ödeme platformlarına dönüşüyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sotiris Tsoulos: Hareketlilik eşitlik demektir, hareketlilik herkes içindir / Haber Detay - Tıkla Oku

Orta Koridor, Uzak Doğu’da üretilen ürünlerin Avrupa’ya, Afrika’ya veya dünyaya taşınmasının alternatif yolu. Çin’den başlayıp Kazakistan, Gürcistan, Azerbaycan’dan geçerek Avrupa’ya uzanan bu koridor üretim ile tüketim arasındaki en kritik noktada yer alıyor. Doğudan gelen ticari ürünler, Batı piyasalarına limanlar üzerinden aktarılıyor. Deniz taşımacılığı, küresel ticaretin yaklaşık yüzde 90’ını oluşturuyor. Hakan Safi, işte bu anlamda Türkiye’nin “hub” olma yolunda olduğuna dikkat çekiyor.  

Otomotiv gelişecek   

Safi, liman yatırımına başladıklarında otomotiv sektörünün bu kadar etkin olacağını öngörmediğini itiraf ediyor: “Ama bugün sektör limanımızın bir parçası. Bunun daha da gelişeceğini düşünüyoruz” diyor. Ancak Hakan Safi, mevcut yatırımların ve lojistik altyapısının kapasitesinin gelecekte daha da artırılması gerektiğini söylüyor: “Dünyada liman ihtiyacı giderek artıyor. Yolların da güçlü olması gerekiyor. 400 - 500 milyar dolarlık ihracata gidiyoruz. Buna ne liman ne de yollar yetecek. İngiltere ve Fransa’nın iki katına çıkabiliriz otomobil satışında. Avrupa içten yanmalı motor üretimini destekliyor. Türkiye’de Çinli araçlara büyük bir ilgi olduğunu görüyoruz. Türkiye’ye gelmeyen daha çok marka var. Araç satışı ve elleçlemesinin miktarı daha da artacaktır. Otomotiv pazarı giderek büyüyecek. Orta Koridor’dan da araç geliyor, konteynerden de geliyor. Dünya enteresan bir yere gidiyor. O yüzden de ülkemizin bu yeni düzene ayak uydurması lazım.”

Safi mevcut yol ve limanların bu trafiği taşımak için yetersiz kalacağını, elleçleme kapasitesinin de sınırlı olduğunu vurguluyor.  

İlk liman yatırımını gerçekleştirdiklerinde 20’ye yakın ülkeyi gezip en iyi örnekleri incelediklerini belirten Safi, bugün durumun tersine döndüğünü belirtiyor: “Artık yabancı şirketlerin limanımıza gelmeleri bizi gururlandırıyor. Safiport Türkiye’nin en büyük limanı olma yolunda hızla ilerliyor.” 

Safiport, Marmara Bölgesi’nin en büyük limanlarından biri. Şu anda 3 bin kişiyi istihdam eden limana yatırımlar tamamlandığında bu sayı 5 bine ulaşacak. Safi limanda teknoloji alanında önemli yatırımlar yaptıklarını anlatıyor: “Limandaki tüm hareketler yüksek teknoloji ile takip ediliyor. 2 binden fazla da kameramız var.” 

Safi Holding’in ihale şartnamesinin de şart koştuğu gibi limanda ikinci faz yatırımları devam ediyor. Hakan Safi: “250 milyon dolarlık yatırımımız tamamlandığında bambaşka bir yerde olacağız” diyor. 

Türkiye’nin liman yatırımlarında önemli aşamalar kaydettiğini ancak daha büyük hedefler için güçlü kamu - özel sektör iş birliklerine ihtiyaç olduğunu da vurgulayan Safi, Suriye ve Ukrayna başta olmak üzere liman yatırımı tekliflerine de değinerek, Türkiye’nin bu alanda bölgesel bir üs haline gelebileceğini söylüyor. 

Mobilitenin Geleceği: Her şey altüst / Haber Detay - Tıkla Oku

Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Başkanı Burak Dağlıoğlu: Türkiye artık merkez ülke / Haber Detay - Tıkla Oku

AXA Türkiye CEO’su Yavuz Ölken: Mobilite sigorta sektörü için ciddi bir büyüme potansiyeli / Haber Detay - Tıkla Oku

Enterprise Türkiye CEO’su Özarslan Tangün: Dünyadaki 1,5 milyar araç zamanının çoğunu otoparkta geçiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

BMW sadece araç değil, deneyim geliştiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Mobilite yaşamı nasıl dönüştürüyor? / Haber Detay - Tıkla Oku

Oyun yeniden kuruluyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sürücüsüz dönüşüm / Haber Detay - Tıkla Oku

Otonom fırsat mı, risk mi? / Haber Detay - Tıkla Oku

Geleceğin akıllı şehirleri / Haber Detay - Tıkla Oku

Pilin katı hali / Haber Detay - Tıkla Oku

Araçlar ödeme platformlarına dönüşüyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sotiris Tsoulos: Hareketlilik eşitlik demektir, hareketlilik herkes içindir / Haber Detay - Tıkla Oku

Yavuz Ölken’e göre mobilite artık yalnızca fiziksel hareket değil, aynı zamanda çok katmanlı bir kavram: “Mobilite denildiğinde akla sadece taşıtlar gelmemeli. Bugün mobilite, dijital uygulamalardan ödeme sistemlerine, kamu politikalarından yapay zekaya kadar uzanan çok katmanlı bir ekosistem. Bu nedenle mobiliteyi konuşurken sağlık, çevre, toplumsal refah gibi konulara da temas etmeden ilerleyemeyiz.”

Panel boyunca en çok vurgulanan konulardan biri de sigorta sektörünün bu dönüşümdeki stratejik rolü oldu: “Mobilite varsa sigorta da var.” Mobilite ekosisteminde ödeme sistemlerinden kamusal altyapılara kadar birçok unsur var ve sigorta sektürü tüm bunların güvencesini sağlama işlevini üstleniyor. Ölken’e göre, mobilite sigorta ile sigorta da mobilite ile büyüyecek ve bu güçlü birliktelik daha yeni başlıyor:

“Mobilite ve dijitalleşme sayesinde sigortalama oranları artacak. Kitleler bu hizmetlere daha kolay ulaşacak, ihtiyaçlarına uygun ürünleri seçme imkanı bulacak. Özelleşmiş, kişiye özel poliçelerle müşteri memnuniyeti artacak. Ayrıca yeni riskler, yeni ürünleri de beraberinde getirecek. Bu da sektör için ciddi bir büyüme potansiyeli demek.”

Dünyanın 51 ülkesinde faaliyet gösteren AXA Grubu’nda aynı zamanda Yapay Zeka ve İnovasyon Liderliği görevini de yürüten Ölken, şubat ayından bu yana 17 ülkenin yapay zeka çözümlerine destek veriyor. AXA Türkiye’nin veriyi doğru kullanma, yapay zeka çözümleri ve inovasyon açısından AXA grubu içinde ilk beşte yer aldığını söyleyen Ölken, bu noktada “veri kalitesi”ne de dikkat çekiyor:

“Yapay zekaya başlamadan önce veriyle barışmanız gerekiyor. Verinin nasıl depolandığı kadar nasıl servis edildiği de önemli. Yapay zeka çok tutkulu, çok heyecan verici bir alan. Ancak iş değeri yaratmadığı sürece bu heyecan, şirketler için pahalıya mal olabilir. Asıl mesele, yapay zekanın öğrenme yeteneğiyle insan odaklı sonuçlar üretebilmesinde. Eğer kültürel olarak hazır değilseniz, veriyi doğru sunamıyorsanız, yapay zekadan da doğru sonuçlar bekleyemezsiniz.”

Ölken, bu alandaki kültürel dönüşüme de dikkat çekerek yapay zekanın “neuroscience” yani sinir bilimle birleşimine de dikkat çekiyor: “Yapay zeka sinir bilimle birleştiğinde çok daha güçlü hale geliyor. Ama insana temas etmeyen bir teknoloji, uzun vadede sürdürülebilir olamaz. Biz AXA olarak, inovasyonu sadece teknolojik bir mesele olarak değil, aynı zamanda insani bir dönüşüm süreci olarak ele alıyoruz.” 

Mobilitenin Geleceği: Her şey altüst / Haber Detay - Tıkla Oku

Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Başkanı Burak Dağlıoğlu: Türkiye artık merkez ülke / Haber Detay - Tıkla Oku

Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi: Orta Koridor limanları canlandıracak / Haber Detay - Tıkla Oku

Enterprise Türkiye CEO’su Özarslan Tangün: Dünyadaki 1,5 milyar araç zamanının çoğunu otoparkta geçiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

BMW sadece araç değil, deneyim geliştiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Mobilite yaşamı nasıl dönüştürüyor? / Haber Detay - Tıkla Oku

Oyun yeniden kuruluyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sürücüsüz dönüşüm / Haber Detay - Tıkla Oku

Otonom fırsat mı, risk mi? / Haber Detay - Tıkla Oku

Geleceğin akıllı şehirleri / Haber Detay - Tıkla Oku

Pilin katı hali / Haber Detay - Tıkla Oku

Araçlar ödeme platformlarına dönüşüyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sotiris Tsoulos: Hareketlilik eşitlik demektir, hareketlilik herkes içindir / Haber Detay - Tıkla Oku

Dr. Ayral, çok boyutlu dış politikası, üretim gücü ve gelişen lojistik altyapısıyla bölgesel denklemde giderek daha fazla ağırlık kazandığını vurguladı. “Türkiye, Asya ile Avrupa arasında doğal bir köprü olmanın ötesine geçiyor” diyen Ayral, bu yeni dönemin sunduğu risk ve fırsatların Türkiye’nin pozisyonunu nasıl etkilediğini anlamaya çalıştıklarını belirtti. Burak Dağlıoğlu Türkiye’nin geleneksel “köprü ülke” tanımının artık yetersiz kaldığını belirterek, şunları söyledi:

Geleneksel köprü ülke tanımı yetersiz 

“Türkiye artık bir ‘hub’. Yani sadece iki kıta arasında bağlantı sağlayan bir geçiş noktası değil, bölgede karar verici ve yön verici bir merkez. Avrupa’da yaşanan her gelişme bizi doğrudan etkiliyor çünkü özellikle mobilite sektöründe çok entegre bir tedarik zincirimiz var.”

Dağlıoğlu, Türkiye’nin yatırım kompozisyonunun da bu dönüşüme ayak uydurduğuna dikkat çekti. 2003 - 2009 döneminde uluslararası yatırımların yüzde 43’ü finans sektörüne yönelirken, son yıllarda bu oran sanayi ve perakendeye kaymış durumda. Yalnızca tüketim değil, üretim merkezli bir yaklaşımın geliştiğini belirten Dağlıoğlu, Türkiye’nin küresel tedarik zincirlerinin güçlü bir halkası olmaya doğru ilerlediğini vurguladı.

Panelin öne çıkan başlıklarından biri de sürdürülebilirlik oldu. Dr. Ayral’ın “Volatilite bizi nasıl etkiliyor?” sorusu üzerine Dağlıoğlu, Türkiye’nin yeşil dönüşümde birçok ülkenin önünde olduğunu belirtti. “Geri dönüşüm değil artık ileri dönüşüm konuşuluyor. Yeni nesil politikalarla bu dönüşümü destekliyoruz. Özellikle enerji, sanayi ve perakende sektörlerinde çevreci yatırımlar artıyor.”

Dağlıoğlu ayrıca kamu politikalarının yatırımcının ilgisini çekecek şekilde güncellendiğini belirtti. Orta Koridor Projesi’nden, Basra Körfezi’ne kadar uzanacak demiryolu ağlarına kadar Türkiye’nin vizyon projelerle bölgesel bir merkez haline geldiğini vurguladı.

Panelin dikkat çeken diğer başlıklarından biri ise nitelikli insan kaynağı oldu. Dağlıoğlu, Türkiye’nin genç ve dinamik nüfusunun, yüksek teknoloji yatırımlarını çekme konusunda kritik bir avantaj sağladığını ifade etti: 

“TÜBİTAK derin teknoloji yatırımlarına öncülük ediyor. KOBİ’ler girişim sermayesi fonlarından faydalanabilir. Bizim odaklandığımız şey yüksek nitelikli istihdam yaratan, küresel tedarik zincirine entegre, katma değerli yatırımlar.” 

Mobilitenin Geleceği: Her şey altüst / Haber Detay - Tıkla Oku

AXA Türkiye CEO’su Yavuz Ölken: Mobilite sigorta sektörü için ciddi bir büyüme potansiyeli / Haber Detay - Tıkla Oku

Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi: Orta Koridor limanları canlandıracak / Haber Detay - Tıkla Oku

Enterprise Türkiye CEO’su Özarslan Tangün: Dünyadaki 1,5 milyar araç zamanının çoğunu otoparkta geçiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

BMW sadece araç değil, deneyim geliştiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Mobilite yaşamı nasıl dönüştürüyor? / Haber Detay - Tıkla Oku

Oyun yeniden kuruluyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sürücüsüz dönüşüm / Haber Detay - Tıkla Oku

Otonom fırsat mı, risk mi? / Haber Detay - Tıkla Oku

Geleceğin akıllı şehirleri / Haber Detay - Tıkla Oku

Pilin katı hali / Haber Detay - Tıkla Oku

Araçlar ödeme platformlarına dönüşüyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sotiris Tsoulos: Hareketlilik eşitlik demektir, hareketlilik herkes içindir / Haber Detay - Tıkla Oku

Bu devinimi anlamlandırmak ve geleceğin rotasını bugünden tartışmak amacıyla Forbes Türkiye, Sürdürülebilir Mobilite İnisiyatifi (SMİ) iş birliğinde Mobilitenin Geleceği Zirvesi düzenledi. 14 Mayıs’ta Raffles İstanbul’da düzenlenen zirve, ekosistemin tüm paydaşlarını bir araya getirerek önemli bir buluşma noktası oldu. 30’dan fazla ilham verici konuşmacının yer aldığı etkinlikte 500’ü aşkın katılımcı, bugünün ve yarının dünyasını şekillendirecek fikirleri yenilikçi bakış açılarıyla tartıştı.

Mobilitenin Geleceği Zirvesi için seçilen hashtag, sıradan bir etiket değil. #herşeyaltüst, içinde bulunduğumuz dönemin ruhunu tam anlamıyla yansıtıyor. Elektrifikasyon, dijitalleşme ve sürdürülebilirlik temelli yenilikler; yüz yılı aşkın bilgi birikimini, üretim alışkanlıklarını ve yatırım mantığını birkaç yıl gibi kısa bir sürede altüst etmiş durumda. Otomobil hâlâ bireysel ulaşımın en vazgeçilmez tercihi; ancak bu sahnede artık bambaşka oyuncular var. Öyle ki bugün otomotiv sektörünün en büyük aktörleri arasında, on yıl önce adını bile duymadığımız şirketler yer alıyor. Tesla, geleneksel üreticilere meydan okumakla kalmadı, oyunun kurallarını kökten değiştirdi. Servetinin büyük kısmını Tesla’dan elde eden Elon Musk en güçlü oyun kuruculardan biri. 416 milyar dolarlık kişisel servetiyle Forbes Milyarderler Listesi’nin zirvesinde tek başına bir çağın temsilcisi olarak duruyor. Çinli markalar ise rekabetin tanımını yeniden yazıyor. 

Bu değişim sadece otomobilleri değil şehirleri, ekonomileri ve hayatın kendisini yeniden şekillendiriyor. Ancak otomotiv sanayi, doğası gereği bu büyük değişimin tam merkezinde. Türkiye İhracatçılar Meclisi’nin (TİM) raporuna göre en büyük üç ihracatçı arasında iki otomotiv şirketi var. Otomotiv Sanayii Derneği (OSD) verileri ise sektörün, toplam imalat sanayi üretiminin yüzde 9’unu, istihdamın ise yüzde 11’ini oluşturduğunu ortaya koyuyor. Bu kadar stratejik bir sektörün rotası değişiyorsa bunun Türkiye ekonomisine ve sosyal yapısına etkisi de kaçınılmaz olacaktır. İşin özü konfor alanlarını terk etmeyenler, dönüşüm çağını yalnızca izlemekle kalabilirler. Sektör, bugün belki de en keskin virajlarından birini alıyor. Neler mi değişiyor? Hemen hemen her şey!

İçten yanmalı bir araç yaklaşık 25 - 30 bin parçadan oluşurken elektrikli araçlarda bu sayı 15 binin altına iniyor. Elektrifikasyon ve teknolojik gelişmelere bağlı üretimde ihtiyaç duyulan parça sayısı neredeyse yarı yarıya azalacak. Parça ihtiyacındaki bu radikal azalma, tedarik zincirlerinden üretim bantlarına, istihdamdan sanayi bölgelerine kadar her alanı etkileyecek. Peki, otomotiv sektörü bu büyük dönüşüme nasıl hazırlanacak? Elektrikli araç üretimi için gereken yatırımlar hangi stratejik modellerle şekillenecek? Ve belki de en çetin sorulardan biri: Mevcut yan sanayi yapısı ve istihdam modeli bu köklü değişime nasıl uyum sağlayacak? Üstelik artık yeni nesil araçların itici gücünü karbüratörler değil, yarı iletken çipler oluştururken. Artık tornavidaların yerini algoritmaların, tezgahlarının yerini yapay zeka destekli simülasyonların aldığı bir çağ başlıyor. İşte Mobilitenin Geleceği Zirvesi, tam da bu vizyonla şekillenen bir yol haritası sunuyor: Bugünü anlamakla yetinmeyip yarını başarıyla inşa edebilmek için.

Devrimi içinden geçerken fark edelim 

Forbes Türkiye Kurucu Ortağı Ayşe Burçak Güven’in açılış konuşmasında vurguladığı gibi, bu büyük dönüşümü bugünden anlamlandırmak gerek. Filozof Kierkegaard’ın “Yaşam ileri doğru yaşanır, geriye doğru anlamlandırılır” sözüne atıfta bulunan Güven’in açılış konuşmasında dediği gibi: “Yıllar sonra geriye baktığımız zaman fark etmeyelim, tam da içinden geçerken görelim ve stratejik olarak konumlandıralım kendimizi diye düşündük. Dolayısıyla Forbes olarak, mobilitenin tüm tarafları ile doğru planlar yapalım, konunun bütün muhataplarıyla birlikte çalışalım istedik ve bu platformu oluşturduk.”

SMİ Başkanı Hakan Doğu ise açılış sunumunda Şems-i Tebrizi’nin isyanının yanı sıra Star Wars filminden Obi-Wan Kenobi’nin bir sözünü alıntıladı: “Öğrendiklerini unut. Yap ya da yapma, denemek diye bir şey yok.” Renault Group’ta üst düzey yöneticilik yapan, otomotiv endüstrisinin duayenlerinden biri olan Kara, sunumunda değişimin hem geniş bir yelpazede hem de farklı katmanlarda olması gerektiğinin mesajlarını verdi, değişim karşısında harekete geçmenin mobilite sektörü için ne kadar önemli olduğunu aktardı.

“ABD bu savaşı kaybetti” diyor Doğu. Eski oyuncular geride kalırken, yeni nesil üreticiler kural tanımadan öne fırlıyor. “Bu bir yarış değil, bu bir hayatta kalma savaşı” sözleriyle özetliyor tabloyu. Panelde en çok dikkat çeken tespitlerden biri Çin’in otomotivdeki egemenliğiydi. Çin bugün dünya otomotiv üretiminin yüzde 37’sini gerçekleştiriyor. Yapay zeka, robotlar, hibrit savaşlar, daralan nüfuslar ve jeopolitik kırılmalar otomotivin kaderini yeniden yazıyor. Hakan Doğu’nun da dediği gibi “Dünyada demografik çöküşü başlayan bir ülke bir daha hiçbir zaman geri dönememiş. Ve bu gerçeklerle birlikte yeni bir devrim geliyor.”

Zirvenin içerik direktörlüğünü üstlenen 35 yıllık gazeteci ve otomotiv yazarı Halit Bolkan ise “Bugüne kadar katıldığım tüm mobilite zirvelerinde konu yalnızca elektrikli otomobillerle sınırlıydı” dediği açılış konuşmasını “Daha önce yapılmamış bir kurguyla çıktık yola” diye bitirdi.

Zirvede mobilitenin hem insan hayatına hem de temas ettiği tüm ekosisteme dair sorular soruldu, cevaplar arandı. Kurgunun geniş yelpazesinde, Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Başkanı Burak Dağlıoğlu’nun sunumunda dile getirdiği Türkiye’nin geleneksel “köprü ülke” tanımının artık yetersiz kaldığı konuşuldu. Dağlıoğlu, tezini şu sözlerle ifade etti: “Türkiye sadece bir geçiş noktası değil, artık bir ‘hub’. Bölgede karar verici ve yön verici bir merkez.” 

Palavralar çağında akıl ve ekonomi

Prof. Dr. Emre Alkin’den keskin gözlemler 

Emre Alkin, ekonomi konuşurken yalnızca rakamları değil, insanı ve çağın ruhunu da hesaba katıyor. Konuşmasında dünya ekonomisinden demokrasinin dönüşümüne, yapay zekadan gençliğin tüketim alışkanlıklarına dek geniş bir yelpazede düşündürdü, güldürdü ve zaman zaman da çarpıcı gerçeklerle katılımcıları derin düşüncelere sevk etti.  Topkapı Üniversitesi Rektörü, Ekonomist Prof. Dr. Emre Alkin “Yeni Dünyada Ekonomi ve Güncel Durum”  sunumunda “Korkuyla yönetiyoruz dünyayı” dedi. Alkin’e göre, bilgi çağında en büyük tehdit, enformasyonun “palavra”ya dönüşmesi. “Pergeli doğru yere saplamazsak, hep birlikte saçmalığın merkezinde birleşiriz” uyarısında bulundu. Ekonomi alanında ise eleştirilerini sertleştirdi: “Ben ne yaptığını bilen bir ekonomi yönetimi görmedim. Onlar da bilmiyor.”  Faiz politikaları, konut ve altına yönelen yatırımlar, artan enflasyon ve düşmeyen döviz kuru, kısacası tablo karmaşık. “Faizi artırmak iş insanını vurur” diyen Alkin, çözümün üretim ve beşeri sermayeden geçtiğini vurguladı.  

“Dünyanın nereye gittiğini görüyor musunuz?” sorusuna cevabı kendisi verdi: “Akıl sağlığı dünyanın en büyük problemi.”  Son söz ise etkileyici bir çağrıyla geldi: “Herkesi memnun etmek imkansız. Bunu hayal ediyorsanız lider olmayın, dondurma satın.” 

Navigasyon ahlakı: Yapay zeka ne kadar etik? 

Alim Küçükpehlivan Başarsoft Yönetim Kurulu Başkanı, TOBB Yazılım Meclisi Yazılım İhracatı Komite Başkanı 

“Türkiye’de trafik kurallarına tam uyulmadığı için haritalarda ve navigasyonda özel çözümler üretiyoruz. Ambulansları emniyet şeridi olan geniş yollara yönlendiriyoruz.” Bu paylaşımı zirvede “Bağlantısallık” konulu panelde konuşan Başarsoft Yönetim Kurulu Başkanı, TOBB Yazılım Meclisi Yazılım İhracatı Komite Başkanı Alim Küçükpehlivan yaptı. Bu sayede ambulans şoförlerinin matematiksel olarak en kısa veya hızlı yolu değil, ilerleyebilecekleri yolu seçmelerini sağlıyorlar. 

Teknoloji, yapay zeka yazılımları konularında önemli gelişmeler sağlandığını söyleyen Küçükpehlivan, elde edilen nihai gelişimde bireylerin davranışlarının da bir o kadar belirleyici olduğunu anlattı. “Belediye okul önüne ‘tek yön’ tabelası koymuş. Ancak çocuklarını okul bahçesine kadar girip bir an evvel bırakmak isteyen veliler bu kurala uymuyorlar. Yolu inceleyen navigasyon yazılımı da bu yolu tek değil çift yön olarak kabul ediyor ve sanal olarak tabelayı kaldırıyor. Yazılımı kullananlar ters yöne girmiş oluyor…” Yani yapay zeka tüm kullanıcılara “ortalama kullanıcının ahlakı kadar” destek sağlıyor…

Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi Başkanı Burak Dağlıoğlu: Türkiye artık merkez ülke / Haber Detay - Tıkla Oku

AXA Türkiye CEO’su Yavuz Ölken: Mobilite sigorta sektörü için ciddi bir büyüme potansiyeli / Haber Detay - Tıkla Oku

Safi Holding Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Safi: Orta Koridor limanları canlandıracak / Haber Detay - Tıkla Oku

Enterprise Türkiye CEO’su Özarslan Tangün: Dünyadaki 1,5 milyar araç zamanının çoğunu otoparkta geçiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

BMW sadece araç değil, deneyim geliştiriyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Mobilite yaşamı nasıl dönüştürüyor? / Haber Detay - Tıkla Oku

Oyun yeniden kuruluyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sürücüsüz dönüşüm / Haber Detay - Tıkla Oku

Otonom fırsat mı, risk mi? / Haber Detay - Tıkla Oku

Geleceğin akıllı şehirleri / Haber Detay - Tıkla Oku

Pilin katı hali / Haber Detay - Tıkla Oku

Araçlar ödeme platformlarına dönüşüyor / Haber Detay - Tıkla Oku

Sotiris Tsoulos: Hareketlilik eşitlik demektir, hareketlilik herkes içindir / Haber Detay - Tıkla Oku

Esasen telif hakkı yalnızca bir hukuki koruma değil; yaratıcılığı teşvik eden, kültürel üretimi sürdürülebilir kılan ve ortaya çıkan değerden toplumun da yararlanmasını sağlayan bir sistemdir. Bu dengenin kurulabilmesi için müzik eserinin özgün unsurlarının ve bunların hangi ölçüde korunabileceğinin doğru değerlendirilmesi gerekir. 

Müzik zaten doğası gereği etkileşimle gelişen bir sanat dalıdır; türler iç içe geçer, geleneksel yapılar yeni yorumlarla dönüşür. Bu nedenle de ilham ile intihal arasındaki sınır, diğer sanat alanlarına kıyasla daha da belirsizdir. Yedi Nota ve Özgünlük İkilemi: Müzikte İntihalin ve İlhamın Sınırları başlıklı makalemizde de değerlendirdiğimiz üzere, müzik eserlerinde intihal değerlendirmesi bakımından melodik, ritmik, makamsal, armonik hususlarda oldukça yüksek seviyede bir benzerlik aranmakta; “anonim” veya birçok müzik türü bakımından eserlerde ortak olabilecek unsurların ise ayrıştırıldığı görülmektedir. Dolayısıyla ortak yapıların sanatsal yaratıcılığı beslemesi teşvik edilirken, bu durumun başka bir sanatçının emeğini sömürüye dönüşmemesi için hassas bir denge kurulmaktadır. 

Öte yandan müzik üretiminde yapay zekanın artan etkisi, telif hakları alanında yepyeni tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Yapay Zeka ve Müzik Sektörü başlıklı makalemizde de ele aldığımız üzere, 2023 yılında Heart on My Sleeve adlı parça, sektör açısından önemli bir kırılma noktası yaratmış ve bu olay yapay zeka ile üretilen içeriklerin sahipliğine ve hukuki statüsüne dair ciddi soru işaretlerini gündeme getirmiştir. Mevcut hukuk sistemleri, eserin insan emeği üzerine yaratılması gerektiği prensibi üzerine inşa edilmiş olduğundan; insan katkısının çok sınırlı olduğu bu gibi durumlarda, eser sahipliği, manevi haklar ve ihlal değerlendirmeleri bakımından belirsizlikler devam etmektedir. 

2025 Dünya Fikri Mülkiyet Günü’nün “Fikri Mülkiyet ve Müzik: Fikri Mülkiyetin Ritmini Hisset” teması, yaratıcılığın sınırlarını genişleten teknolojiyle birlikte, hukuk sistemlerinin de yeni ritimleri yakalaması gerektiğini vurgulamaktadır. Fikri mülkiyet hukuku da bu dönüşümün nabzını tutmalı ve sanatın geleceğini güvence altına almalıdır.

"Mobilite yepyeni bir ekonomik düzen oluşturuyor"

Forbes Türkiye Medya Grup Başkanı Ayşe Burçak Güven, iş dünyasının geleceğini şekillendiren en kritik konulara ışık tutmayı misyon edindiklerini vurgulayarak, zirveye ilişkin şunları söylüyor:

“Mobilite bugün yalnızca otomotiv sektörünü değil, sürdürülebilir şehirlerden enerji yönetimine, dijital dönüşümden lojistiğe kadar birçok alanı etkileyen devrim niteliğinde bir dönüşüm sürecinde. SMİ iş birliğiyle düzenleyeceğimiz zirvede bu dönüşümde söz sahibi olan liderleri, yenilikçi çözümleri ve ileri görüşlü vizyonları bir araya getirerek, Türkiye’de mobilitenin geleceğini şekillendirecek bir platform yaratmayı amaçlıyoruz. İş dünyasının, yatırımcıların ve karar alıcıların geleceğe nasıl hazırlanması gerektiğini burada tartışacağız. İlkini gerçekleştireceğimiz bu zirveyi, ilerleyen yıllarda uluslararası boyutta önemli bir etkinlik haline getirerek, global ölçekte etki yaratmayı hedefliyoruz. Devrim niteliğinde bir süreçten geçtiğimiz ve çok sayıda sektörü, toplam iş yapış şekillerini değiştiren bu dönemi anlamak, doğru pozisyon almak ve etkin stratejiler kurgulamak isteyen tüm iş dünyası liderlerini zirvemize bekliyoruz.”

"Mobilite hayatın her şeyi"

Zirveye başkanlık edecek SMİ Kurucu Başkanı Hakan Doğu mobilitenin hayatın her şeyi olduğuna dikkat çekerek, “Mobilite olmazsa hayat yok. Her şeyden önce başlangıcında ihtiyaçlar silsilesi var. Bunları karşılayabilmek için mobilitenin son derece kolay bir şekilde yapılması gerekiyor” diyor. Değişen dünyada trendlerin değiştiğini, bunlardan bizi en çok etkileyenlerden birisinin de dijitalleşme olduğunu belirten Doğu, “Dijitalleşmenin getirmiş olduğu etkenlerle birlikte hayatımız da değişmeye başlıyor. Tabii bunun bir de otomotiv dünyasına etkileri var. Otomotivde üç ana trend var: Elektrikleşme, otonomlaşma ve bağlantılı araçlar. Biz bu konuda bir ilerleme sağlayabilmek istiyorsak hem Türkiye hem de sektör olarak çok büyük işler yapmamız lazım. Hayatımızın normal akışında dijital dünyaya bağlanmak için tek ara yüzümüz telefondu. Artık aracımızla da dünyaya bağlanabiliyoruz. Mesela Tesla’yı dört tekerlekli bir cep telefonu gibi düşünebilirsiniz” diyor.

Doğu, Forbes Türkiye ile güçlerini bu zirvede buluşturmanın nedenlerini ise “Değişen dünyada bu trendleri anlamak, çözmek ve bunlara göre de Türkiye’yi anlamak için çorbada tuzumuz bulunsun istedik” sözleriyle anlatıyor. Mobilitenin artık enerji, teknoloji, çevre ve ekonomi ile doğrudan bağlantılı dev bir ekosistem olduğunu vurgulayan Doğu, “Şehirlerdeki trafik yoğunluğunu azaltma, çevresel etkileri minimize etme ve daha sürdürülebilir bir ulaşım ekosistemi yaratma potansiyeliyle dikkat çeken MaaS (Mobility as a Service - Mobilite Hizmeti), bu ekosistemin merkezinde yer alarak bireylere hızlı, esnek ve sürdürülebilir ulaşım imkanı sunarken şehirlerin geleceğini de yeniden şekillendiriyor. Geleceğin şehirleri, elektrifikasyon, yapay zeka ve dijitalleşmeyle şekillenecek. Bu dönüşüme ayak uyduramayan ülkeler ve şirketler, büyük bir kırılmayla karşı karşıya kalacak. Türkiye’nin bu dönüşümde geride kalmaması için şimdi harekete geçmemiz gerekiyor. Bu zirve bir başlangıç. Mobilitenin gelişimi için atılacak her adım mevcut düzeni kökten değiştirme potansiyeline sahip” diyor.

"Jeopolitik bloklar geleceği belirleyecek"

Zirvede düzenlenecek panellerle katılımcılara ilham verici bir deneyim yaşatacaklarını söyleyen Doğu, tartışılacak konuları şöyle özetliyor:

“Konulardan ilki işin jeopolitiği. Mesela 2026’dan itibaren ABD’de üretilecek araçlarda Çin komponenti veya yazılımı yasaklandı. Kendimizi doğru pozisyonlandırmak için önce jeopolitiği iyi anlamalıyız. Araçlar otonomlaştıkça tamiri zorlaşıyor. Yani sigorta da artık çok önemli bir faktör. Başka bir panelde ele alacağımız bağlantılı araçlar bize yepyeni kapılar açarken çok başarılı girişimler yaratma fırsatı sunuyor. Ayrıca akıllı şehirleri de ele alacağız. Bir sonraki konumuz ise elektrikleşme. 35 milyar dolarlık ihracat yapan otomotiv sektörünün kendisini iyi konumlandırması lazım. Bu işten ekmek yiyen binlerce insan var ve Türkiye’de rekabetçi olduğunuz en önemli sektörlerden biri. Bugün yüzde 45 - 50 olan yerlilik oranlarının elektrikli araçlarda yüzde 20 - 25’lere düşme riski var. Dolayısıyla çok büyük bir katma değer kaybı söz konusu.”

“Akıllı Ulaşım” panelinin moderatörlüğünü yapacak Otoplus Yönetici Ortağı Sinan Özkök ise dünya genelinde şehirlerin artan trafik yoğunluğu, hava kirliliği ve verimsiz ulaşım sistemleriyle mücadele ettiğini söylüyor: “Küresel emisyonların yüzde 70’inden fazlası kentlerde oluşuyor. Artan nüfusa paralel gelişen trafik çözümleri en önemli konulardan biri olacak. Biz de bu zirvede akıllı ulaşım
çözümlerinin geleceğin mobilitesine nasıl katkı sağlayacağını göreceğiz.”

Endüstrilerin kesişim noktası: Mobilite

Mobilite ekosisteminin tüm paydaşlarının zirvede bir araya geleceğini söyleyen Zirve Koordinatörü Halit Bolkan ise şöyle konuşuyor: “Elektrikli araçlardan otonom sistemlere, akıllı şehirlerden bağlantılı ulaşım çözümlerine kadar pek çok başlık, yalnızca teknoloji üreticilerini değil sigorta, finans, enerji ve kamu sektörlerini de doğrudan ilgilendiriyor. Artık mobiliteyi, endüstrilerin kesişim noktası olarak ele alıyoruz.”

Değerlemesi milyar doları aşan girişimler araştırmaya dahil değildir.

Şirketin piyasa değerlemesi, büyüme oranı ve ciro bilgileri, endeks puanı hesaplanırken kullanılacak ancak bu bilgiler, Forbes’ta gizli kalacak, yayınlanmayacak ve kamuoyuna açıklanmayacak.

Araştırmaya katılmak için yanıtlarınızı en geç 16 Ocak 2025 tarihine kadar iletmenizi rica ederiz.

Anketi yanıtladıktan şirketin kurucu ve yöneticilerinin yüksek çözünürlükte bir fotoğrafını da forbesdijital.tr@gmail.com adresine iletebilirsiniz.

Katılımınız için teşekkürler.

Türk girişimciliği yeniden yükseliyor

Deprem ve seçimlerin gölgesinde geçen zorlu 2023 sonrası Türk girişimcilik ekosistemi 2024 yılında fintech ve mobil oyun sektörlerinin öncülüğünde hızlı bir toparlanma yaşadı. Startup Watch verilerine göre 2023 yılında, pandemi öncesine kıyasla 12 kat büyüme kaydedilirken, toplamda 1,1 milyar dolarlık yatırım gerçekleştirildi. İşlem sayısı yüzde 31 artarak 469’a ulaşırken, 2024 yılı halka arzlar, satın almalar ve çıkışlar açısından “fırsatlar yılı” oldu.

Yatırım dalgası 

Forbes Girişim 50’nin zirvesi, yakın bir zamanda Türkiye’den çıkacak yeni unicornların ağırlıklı olarak fintek sektöründen olacağına işaret ediyor. Girişim ekosistemi, 2023’te yaşanan zorlukların ardından, fintech ve mobil oyun alanlarındaki hareketlilikle yeniden canlanmaya başladı. 2023 yılında oyun sektörü 22 büyük yatırıma imza attı. Geçtiğimiz yılda dikkat çeken büyük işlemler arasında, Kazak fintek devi Kaspi.kz’in Hepsiburada’nın yüzde 65,4'lük hissesini 1,1 milyar dolara satın alması en çok konuşulan işlemlerden biri oldu. 2012 yılında kurulan yerli girişim Obilet’in çoğunluk hisseleri Fransız BlaBlaCar’a devredildi ve Paynet, Iyzico tarafından 87 milyon dolara satın alındı. Forbes Türkiye’nin aralık ayı kapak haberinde yer verdiği Insider, 500 milyon dolarlık dev bir yatırım aldı.

Girişim 50 Listesinin Liderleri

Girişim 50 araştırmasında Türkiye’de ofisi bulunan, kurulmasının üzerinden en az bir yıl geçmiş ve yatırım almış girişimler değerlendirildi. Listenin zirvesinde, 2012 yılında kurulan ve dijital banka lisansı da alan Colendi yer alıyor. Onu yenilikçi finansal teknolojiler alanında hizmet veren DgPays ve bireysel yatırımcılara hizmet veren Midas takip etti.

Şirketlerin toplam değeri 4 milyar dolar

Girişim 50’de yer alan şirketlerin toplam değerlemesi 4 milyar dolar, aldıkları toplam yatırım ise 788 milyon dolar. 50 şirket toplamda 7 bin 362 kişiye istihdam sağlıyor. Bu listede yer almayı başaran girişimler yakın gelecekte yüksek değerlemelere ulaşacak ve önemli çıkış hikâyelerine imza atacak.

Forbes Girişim 2025 Listesi İlk 5:

Erkan Kızılocak'ın haberi

1. Colendi

Endeks Puanı: 72,41
Kurucu: Bülent Tekmen, Mihriban Ersin Tekmen 
Faaliyet Alanı: Finansal Teknoloji

Colendi, Forbes Türkiye’nin 2019’da yayınladığı Girişim 50 araştırmasında 8’inci sırada yer almıştı. Birinci sırada Hande Çilingir’in kurucusu ve CEO’su olduğu Insider vardı. Insider birkaç sene sonra unicorn oldu. Şimdi Girişim 50’nin zirvesinde Colendi var ve unicorn olmasına ramak kaldığını tahmin etmek zor değil. Bülent Tekmen’in 2012’de İninal kartıyla başladığı ödeme altyapısı işini üç yıl sonra satarak kurduğu Colendi, Türkiye’nin en büyük finteklerinden biri. Tekmen Colendi’yi “merkezi olmayan kredi derecelendirme ve mikrokredi hizmeti” olarak tanımlıyor.

İlk bankacı fintek: Colendibank

Colendi bir ceşit finansal pasaport yaratıyor ve bu pasaportun bütün dünyada geçerli olacağını savunuyor. Müşteriler, Colendi ID adı verilen skor sistemiyle telefonlarına indirdikleri bir uygulama sayesinde üye iş yerlerinde bankaya gerek kalmadan hizmet alabiliyor. Aradaki teknolojiyi sağlayan Colendi ise üye iş yerlerinin ya da şahısların yapacağı her sorgulamadan alacağı “token”larla para kazanıyor. Geçen yılın sonundaki Seri B turunda yatırımcıları arasında Migros, Citi Ventures, Sepil Ventures, Re-Pie Portföy, Finberg ve Hedef Holding yer alıyordu Hem yatay hem de dikey satın almalarla büyümeyi hedefleyen şirketin gözü Avrupa, Körfez ve Suudi Arabistan’daki fırsatlarda. 

2. Dgpays

Endeks Puanı: 56,50
Kurucu: Serkan Ömerbeyoğlu, Hasan Kaya, Devrim Karaaslanlı
Faaliyet Alanı: Finansal Teknoloji

Adı son kullanıcıya hizmet veren fintekler kadar duyulmasa da Dgpays, B2B tarafında Türkiye’nin en büyük ödeme sistemleri şirketlerinden. Dgpays, çoğunluğu banka ve finteklerden oluşan müşterilerine finansal teknoloji altyapı hizmeti veriyor. 2017’de kurulan Dgpays kimseye kredi vermiyor ya da son kullanıcılara para transferi hizmeti gerçekleştirmiyor ancak bütün finansal işlemlerin yapılabilmesi için teknoloji sağlıyor. Türkiye’deki 55 milyonu aşkın banka ve kredi kartı, 25 binden fazla ATM ve 160 bine yakın üye iş yerinde, Dgpays’in geliştirdiği teknolojik altyapı var. İştiraki olan ZUBİZU ile mobil sadakat altyapısı sunan şirket, 2022 yılında elektronik para lisansı da aldı. Türkiye dışında Dubai ve Taşkent’te ofisleri var.  

Fintek Baharı

Dgpays’in kurucusu ve CEO’su Serkan Ömerbeyoğlu, “Dgpays bir teknoloji şirketi” diyor. Şirket banka ve finans sektörü dışında telekom, belediyeler, elektronik para kuruluşları, toplu taşıma operatörleri ve süpermarket zincirlerine değin 50’yi aşkın kuruluşa da finansal teknoloji altyapısı sağlıyor. Kart çözümleri, ATM çözümleri, ulaşım çözümleri, sigorta da içinde olmak üzere finansal servis teknolojileri, üye işyeri çözümleri ve sadakat sistemleri gibi hizmet ve çözümler sunan şirketin; A101, Akbank, Denizbank, Belbim, Getir, Edenred, İninal, Iyzico, Martı, Paycell, PTT, İş Bankası ve TüvTürk’ün de aralarında bulunduğu çok sayıda müşterisi var.

3. Midas

Endeks Puanı: 38,19
Kurucu: Egem Eraslan 
Faaliyet Alanı: Finansal Teknoloji

Midas geçen yıl aldığı 45 milyon dolarlık Seri A yatırımıyla Türkiye’nin en yüksek erken aşama yatırımını alan finansal teknoloji şirketi oldu. Kurucusu Egem Eraslan regüle bir piyasada yenilikçi teknolojisiyle başarı gösteren girişimi için “Bizim işin imkansızlığı yordu beni” diyor. Üç milyon kullanıcı sayısına ulaştığına bakılırsa Eraslan’ın bu ‘imkansız’ süreci iyi yönettiği söylenebilir. 

Midas son olarak geçen yıl uygulamasına kripto alım-satım seçeneği Midas Kripto’yu ekledi. Midas Kripto ile birlikte kullanıcılar, kripto para alıp satabiliyor. Sistemde Bitcoin, Ethereum, Tether, Solana, Ripple, Dogecoin ve Cardano gibi oldukça popüler kripto varlıklar yer alıyor.

4. Sipay

Endeks Puanı: 33,35
Kurucu: Nezih Sipahioğlu
Faaliyet Alanı: Finansal Teknoloji

Nezih Sipahioğlu, Londra’da işletme ve finans yönetimi alanında eğitim alıp Türkiye’ye döndükten sonra bir süre girişimcilere yurt dışında şirket kurma, globalleşme ve kurumsallaşma alanlarında danışmanlık yaptı. O sırada finans teknolojilerinin ve ödeme sistemlerinin hızlı bir yükselişte olduğunu görerek 2019 yılında Sipay’i kurdu. Kurulduğundan bu yana yüzde 6 binden fazla büyüme gösteren Sipay bir ödeme sistemleri şirketi.

Üç temel bacağı var; bunlardan ilki ‘Kartlı Tahsilat Sistemleri’. Bu Sanal POS ve Fiziki POS olarak ikiye ayrılıyor. Bir diğeri ise bireysel müşteriler için sunulan ‘Sipay Mobil’. Sonuncusu da ‘Sipay As A Service’. Sipay, perakende işletmeler için gelişmiş POS altyapısı ve e-ticaret şirketleri için kapsamlı Sanal POS hizmeti veriyor. Bunun yanında entegrasyon gerektirmeyen Sipay Link sayesinde her satış kanalından kredi kartı, banka kartı veya dijital cüzdan ile hızlı, güvenli ve zahmetsiz ödeme alma imkanı da sunuyor. Sipay geçen yılki ilk turunda 15 milyon dolar yatırım aldı. Alınan yatırım, şirketin ürün gamını genişletmesi, inovatif çözümler geliştirmesi, yeni pazarlara açılması ve global gücünü daha da artırması için kullanılacak.

5. Param

Endeks Puanı: 31,36
Kurucu: Emin Can Yılmaz, Mustafa Serhan Yılmaz
Faaliyet Alanı: Finansal Teknoloji 

Türkiye’nin ilk elektronik para lisansını alan Param’ın kurucusu Emin Can Yılmaz’ın hedefi büyük; 2025’te Türkiye’nin en büyük 10 finansal kuruluşu arasına girmek ve 2027’de ise 10 milyar dolar değere sahip bir ‘decacorn’ olarak globalde bir halka arzı gerçekleştirmek. 

Param’ın ne kadar başarılı olacağını zaman gösterecek ancak bol inişli ve çıkışlı bir ekonomide bu hedefleri tutturabilmek için Türkiye dışında büyümesi gerek.  Bu yönde de adımları var. 

Fintek Baharı: Ekonomi daralıyor, kârlar düşüyor, krediye ulaşım hiç olmadığı kadar zor... Fintekler ise bu sarmaldan büyüyerek çıkıp ‘unicorn’ olma hesabı yapıyor. Papara, Param, Dgpays, Colendi, United Payment, Figopara ve Midas gibi fintekler ipi göğüsleyip milyar dolar değerlemeye ulaşmaya en yakın adaylar.

Türkiye ve yurt dışında stratejik şirket alımları ve yatırımlarla büyüyen Param, bin 600’den fazla çalışanıyla tahsilat çözümlerinden teknolojik altyapı hizmetine, ‘Şimdi Al Sonra Öde’ (BNPL) hizmetinden tedarikçi finansmanına, satış, servis ve lojistik süreçlerini dijitalleştiren çözümlerden açık bankacılık hizmetlerine kadar tedarik zincirinde uçtan uca entegre edilmiş finansal teknoloji çözümleri sunuyor. Param, Orta ve Doğu Avrupa’dan sonra, gelecek yıl yeni pazarlara açılarak küresel çapta bir etki yaratmayı planlıyor. Hem bireylere hem de kurumsal şirketlere hizmet veren şirketin 178 bin iş ortağı ve 9,5 milyon da ParamKart kullanıcısı var. 

Forbes Girişim 50 ve çok daha fazlası Forbes Türkiye Şubat sayısında

Ancak TikTok’ta pek çok kullanıcı, Walmart’ta satılan ve Birkin’e benzeyen bir çantayı paylaşarak, bu lüks görünüme daha uygun fiyatlarla ulaşılabileceğini gösterdi. "Walmart Birkin" ya da "Wirkin" adı verilen bu çantalar, lüks görünümü yalnızca 100 dolardan daha düşük bir maliyetle sağlıyor. Pek çok kişi, bu çantaları daha pahalı bir ürünün uygun fiyatlı benzeri anlamına gelen “dupe” olarak tanımlıyor.  

Lüks çantalara erişim tartışması başladı  

Bu çantaların popülerliği, zenginlerin on binlerce dolar ödeyerek sahip oldukları lüks tasarımlara erişim konusunu da gündeme getirdi.   

TikTok kullanıcısı Jessi My, geçtiğimiz Perşembe günü elinde iki Hermès Birkin çantasına benzeyen çantalarla bir video paylaştı. Videonun açıklamasında "#walmartbirkin" ve "#walmart" etiketlerini kullanan My’nin videosu, Pazartesi sabahı itibarıyla sekiz milyon kez izlendi. Kullanıcılar, videonun yorumlarında bu çantaların Birkin’e olan benzerliğine dikkat çekerek övgülerde bulundu.  

My, çantayı TikTok’ta Imani adlı bir içerik üreticisinin videosunda gördüğünü ve hemen satın aldığını belirtti. Imani, videosunda bir Walmart mağazasında Birkin benzeri bir çantayı sergiliyordu. Jessi My, satın aldığı bu çantaları seyahat, iş ve market alışverişlerinde kullandığını söyledi.  

“Çantayı aldığımda kalitesini görünce herkesin bundan haberdar olması gerektiğini düşündüm” diyen My, çantayı ilk kullanışından itibaren çevresindekilerden de olumlu tepkiler aldığını ifade etti.  

Walmart’ta sıra beklemeden ‘Birkin’ almak mümkün  

Hermès Birkin çantalar, uzun bekleme listeleri ve karmaşık satın alma süreçleriyle bilinirken, Walmart müşterileri sıra beklemeden üçüncü taraf satıcılardan 78 dolara “Wirkin” çantalar alabiliyor.  

Ancak bazı kullanıcılar, Birkin’e bu kadar benzeyen çantaların yasal olup olmadığını sorguluyor. *The Fashion Law* tarafından yapılan analizde, Hermès Birkin çantasının tasarımının marka tescil yasaları kapsamında korunduğu belirtiliyor.  

Hermès’in bu çantalarla ilgili yasal bir süreç başlatması, sahte çantaların orijinal Birkin çantalarla kolayca karıştırılabileceğini kanıtlamasına bağlı olabilir.  

Birkin benzeri çantaların satıcısı olan Dasein, *Business Insider*’ın yorum talebine yanıt vermedi. Hermès ve Walmart da konuya ilişkin açıklama yapmadı. Dasein’ın ürün listelerinde çantaların “hakiki deri” olduğu belirtiliyor.  

Birkin en çok taklit edilen çantalar arasında  

İkinci el lüks perakendecisi *The RealReal*’ın otantikasyon ve marka uyumu direktörü Hunter Thompson’a göre, Hermès Birkin ve Kelly çantaları, en sık sahte versiyonları yapılan lüks çantalar arasında yer alıyor.  

Walmart’ın internet sitesinde bu çantalar hızla tükeniyor. Bu da uygun fiyatlı Birkin benzeri çantalara sahip olmayı zorlaştırıyor. Ancak Walmart’ın internet sitesinde 24.000 dolardan başlayan ikinci el orijinal Birkin çantalar da satışa sunuluyor.  

Sahte Birkin çantaları ayırt etmenin yolları var  

Müşteriler, lüks görünüm elde etse de moda uzmanları, sahte Birkin çantaları ayırt etmenin bazı belirgin yolları olduğunu söylüyor.  

Vintage uzmanı Koyaana Redstar’a göre, çantanın fermuar tasarımı ve yerleşimi, ikonik altın damganın alt tonu ve hatta çantanın kokusu, bir çantanın orijinal olup olmadığını belirlemede önemli ipuçları sağlıyor.

Kot pantolon krizi turnuvayı terk ettirdi  

Geçtiğimiz Cuma günü New York’ta düzenlenen şampiyonada unvanını korumaya çalışan Büyük Usta Carlsen, kot pantolon giydiği gerekçesiyle oyuna devam edemeyeceği bildirildiğinde turnuvadan ayrılmıştı.  

Carlsen, turnuvaya katılmadan önce öğle yemeğinde kot pantolon giydiğini ve kıyafetini değiştirmeyi düşünmediğini söyledi. Gömlek ve ceketle birkaç tur oynayan Carlsen, kot pantolonunun kıyafet kurallarını ihlal ettiğinin kendisine hatırlatılması üzerine turnuvadan çekildi.  

FIDE kıyafet kurallarında değişikliğe gitti  

FIDE’nin mevcut kuralları, erkek oyuncuların koyu renk pantolon giymesini zorunlu kılıyor, ancak iş kıyafeti standardına uyulması halinde kot pantolona izin verilmiyor.  

Olayın ardından Carlsen, ertesi gün pantolonunu değiştirmeyi teklif ettiğini ancak bunun yeterli bulunmadığını belirtti. Carlsen, kendisinden hemen pantolonunu değiştirmesinin istendiğini, ancak bunu kabul etmediğini söyledi. Büyük usta, turnuvadan çekilerek New York’tan ayrılacağını duyurdu ve "Muhtemelen hava şartlarının daha iyi olduğu bir yere giderim," dedi.  

Yönetmelikte esneme yapıldı  

FIDE Başkanı Arkadi Dvorkoviç, Pazar günü yaptığı açıklamada kıyafet yönetmeliğinde değişikliğe gidildiğini duyurdu. Dvorkoviç, "Prensip basit: Resmi kıyafet kurallarına uyulması zorunlu, ancak cekete uygun kot pantolon gibi şık küçük sapmalara izin verilecek" dedi.  

Dvorkoviç, turnuva görevlilerinin oyuncuların kıyafetlerinin bu yeni kurallara uygun olup olmadığını değerlendireceğini belirtti. Ayrıca, oyuncuların bu esnekliğin turnuvanın yılbaşı gecesi şenlik havasını bozmaması için kötüye kullanılmamasını umduğunu dile getirdi.  

Carlsen: “Kesinlikle kot pantolon giyeceğim”  

Pazar günü sosyal medyada paylaşım yapan Carlsen, turnuvaya kot pantolonla geri döneceğini kesin bir dille ifade etti. “Yarın kesinlikle kot pantolonla oynayacağım,” diye yazan Carlsen turnuvaya devam edeceğini duyurdu.

Carlsen’in kariyerindeki tartışmalar  

Carlsen, son yıllarda satranç dünyasında sadece başarılarıyla değil, tartışmalı olaylarla da gündeme geliyor. 13 yaşında büyük usta unvanını kazanan Carlsen, satranç dünyasında her zaman dikkat çeken bir figür oldu.  

2023 yılında Carlsen, Amerikalı genç satranç oyuncusu Hans Niemann’ı hile yapmakla suçlamıştı. Carlsen’in 2022 yılında Niemann’a beklenmedik bir şekilde yenilmesinin ardından ortaya attığı bu iddia büyük yankı uyandırmıştı. Niemann, suçlamaları reddederek Carlsen, Chess.com ve bir başka Amerikalı büyük usta aleyhine 100 milyon dolarlık iftira davası açmıştı.  

Ağustos 2023’te Chess.com, davanın mahkeme dışında çözüldüğünü ve Carlsen’in artık Niemann’ın hile yapmadığını kabul ettiğini duyurdu.